Afetlerden sonra grlen ruhsal sorunlar Prof Dr Cengiz

Afetlerden sonra görülen ruhsal sorunlar Prof. Dr. Cengiz Kılıç Hacettepe Üniversitesi, Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim dalı

Ruhsal travmanın tanımı 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 2

Ruhsal travmanın tanımı Stres, yaşam olayı, travma n Kayıp-travma farkı n DSM-IV: 1. ölüm/ağır yaralanma tehdidi 2. dehşet, çaresizlik n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 3

Ruhsal Travma: yaygınlık n Toplumda travma yaygın (ABD de >%50, Türkiye’de %16) n Travma dağılımı rastgele değil: – Erkek > Kadın – Saldırı, tecavüz ~ düşük eğitim/SED 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 4

Ruhsal travmadan sonra. . . n n Travma sonrası ruhsal hastalık artışı evrenseldir. Travmadan sonra en çok görülen hastalıklar Akut stres bozukluğu (ASB), Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ve depresyondur. Diğer bunaltı bozuklukları (panik ve yaygın bunaltı) da sık görülüyor. İlk haftalarda çoğu kişide ruhsal belirtiler var, bunlar haftalar içinde düzeliyor. 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 5

Depresyon n n isteksizlik, halsizlik, moral bozukluğu, uyku ve iştah bozukluğu hayattan zevk alamama n 12/3/2020 Yeni vaka veya yineleme Ruhsal travma ve etkileri 6

Travma Sonrası Stres Bozukluğu n n n n n uykusuzluk, kabuslar, anıların rahatsız edici biçimde sık hatırlanması, olayın tekrarlanacağı korkusu/ diken üstünde hissetme, kolay irkilme, çabuk sinirlenme, gelecekle ilgili plan yapamama, yabancılaşma (başkaları beni veya yaşadıklarımı anlamıyor hissi), hatırlatan durumlarda huzursuz olma ve kaçınma 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 7

Travma Sonrası Stres Bozukluğu n n n Belirtiler travmayı izleyen günlerde başlar Birkaç hafta içinde kendiliğinden düzelir, ancak aylarca, hatta yıllarca sürebilir. Belirtiler bazen olay olup bittikten aylarca sonra başlayabilir. 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 8

Ek tanı oranları (%) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 9

TSSB’de ek tanının önemi • • • Saf TSSB nadirdir (15%). Depresyon (%35 -65) ve diğer anksiyete hastalıkları (%10 -30) eşlik eder. * Ek tanı hem tedavi için başvuru oranlarını, hem de tedavi biçimini etkiler * Kessler R, Sonnega A, Bromet E, Nelson CB (1995) Posttraumatic stress disorder in national comorbidity survey. Archives of General Psychiatry; 52, 1048 -1060. 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 10

TSSB-ek tanı ilişkisi • • Depresyon ve alkol-madde sorunları çoğu kez TSSB’dan sonra, anksiyete hastalıkları ise önce başlıyor. TSSB olmayanlarda depresyon oranları genel nüfustan farklı değil. * * Breslau N (1998) Epidemiology of trauma and PTSD. In “Psychological Trauma”. R. Yehuda (Ed). American Psychiatric Press. 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 11

TSSB belirti grupları A. Travma yaşantısı n B. Yeniden yaşama n C. Kaçınma-küntleşme n D. Uyarılmışlıkta artma n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 12

A. Travmanın varlığı DSM-IV A ölçütü: 1. ölüm/ağır yaralanma tehdidi 2. dehşet, çaresizlik 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 13

B. Yeniden yaşama 1. İstemediği halde olayı hatırlama 2. Olayla ilgili kabuslar/rüyalar görme 3. Olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme/davranma 4. Olayı hatırlatan durumlarda sıkıntı ve fizyolojik belirtiler 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 14

C. Kaçınma -küntleşme 1. Düşünce, duygu ve konuşmalardan kaçınma 2. Etkinlikler ve kişilerden kaçınma. 3. Olayın önemli bir bölümüne ilişkin amnezi 4. İlgi kaybı 5. Uzaklaşma/yabancılaşma 6. Duygusal küntleşme 7. Ömrünün kısaldığı hissi 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 15

D. Aşırı uyarılmışlık 1. Uykuya dalma/sürdürme güçlüğü 2. Sürekli tetikte olma hali 3. Kolay irkilme 4. Kolay sinirlenme/ öfke patlamaları 5. Dikkat toplama güçlüğü 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 16

