Rimsko osvajanje Sredozemlja Punski ratovi Nakon osvajanja Apeninskog

Rimsko osvajanje Sredozemlja

Punski ratovi • Nakon osvajanja Apeninskog poluostrva sledeći cilj Rimljana bio je osvajanje zapadnog Sredozemlja • Ova ambicija dovela ih je u sukob sa Kartaginom, najvećom silom zapadnog Sredozemlja • Rimljani su sa Kartaginom vodili tri rata, poznata kao Punski ratovi (264 -146. p. n. e. ) • Zovu se „punski“, pošto su Rimljani Kartaginjane nazivali Punima.

Kartagina • Kartaginu su osnovali Feničani iz grada Tira, 814. god p. n. e. prema tradiciji, dok arheološka istraživanja ukazuju da je grad osnovan sredinom 8. veka p. n. e. • Kartagina je bila država sa aristokratskim (oligarhijskim) uredjenjem, vlast je bila u rukama ograničenog broja gradjana, uglavnom bogatih. • Slično Rimu, Kartaginom su upravljali Veće i magistrati

• Veće je donosilo zakone i vodilo spoljnu politiku • Vrhovni magistrati su bila dvojica sufeta, njihov mandat je bio godinu dana, ali oni nisu upravljali vojskom • Moć Kartagine zasnivala se na razgranatoj pomorskoj trgovini. • Kartagina je svoj uticaj proširila van severne Afrike, na zapadnoj obali Sicilije, na obalama Pirinejskog poluostrva (tzv. Hispanija), ostrvima Sardinija i Korzika

Kartagina

Zapadno Sredozemlje

I punski rat • Prvi punski rat trajao je 264 -241. god. p. n. e. • Glavno poprište borbi bilo je ostrvo Sicilija, neki grčki gradovi su stali na stranu Rima. (pre svih Sirakuza) i uglavnom su vodjene pomorske bitke, kojima Rimljani u početku nisu bili u početku vični. • Rimljani su izgradili ratnu flotu, kojoj je kao uzor poslužila jedna zarobljena kartaginska ladja. • Novoizgradjena rimska flota porazila je kartaginsku flotu u prvoj pomorskoj bici kod rta Mila 260. god. p. n. e. • Nakon toga Rimljani su odlučili da napadnu samu Kartaginu, ali je poduhvat završen neuspehom, rimske legije, pod komandom Marka Regula, su 255. god. p. n. e. poražene nedaleko od Kartagine. • Nakon ovoga ratne operacije se ponovo prenose na Siciliju.

• Odlučujuća bitka odigrala se 241. god. p. n. e. kod Egatskih ostrva, u kojoj su Rimljani odneli pobedu • Pobedom u I punskom ratu Rimljani su osvojili Siciliju, Sardiniju i Korziku • Najvažniji rezultat I punskog rata je da je Rim zamenio Kartaginu kao najmoćnija sila zapadnog Sredozemlja • Sicilija je postala prva rimska provincija, Rimljani su sve osvojene teritorije izvan Apeninskog poluostrva pretvarali u provincije

II punski rat • Kartagina se brzo oporavila nakon poraza u I punskom ratu, izgubljene posede na Siciliji nadoknadila je širenjem u Španiji • Središte kartaginske vlasti na Pirinejskom poluostrvu bila je Nova Kartagina (Kartahena), velika trgovačka luka i vojno uporište • Novo jačanje Kartagine izazvalo je uznemirenje u Rimu • Uspon Kartagine doveo je do II punskog rata (218201. god. p. n. e. ) • Povod za rat bio je kartaginsko osvajanje grada Sagunta u Hispaniji, koji je bio rimski saveznik 219. god. p. n. e.

• Rimljani su planirali da rat vode na dva fronta: u Africi i Španiji • Kartaginski vojskovodja Hanibal iznenadio je Rimljane i napao je Italiju kopnenim putem sa severa, računajući na podršku Gala • Njegov put od Nove Kartagine do severne Italije ubraja se u najveće podvige u istoriji čovečanstva; u Alpima je izgubio veliki broj vojnika • U dolini reke Po, njemu su se priključili Gali. • U dolini reke Po, Hanibal je 218. god. p. n. e. dva puta porazio Rimljane (bitke kod Trebije i na reci Tićino)

Hanibalova invazija

• Hanibal se uputio prema Etruriji, ali je odlučio da zaobidje rimske položaje kroz močvare u dolini reke Arno • On je postavio zasedu i rimskoj vojsci naneo težak poraz kod Trazimentskog jezera 217. god. p. n. e. • Pobeda kod Trazimentskog jezera otvorila je Hanibalu put u srednju i južnu Italiju • U Rimu je zavladala zabrinutost, pa je za diktatora izabran Fabije Maksim, koji je osmislio taktiku izbegavanja velikih bitaka

