I Spoeczna natura czowieka Opracowanie Joanna Tyczkowska nauczycielka

I. Społeczna natura człowieka Opracowanie: Joanna Tyczkowska nauczycielka historii i wiedzy o społeczeństwie w Zespole Szkół Łączności w Szczecinie

I. Społeczna natura człowieka Tematy lekcji; numery slajdów 1. Człowiek – istota społeczna; 3– 6 2. Formy i zasady komunikowania się; 7– 32 3. Grupy społeczne; 33– 50 4. Podejmowanie decyzji; 51– 54 5. Postawy asertywne; 55– 60 6. Konflikty społeczne; 61– 79 Bibliografia; 80 2

Temat 1: Człowiek – istota społeczna Człowiek jest równocześnie istotą społeczną, żyjącą wśród ludzi, i osobną, żyjącą dla siebie. Tadeusz Gadacz 3

Temat: Człowiek – istota społeczna Człowiek w społeczeństwie Człowiek jest istotą społeczną, ponieważ: § jego rozwój jest nierozerwalnie związany ze społeczeństwem – do jego wszechstronnego i prawidłowego rozwoju niezbędni są inni ludzie, gdyż to pod ich wpływem, często ich naśladując, młody człowiek kształtuje swoją osobowość, poznaje normy i wzorce zachowań, oraz przyswaja określony system wartości; § dzięki innym ludziom zdobywa doświadczenie oraz różnorodną wiedzę o życiu i świecie; § realizuje swoje potrzeby, żyjąc w społeczeństwie. Poza społeczeństwem człowiek nie mógłby się prawidłowo rozwijać. 4

Temat: Człowiek – istota społeczna Proces socjalizacji Socjalizacja /uspołecznienie/ to proces, wynikający z oddziaływania środowiska społecznego, który kształtuje osobowość człowieka, wspomaga integrację jednostki ze społeczeństwem i przystosowuje go do życia w społeczeństwie. W czasie jego trwania jednostka: ü nabywa kompetencje społeczne (wiedzę, umiejętności); ü rozwija i kształtuje postawy, uczucia; ü internalizuje (uwewnętrznia) wartości, zasady i normy; ü poznaje i przyjmuje tradycje i wzory kulturowe; ü nabywa umiejętności do odpowiedniego odgrywania ról społecznych. Efektem socjalizacji jest osiągnięcie przez jednostkę dojrzałości społecznej. 5

Temat: Człowiek – istota społeczna Potrzeby społeczne człowieka Potrzeba – poczucie braku czegoś, co jest odczuwane przez jednostkę jako konieczny, a przynajmniej pożądany element jej życia lub samorealizacji. q Potrzeby bezpieczeństwa; pewności, stałości, stabilizacji, opieki, oparcia, porządku, prawa, uwolnienia od strachu, lęku i chaosu. q Potrzeby przynależności i miłości /afiliacji/; kontaktów społecznych, związków uczuciowych z innymi ludźmi; dawania i otrzymywania miłości, czułości i przywiązania. q Potrzeby szacunku i uznania; wysokiej samooceny – samopoważania, osiągnięć, kompetencji, mistrzostwa, zaufania do siebie, prestiżu, sławy, zaszczytu, wyróżniania, ważności. 6

Temat 2: Formy i zasady komunikowania się Jaka głowa, taka mowa. porzekadło ludowe 7

Temat: Formy i zasady komunikowania się Powszechne formy interakcji Interakcja społeczna – wzajemne oddziaływanie na siebie dwóch lub więcej jednostek, oddziaływanie grup albo jednostki i grupy, polegające na obustronnym wpływaniu na swoje zachowania. Przykłady form interakcji § Solidaryzowanie się z inną osobą, udzielanie pomocy, nagradzanie. § Rozładowywanie napięcia emocjonalnego, żartowanie, śmianie się, okazywanie zadowolenia. § Wyrażenie zgody, akceptowanie, uleganie. § Dawanie sugestii, wskazywanie kierunku. § Udzielanie informacji, wyjaśnianie. 8

Temat: Formy i zasady komunikowania się Powszechne formy interakcji Przykłady form interakcji cd. § Wyrażanie opinii, dokonywanie oceny, wyrażanie uczuć, wyrażanie życzeń. § Prośby o informację, pomoc. § Pytanie o opinię, ocenę. § Niezgadzanie się, bronienie siebie. Interakcje między członkami grupy pełnią trzy ważne funkcje: ü pobudzają ogólną aktywność grupy; ü pomagają grupie w osiąganiu celu; ü przyczyniają się do powstawania pozytywnych emocji, serdecznych stosunków wewnątrzgrupowych. 9