Eşlik eden belirtiler 1. Suçluluk, utanç 2. Kişilerarası ilişkilerde bozulma 3. Kendine zarar verme 4. Disosiyatif belirtiler 5. İnançlarda değişme 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 17

B. YENİDEN YAŞAMA 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 18

1. Hatırlama 1. TSSB’ye özgü belirtilerdir 2. İstenmeyen, tekrar edici düşünceler/hayaller 3. Beklenmedik, rahatsız edici 4. Bastırmaya çalışmaya rağmen gelirler 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 19

2. Kabus/rüyalar 1. 2. 3. 4. 12/3/2020 İlk günlerde/haftalarda sık Travmanın tekrarı veya ilişkili Uyku bölünmesi, tekrar dalamama Uykuya dalmaktan korkma Ruhsal travma ve etkileri 20

3. Olayı yeniden yaşama 1. 2. 3. 4. 12/3/2020 Ağır durumlarda “flashback” Disosiyatif bir belirtidir Dış dünyadan değişen oranda kopma Travma oluyormuş gibi davranır Ruhsal travma ve etkileri 21

4. Sıkıntı ve fizyolojik belirtiler 1. 2. 3. Kişiler, durumlar, yerler (gece, saat 3, evin belirli odası, saldırgana benzeyenler, sesler) Sıkıntı, korku, huzursuzluk Otonomik anksiyete belirtileri (çarpıntı, göğüste sıkışma, titreme, terleme. . ) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 22

C. KAÇINMA - KÜNTLEŞME 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 23

1. Düşünce, duygu ve konuşmadan kaçınma 1. 2. 3. Olayı düşünmek, hatırlamak istemez Konuşulmasını istemez Çevre kaçınmayı destekleyebilir (üzüntüye gelemiyor) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 24

2. Etkinlik, durum ve kişilerden kaçınma 1. 2. 3. 12/3/2020 Olayı hatırlatan yerler/durumlar (gece, evin odası, binalar, belirli tipte kişiler, isimler) Tüm aile salonda uyuyabilir (yatak odasından kaçınma) Depremzedenin saat 3’ten önce uyuyamaması Ruhsal travma ve etkileri 25

3. Amnezi 1. 2. 3. 4. Olağan unutkanlıktan farklıdır Genellikle en stresli anlar unutulur Hatırlama çabasına rağmen hatırlamaz Hatırlayamama sıkıntı yaratır 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 26

4. İlgi kaybı 1. 2. 3. 12/3/2020 Önceden ilgi duyduğu etkinliklerden uzaklaşma Eskiden ne tür ilgileri olduğu önemli İmkanlar olmadığı içinse veya korkudan dolayı ise ilgi kaybı sayılmaz Ruhsal travma ve etkileri 27

5. Uzaklaşma/ yabancılık 1. 2. 3. 4. Toplumdan kopma, yeni arkadaşlık kuramama “benim yaşadıklarımı yaşamadılar, beni anlayamazlar”, “herkes boş işlerle uğraşıyor” Sadece benzer şeyler yaşamışlara yakınlık 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 28

6. Olağan duyguları hissedememe 1. 2. 3. 4. 12/3/2020 Sadece üzüntü duymama veya tüm duyguların azalması/kaybı “ Duygularımı kaybettim, içim kurudu” “ Şefkat hissini kaybettim ” “ Acımasız oldum ” Ruhsal travma ve etkileri 29

7. Geleceğim kalmadı hissi 1. 2. 3. 4. Fazla yaşamayacağı hissi Evlenme, meslek, çocuk sahibi olma, yaşlanmayı hayal edemez Gelecekle ilgili plan yapamaz Bazen kesin bir ölüm yaşı verir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 30

D. AŞIRI UYARILMIŞLIK 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 31

1. Uykuya dalma/sürdürme güçlüğü 1. 2. 3. 4. Sık görülen belirtidir Uykuya dalma güçlüğü, sık uyanma ve tekrar uykuya dalamama Kabuslardan korkma nedeniyle uyuyamamayı katmayın Saat 3’e kadar uyuyamamayı katmayın 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 32

2. Sürekli tetikte olma hali 1. 2. 3. Her an tehlike beklentisi Travmanın öncül belirtilerine karşı aşırı uyanıklık (sesler, hava durumu. . ) Aşırı tedbirlilik ve kontroller (kapıya yakın oturma, çatlak kontrolü, haberleri kaçırmama. . ) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 33