• Nakon izvesnog vremena Rimljani su odustali od te strategije, iako je davala rezultate (nekoliko manjih pobeda vraćalo je samopouzdanje rimskoj vojsci) • Fabije Maksim je zbog ovakve taktike dobio nadimak „Oklevalo“ • Rimljani su odlučili na otvorenu bitku sa Hanibalom, do koje je došlo 216. god. p. n. e. kod Kane

• Rimljani su pretrpeli jedan od najtežih poraza u svojoj istoriji, poginula su oba konzula, veliki broj oficira i 25000 legionara • Nakon bitke mnogi rimski saveznici sa juga Italije prelaze na stranu Hanibala; Hanibalove snage su došle nadomak Rima • U gradu je nastala panika, gradjani su u strahu uzvikivali Hannibal ante portas (Hanibal je pred vratima)

• Hanibal ipak nije uspeo da iskoristi prednost stečenu kod Kane, što je Rimljanima dalo vremena da postepeno obnove snage, potisnuli su Hanibala na jug Apenina. • Rimljani su prešli u kontraofanzivu na Pirinejskom poluostrvu, pod komandom darovitog vojskovodje Kornelija Scipiona • On je osvojio Novu Kartaginu 209. god. p. n. e. i u narednih nekoliko godina skršio je moć Kartagine u Španiji

• Pošto je proterao kartaginske snage iz Španije, on je prešao u severnu Afriku, tako da je Hanibal morao da se vrati • Njegove trupe su prvi put poražene kod Zame 202. god. p. n. e. • Mir je sklopljen sledeće godine i njime se Kartagina odrekla flote i svih poseda izvan Afrike; njena moć bila je potpuno slomljena

• Hanibal (247 -182. p. n. e)

• Publije Kornelije Scipion (236 -183. p. n. e. ) • Posle bitke kod Zame dobio je nadimak “Afrikanac”

• Iako je pretrpela težak poraz u II punskom ratu, Kartagina je ponovo počela da obnavlja svoju ekonomsku moć • To je ponovo izazvalo uznemirenje Rimljana, o čemu svedoče reči senatora Katona Starijeg: “Uostalom, ja smatram da Kartaginu treba uništiti” • Konačnu propast Kartagine doneo je III punski rat (149 -146. p. n. e. ) • Rat je počeo kada je Kartagina zaratila sa Numidijom, rimskim saveznikom u sev. Africi. • Posle trogodišnje opsade Kartagina je osvojena i uništena

Rimska osvajanja u istočnom Sredozemlju • Uporedo sa ratovima protiv Kartagine, Rimljani su postepeno širili svoj uticaj u istočnom Sredozemlju • Njihova politika u tom delu sveta je bila kombinacija diplomatije i rata • Egipat, Pergam, Etolski i Ahajski savez su bili rimski saveznici, koji su im pomagali u borbama protiv Makedonije i države Seleukida

• Rimljani su od druge polovine 3. veka p. n. e. širili svoj uticaj u istočnom Sredozemlju • Početak njihovog prodora na ovaj prostor obeležili su ratovi protiv Ilirske kraljevine, na čelu koje je bila kraljica Teuta. • Ilirski gusari su pljačkali brodove na Jadranskom moru • Tokom 229. i 228. god. p. n. e. došlo je do Prvog ilirskog rata • Pobedivši Ilire, Rimljani su stekli uporište na prostoru Epira, Ilirima je nametnut danak, a Rimljani su obezbedili slobodu plovidbe izmedju Italije i Grčke. • Širenje njihovog uticaja preko Jonskog mora, dovelo ih je u sukob sa Makedonijom, koji su težili prevlasti ne samo u grčkom svetu, već i u ilirskim zemljama.

Makedonski ratovi • Rimljani su sa Makedonijom vodili tri rata • Prvi rat (215 -205. p. n. e. ) vodjen je u isto vreme kada i II punski rat • Makedonski kralj Filip V sklopio je savez sa Hanibalom posle bitke kod Kane, koji je predvidjao i medjusobnu pomoć. • Filip V se nadao da će osvojiti rimske posede na obali Jonskog mora, Rimljani su u to vreme bili zauzeti odbranom Italije • Rimljani su angažovali svoje saveznike u Grčkoj, Etolski savez i Pergam, koji su sprečili moguć makedonski napad na Apeninskom poluostrvu.