Temat: Formy i zasady komunikowania się Kodeks uczestnika debaty/dyskusji Uczestnik debaty/dyskusji: ü respektuje reguły i zasady debaty/dyskusji, ü aktywnie uczestniczy w dyskusji, ü mówi krótko, zrozumiale i na temat, ü nie manipuluje faktami – odwołuje się do sprawdzonych informacji, ü w czasie zadawania pytań jest stanowczy, ale i uprzejmy, ü nie obraża innych uczestników dyskusji w żaden sposób; słowem, gestem, spojrzeniem, ü nie prowokuje i nie atakuje, ü słucha innych dyskutantów i nie przerywa ich wypowiedzi, ü jest opanowany, nie ulega emocjom, ü z godnością potrafi przyjąć ocenę swoich wypowiedzi dokonaną przez innych uczestników dyskusji. 10

Temat: Formy i zasady komunikowania się Doskonalenie umiejętności komunikowania się Udział w dyskusji uczy: ü wyszukiwania, porządkowania i wykorzystywania informacji, ü logicznego myślenia i argumentowania, ü wyrażania swoich poglądów i stanowiska w spornych kwestiach, ü szacunku dla cudzych poglądów i przekonań, ü weryfikowania własnych poglądów, ü aktywnego słuchania i koncentracji, ü oddzielania problemów od ludzi, ü respektowania reguł i zasad dyskutowania, ü zadawania pytań, ü wnikliwego analizowania problemu, ü uczestniczenia w demokratycznych procesach decyzyjnych. 11

Temat: Formy i zasady komunikowania się Zachowania utrudniające skuteczną komunikację Niejednokrotnie skutki wymiany informacji nie są takie, jak życzyłby sobie tego nadawca – nasz przekaz w ogóle nie dociera do odbiorcy, albo – gdy już dociera – odbiorca nie reaguje zgodnie z naszymi oczekiwaniami, ponieważ na drodze stanęły jakieś zakłócenia, które spowodowały, że nasze intencje nie zostały prawidłowo odebrane. Słowem – w procesie komunikacji pojawiły się przeszkody, zakłócenia. Ich źródłem może być wiele czynników stojących zarówno po stronie nadawcy, jak i odbiorcy. 12

Temat: Formy i zasady komunikowania się Zachowania utrudniające skuteczną komunikację Bariery po stronie nadawcy: ünastawienie do odbiorcy, do tematu (negatywne, obojętne, lekceważące itp. ); üduża różnica w pozycji zawodowej, społecznej – powodująca np. wywyższanie się, stosowanie zbyt trudnego słownictwa; üchaotyczność, zbytnia szczegółowość wypowiedzi; üpobudzenie emocjonalne, zdenerwowanie; ünudna forma prezentacji tematu lub nadmiar „atrakcji”; üniezachwiana pewność swoich racji; üniebranie pod uwagę reakcji odbiorcy; ünieupewnianie się, czy odbiorca zrozumiał informację, co uniemożliwia dokonywania korekty naszego przekazu. 13

Temat: Formy i zasady komunikowania się Zachowania utrudniające skuteczną komunikację Bariery po stronie odbiorcy: üzaabsorbowanie innymi sprawami, brak czasu (przeszkadza lub wręcz uniemożliwia prawidłowy odbiór komunikatu); üpobudzenie emocjonalne, zdenerwowanie, zniecierpliwienie; ünastawienie do nadawcy (negatywne, obojętne, lekceważące); ünastawienie do tematu (traktowanie tematu jako nieistotnego lub zbyt trudnego); übrak wiedzy na temat zagadnienia lub za duża wiedza (mogą spowodować np. zniechęcenie); üniezachwiana pewność swoich racji; übrak wczucia się w sytuację nadawcy. 14

Temat: Formy i zasady komunikowania się Komunikacja niewerbalna – mowa ciała Mowa ciała to: ü wygląd, oznaki dbałości o higienę osobistą, ü barwa głosu, tempo i rytm mówienia, ü wzdychanie i sapanie, wydawanie innych nieartykułowanych dźwięków, jąkanie się, ü kontakt wzrokowy (lub unikanie), ü unoszenie brwi, marszczenie brwi, uśmiech, zaciskanie ust, ü nagłe czerwienienie twarzy lub blednięcie, ü nerwowe tiki, nadmierne pocenie się, łzy, ü gestykulacja (lub jej całkowity brak), pozycja ciała, układ oraz ruchy rąk i nóg, ü dotykanie, fizyczny dystans od innych ludzi (odległość). 15