3. Kolay irkilme 1. 2. 12/3/2020 Sesler ve hareketler başlatır (kapı çarpması, telefonun çalması, kapıdan birinin girmesi. . . ) İrkilmeyi fizyolojik tepkiler izler (çarpıntı, titreme, nefes darlığı. . ) Ruhsal travma ve etkileri 34

4. Kolay sinirlenme/öfke patlamaları 1. 2. 3. 12/3/2020 Kolay öfkelenme, parlama Kişiyi rahatsız eder ve sosyal uyumu bozar Sabırsızlık, tahamülsüzlükten fiziksel saldırganlığa kadar değişebilir Ruhsal travma ve etkileri 35

5. Dikkat toplama güçlüğü 1. 2. 3. Kitap okumak, konuşmayı dinlemek güç Dikkat bozukluğu unutkanlığa yol açar Travma ile her an meşgul olmaya bağlı olabilir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 36

D. EŞLİK EDEN BELİRTİLER 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 37

Suçluluk duyguları 1. 2. 3. 4. 12/3/2020 “Onlar öldüler, ben hayatta kaldım” ‘Keşke şunu yapmasaydım/yapsaydım’ ‘Gelmesi için ısrar etmeseydim’ Kendine eğlenmeyi, bakmayı hak görmeme Ruhsal travma ve etkileri 38

Kişilerarası ilişkilerde bozulma 1. 2. 3. TSSB belirtilerinin dolaylı sonuçlarıdır Evlilikle ilgili çatışmalar, boşanma, işini kaybetme sıktır Öfke, yabancılaşma, ilgi kaybı ile ilişkilidir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 39

Kendine zarar verme 1. 2. 3. 12/3/2020 Riskli davranışlara girme Kendini yaralama Dürtüsel davranışlar Ruhsal travma ve etkileri 40

Disosiyatif belirtiler 1. 2. 3. Çevrenin farkındalığında azalma (dalgınlık, seslenenleri duymaz, gelen arabayı farketmez. . ) Depersonalizasyon Derealizasyon 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 41

İnançlarda/dünyaya bakışta değişme 1. 2. 3. 12/3/2020 Travma kişinin hayata bakışını değiştirir Kendine, insanlara güvensizlik, daha bireyci-bencil olma Bazen de olumlu değişiklikler olur: olgunlaşma, yardımseverlikte artış Ruhsal travma ve etkileri 42

TSSB’nun Seyri 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 43

TSSB yaygınlığı: toplumda n Hayatboyu toplumda % 1. 3 -12. 3 *Kessler 1995 Ulusal (N=5877) %7. 8 *Resnick 1993 Ulusal kadın (N=4008) %12. 3 *Perkonigg 2000 Ulusal ergen (N=3021) % 1. 3 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 44

TSSB yaygınlığı: risk grubu Savaş Kazalar Tecavüz, saldırı, işkence Doğal afet (deprem, sel, yangın) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 45

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 46

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 47

Savaş travması • • • Vietnam, 2. Dünya savaşı, Kore savaşı ve Körfez savaşı gazileri Muharebeyi yaşamış olanlarda %30 civarında TSSB var Genç yaş, düşük eğitim ve düşük zeka TSSB ile ilişkili 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 48

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 49

Kazalar • • Kazalardan sonra TSSB görülme oranı %30 civarında (18 -39% arası) Yaralanmanın derecesi TSSB oranlarını etkilemiyor 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 50

Tecavüz, saldırı, işkence • • Cinsel saldırı/ tecavüzler kadınlarda sık TSSB’ya yol açma oranı en yüksek grup * Valentiner 1996 Kadın-saldırı (N 0215) %35 * Resnick 1992 Kadın-saldırı (N=295) %21 * Başoğlu 1994 İşkence (N=55) %30 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 51

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 52

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 53

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 54

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 55

Doğal afetler 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 56

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 57

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 58

doğal afetler ne kadar “doğal”? 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 59

Son yüzyılın büyük depremleri 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 60

Eartquakes that killed > 1. 000 12/3/2020 Hacettepe University Department of Psychiatry 61

SONUÇLAR

Ruhsal patolojinin yaygınlığı ve seyri Afetlerin diğer travma türlerine oranla ruh sağlığını daha az bozduğu doğru değil n Zaman her şeyin ilacı değil: yıllar geçse de afetin acısı dinmiyor n Afet bölgesinden uzakta yaşamak belirtileri azaltmıyor n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 64