• Drugi makedonski rat (200 -197. p. n. e. ) bio je direktna posledica narušene ravnoteže snaga u istočnom Sredozemlju, nakon smrti egipatskog kralja. • Filip V i Antioh III (kralj Seleukida) sklopili su sporazum o podeli njegovih poseda u Maloj Aziji i na severnim obalama Egejskog mora. • Širenje makedonske vlasti u Trakiji bilo je značajno za Filipa V, zbog rudnika zlata i srebra. • Širenje makedonske vlasti ugrožavalo je interese Egipta, Pergama i Rodosa, rimskih saveznika. Rim je štitio interese svojih saveznika. • Odlučujuća bitka odigrala se 197. p. n. e. kod Kinoskefala, u kojoj su Rimljani odneli pobedu, to je bila prva bitka rimskih legija protiv makedonske falange • Mirovnim ugovorom Filip V je morao da podari slobodu svim grčkim gradovima, što je Rimljanima donelo veliki ugled medju Grcima.

Rat sa kraljevstvom Seleukida • Nakon poraza Makedonije u II makedonskom ratu, vladar Seleukida (Sirije) Antioh III iskoristio je novonastalu situaciju i proširio posede u Maloj Aziji i na Helespontu, čime je bio ugrožen Pergam, takodje rimski saveznik. • On je pružio i utočište Hanibalu • Ovaj sukob je poznat kao Sirijski rat • Tako su Rimljani zaratili sa Antiohom III 192. god. p. n. e. , koji je prešao sa vojskom u Grčku, računajući na podršku Grka, ali je većina polisa ostala na strani Rima • Antiohove snage u Grčkoj poražene su u bici kod Termopila 192. god. p. n. e. , nakon čega se povlače iz Grčke i Antioh počinje odbranu Male Azije • On je pokušao da spreči prebacivanje rimske vojske preko Helesponta, ali je njegova flota poražena od ujedinjene flote Rima i Rodosa • Odlučujuća bitka u ovom ratu odigrala se 190. god. p. n. e. kod Magnezije, u Maloj Aziji, u kojoj su Rimljani odneli pobedu

• Mir je sklopljen 188. god. p. n. e. ; tim mirom Antioh III je morao da se odrekne svih poseda u Maloj Aziji, koji su pripali rimskim saveznicima Pergamu i Rodosu; obavezao se i da preda Hanibala Rimu, ali je ovaj nakratko uspeo da pobegne, ali je uhvaćen u Bitiniji i izvršio samoubistvo • Poraz u Sirijskom ratu označio je kraj političke moći Seleukida • Pokoravanjem istočnog Sredozemlja, Rimljani su potpuno kontrolisali taj prostor, zbog čega je Sredozemlje nazivano „rimskim jezerom“.

III makedonski rat • Nakon poraza u II makedonskom ratu, Makedonija je uspela da obnovu svoju moć, tako da je naslednik Filipa V Persej počeo da se priprema za novi obračun sa Rimom • Treći makedonski rat vodjen je od 171. do 167. p. n. e. • Persej je računao na podršku grčkog demosa, pošto su Rimljani uglavnom podržavali grčku aristokratiju • U početku su makedonske snage imale uspeha, ali je rimski vojskovodja Emilije Paul naneo Perseju odlučujući poraz 168. god. p. n. e. u bici kod Pidne • Smrću Perseja nestala je dinastija Antigonida. • Makedonija je bila podeljena na četiri samostalne celine, pod vrhovnom vlašću Rima. • Nakon neuspele pobune, 148. god. p. n. e. Makedonija je pretvorena u provinciju, kojoj je 146. god. p. n. e. priključena i Grčka

Rimske provincije • Rimljani su sve osvojene teritorije, izvan Apeninskog poluostrva, pretvarali u provincije. • Prve dve provincije: Sicilija i Sardinija osnovane su nakon I punskog rata • Početkom 2. veka p. n. e. osnovane su dve provincije u Hispaniji, koje su postepeno širene nakon ratova sa starosedelačkim iberijskim plemenima. • Sredinom 2. veka p. n. e. Kartagina, Makedonija i Grčka pretvorene su u provincije.

• Stvaranje provincija doprinosilo je ekonomskom jačanju Rima, rimski trgovci su dobijali nova tržišta, dok je u Rim iz provincija stizala raznovrsna roba • Provincijama su upravljali namesnici iz Rima, uglavnom bivši konzuli ili pretori. • U pograničnim provincijama bile su smeštene rimske trupe, koje su štitile granice od upada varvara. • Starosedelačko stanovništvo provincija nije imalo rimska gradjanska prava.