Ruh sağlığı politikaları n n TSSB ve depresyon travmalardan sonra en yaygın olarak görülen ve en fazla yetiyitimine yol açan hastalıklardır Riskli bireylerin tanınması, önleme ve erken tedavi büyük önem taşır Afetler sonrası ruh sağlığı hizmeti verecek kurum önemli (1999 depremleri sonrası sağlık hizmetleri varolan sağlık sistemi tarafından sağlanmıştır). Travmanın ruhsal etkileri konusunda toplum, pratisyen ve uzman hekimler ve diğer sağlık personeli eğitilmelidir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 65

Belirleyicilerin evrenselliği Psikiyatrik hastalıklar için risk faktörleri TSSB’nin kronikleşmesini de belirliyor n Travma şiddeti kronikleşmeyi belirliyor n Depresyonun travma ile ilişkisi TSSB’ye oranla çok daha az n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 66

Önleme ve başaçıkma n n n Afetten olumsuz etkilenmiş birçok insan aynı anda olumlu kişilik değişikleri de yaşamıştır Ruh sağlığı çalışanlarının kişilerdeki olumlu değişikliklere duyarlı olması, ruhsal sorunların tedavi başarısını arttırabilir Afetlerin sonuçlarıyla etkili başaçıkma yöntemleri öğretilebilir, özellikle kaçınma davranışının azaltılması yararlı olabilir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 67

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 68

Ruhsal Travma Sonrası Olumlu Değişiklikler Prof. Dr. Cengiz Kılıç Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı

Neden bir kısmı düzelmiyor? Yatkınlık? n Geçmiş ruhsal hastalık? n Tekrarlayan travmalar? n Daha şiddetli travma? n Sosyal destek azlığı? n Düşük eğitim, düşük gelir? n Tedavi alamama? n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 70

Başka? ? (Soruyu tersinden sorsak) Başa çıkma becerileri? n Dayanıklılık? n Güçlenerek çıkma? n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 71

Deprem bölgesinde bir yöneticinin anlattıkları n n n “Bunu söylemeye de utanıyorum ama birçok insanın aksine depremden sonra kendimi çok daha fazla beğeniyorum” “Kendimi çok daha işe yarar hissediyorum” “İnsanlara eskiden olmadığı kadar yardım edebiliyorum” “Sanki yukarıdakiyle de daha iyi anlaşıyorum” “Acaba benim durumum anormal mi? ” 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 72

Depremzedelerde gözlemler Eşinin ölümü sonrasında tersanede çalışmaya başlayan kadın işçilerde görülen kendine güven artışı n Depremde babanın kaybı sonrasında “evin erkeği” haline gelen erkek çocuklar n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 73

Diğer gözlemler n n n Ailede can kaybı sonrasında kalanlar arasındaki bağların güçlenmesi Ebeveyn kaybından sonra çocukların daha fazla sorumluluk alması, kendine yeten ve güvenen insanlar haline gelmesi Büyük kazalar veya kayıplar yaşayanlarda görülen dramatik yaşam tarzı değişiklikleri 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 74

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 75

Travma Sonrası Büyüme (TSB) Dinlerin çoğunda acı ve eziyet çekmenin yüceltici olduğu vurgulanır n Psikolog ve psikiyatrlar yakın zamanlara kadar sağlıklı insanı veya pozitif özellikleri incelemeyi ihmal etmişlerdir n Yaşamın güçlüklerine direnebilen, hatta güçlenerek çıkan kişileri incelemek öğretici olabilir n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 76

TSB tanımı Zorlayıcı yaşam olayları ile mücadele sonucu gelişen pozitif yönde ruhsal değişiklikler n Zorlayıcı olay kişinin dünya ile ilgili temel yargılarını sarsacak niteliktedir n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 77

TSB: süreç Travmatik olay ~ deprem sarsıntısı n Bilişsel şemalar sarsılır, zayıflar, dağılır n Deprem sonrası binaların yeniden ve daha dayanıklı yapılması ~ bilişsel şemalarda revizyon (gelecekteki şoklara daha dayanıklı olunur) n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 78

TSB: boyutlar Hayatın değerini anlama n Kendine güven artışı n İnsanlarla ilişkilerde gelişme n Kendine yeni bir yol çizme n Maneviyatın güçlenmesi n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 79

Travmaya dayanıklılığı anlatan genel kavramlar resilience (Rutter) n hardiness (Kobasa) n optimism (Scheier& Carver) n sense of coherence (Antonovsky) n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 80

Dayanıklılık (resilience) n n Birçok çalışma dayanıklılığı “hastalığın olmaması” olarak tanımlar Travmadan sonra eski işlev düzeyine kolayca dönme (“kolay atlattı” “çabuk toparlandı”) Geçmiş tecrübelerden yararlanarak olayın etkilerinden kurtulma Başarılı başa çıkma yöntemlerinin öğrenilmiş olmasına dayanır 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 81

TSB-dayanıklılık ilişkisi 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 82

TSB Bileşenleri Sosyal destek kaynaklarında artış n Kişisel kaynaklarda artış n Yeni başa çıkma becerilerinin gelişmesi n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 83

TSB ve Sosyal Destek n Sosyal destek gelişmeyi hızlandırır, ancak her tür sosyal destek aynı etkiyi yapmaz – – – n güvenli ilişkiler kurma, aile ve arkadaşlarla ilişkinin düzelmesi, yeni destek ağlarının kurulması Kişinin yaşadıklarını büyümeye yol açabilecek olay olarak görmesini teşvik eden bir sosyal destek çevresi gelişmeyi arttırır. 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 84

TSB ve Kişilik Özellikleri n İyimserlik, umut, bağlanma, dindarlık ve dışadönüklük ~ olumlu değişikliklerin daha kolay fark edilmesine yol açıyor. – bilişsel ve entelektüel farklılaşma, – kendine güven ve kendini anlama, – empati, – altruism – olgunlaşma, – temel değerler ve önceliklerde değişme 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 85

TSB ve Başa Çıkma Büyüme: kriz sonrasında +başarılı başa çıkma yöntemleri sonucu n Büyük travmalar =>Başa çıkma imkanı kalmaz => büyüme olmaz n Hem aktif hem pasif başa çıkma yöntemleri büyümeye yol açabilir n – bilişsel başa çıkma becerileri, – problem çözme ve yardım arama becerileri, 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 86

TSB ile İlgili Bilinenler-1 n n Herkeste görülmez Her stresli olaydan sonra görülmez (kanser, yakın kaybı, HIV, . . ) Stres ~ TSB eğriseldir (düşük şiddet sarsıntı yaratmaz, aşırı şiddet takat bırakmaz) TSB için sıkıntı (intrusion) sürmeli, sıkıntının çabuk geçmesi varsayımların sorgulanmadığını (travmayla başa çıkılabildiğini) gösterir 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 87

TSB ile İlgili Bilinenler-2 Çocuk < Genç > Yaşlı n Dışadönük/yeni deneyime açık olanlarda n Psikolojik açıdan sağlıklı olanlarda n TSB gelişimi travmanın iyi bir şey olduğu anlamına gelmez n Kişiler hem acıyı hem de olumlu değişmeyi yaşarlar n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 88

TSB ile İlgili Bilinenler-3 TSB gelişimi zaman alabilir (aylar) n Yakınların ve aynı olayı yaşamışların desteği n Kendini açma (disclosure) n Sosyal destek n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 89

TSB ~ TSSB n Pozitif ilişki var: (Maercker ve Langner 2001) n İlişki yok: (Powell ve ark. 2003, Maercker ve Herrle 2003, Lehman ve ark. 1993) n Negatif ilişki var: (Frazier ve ark. 2001, Falsetti ve ark. 2003). 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 90

Travma sonrası büyüme: gerçekten var mı? 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 91

Travma sonrası büyüme: gerçekten var mı? Kendini kandırma (Polyanna’cılık mı)? n Bir başa çıkma yöntemi mi? n Rasyonalizasyon mu? n Geçici bir adaptasyon çabası mı? n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 92

Şüpheleri giderecek adımlar Uzunlamasına çalışmalar (öncesonra) n Değişimi objektif biçimde ölçme (farklı bilgi kaynakları) n Değişimin sonuçlarını, gündelik işlevlerdeki değişimi ölçecek yöntemler n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 93

Büyümeyi çalışmanın önemi Bazı kişiler nasıl oluyor da travmaya daha dayanıklı, daha hızlı atlatıyor, hatta güçlenerek çıkıyor? Bunu öğrenirsek risk altındaki kişilere öğretebiliriz. n Travmanın olumlu sonuçlarını konuşmak travma yaşamış kişilerin psikoterapisinde yararlı olabilir. n 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 94

12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 95

Ek tanı oranları (%) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 96

Şimdiki TSSB belirleyicileri (başaçıkma ve gelişme hariç) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 97

Şimdiki depresyon belirleyicileri (başaçıkma ve gelişme hariç) 12/3/2020 Ruhsal travma ve etkileri 98