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Pozycja i ruchy ciała § Zwróć się twarzą i stopami w stronę rozmówcy. § Wskazana jest swoboda, naturalność. § Nie kul się (co oznacza lęk), nie stój nad kimś jak kat nad dobrą duszą (agresja). § Ma Ci być wygodnie, nic nie może boleć. § Jeżeli chodzisz – to spokojnie i zdecydowanie, co oznacza samokontrolę i pewność siebie. Nie przebieraj nogami, nie człap, nie szuraj (niepewność). § Nie przysuwaj się zbyt blisko i nie uciekaj za daleko. Jeśli pochylasz się, a rozmówca odchyla, nie przysuwaj się! § Siedź, nie wiercąc się, lub stój bez nerwowego kręcenia się. Twoja nadpobudliwość utrudnia innym skupienie uwagi. 16

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Twarz § Powinna być odprężona i pogodna, z lekkim uśmiechem, widocznym także w oczach. § Uśmiech nie może być oczywiście grymasem wyszczerzenia się i nie może przechodzić w wybuchy niekontrolowanej wesołości (ośmieszysz kogoś i zrobisz sobie wroga). § Zakazane jest puste, bezmyślne spojrzenie (oznacza znudzenie). Nie wpatruj się w rozmówcę uporczywie, tylko patrz od 1/3 (z obcymi lub przy dużym skrępowaniu) do 2/3 czasu rozmowy (z bliższymi Ci osobami). § Nagłe przerwanie kontaktu wzrokowego oznacza niechęć, poczucie winy, chęć ukrycia czegoś, opór lub znudzenie i chęć odejścia. 17

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Ramiona i ręce § Nie wymachuj ramionami bez przerwy (nadpobudliwość). Nie trzymaj rąk bez ruchu – to żywa część ciała, więc gestykuluj dla podkreślenia istotnego fragmentu wypowiedzi. Wskazany jest umiar, lepiej za mało niż za dużo. § Nie bębnij palcami po stole (zniecierpliwienie). § Nie dotykaj stale rękami twarzy lub części własnej (a tym bardziej cudzej) garderoby (oznacza niepewność, niepokój, szukanie oparcia). 18

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Dłonie § Powinny być otwarte i skierowane ku górze lub swobodnie oparte na kolanach (otwartość, szczerość). § Zaciśnięte w pięści wyrażają złość. § Wykręcanie i ściskanie palców oraz wyłamywanie stawów to niepokój. § Machinalne bawienie się przedmiotami sugeruje brak samokontroli. § Dłonie podpierające głowę oznaczają zmęczenie, zniechęcenie, bezsilność. 19

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Nogi § Powinny spoczywać swobodnie, w żadnym wypadku nie skrzyżowane i cofnięte, co w zestawieniu ze skrzyżowanymi, podniesionymi ramionami oznacza nieufność, rezerwę, lęk lub agresję. § Nie machaj nogą (znudzenie). § Dziewczęta, dbające o estetykę wyglądu, i takie, które nie chcą uchodzić za wyzywające – nogi (zwłaszcza w minispódniczkach) trzymają blisko siebie. 20

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Barwa głosu § Sympatię budzi ciepła barwa głosu. § Głos łagodnieje, gdy uśmiechamy się, także rozmawiając przez telefon. 21

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Mowa ciała odbierana najczęściej jako przyjazna: ü częsty kontakt wzrokowy, ü pogodny wyraz twarzy z miłym, zachęcającym, ciepłym uśmiechem, ü aprobujące potakiwanie głową, ü spokojne, otwarte dłonie, skierowane częściej ku górze, ü swobodne ruchy ramion i dłoni, ü lekkie pochylenie ciała do przodu, ü rozluźnione mięśnie (nie drżą, nie są usztywnione), ü miłe i ciepłe brzmienie głosu. 22

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Mowa ciała świadcząca o zdecydowaniu i zainteresowaniu: ü kontakt wzrokowy do ¾ czasu rozmowy, ü patrzenie prosto w oczy, ü niezasłanianie twarzy w żaden sposób, ü lekkie przechylenie głowy na bok, ü spokojna pozycja ciała przy słuchaniu, ü lekkie napięcie ciała przy mówieniu, ü ramiona opuszczone, ü umiarkowana gestykulacja, ü otwarte dłonie, ü poważny ton. 23

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Mowa ciała odbierana najczęściej jako wroga (agresywna): ü unikanie wzroku przez częste odwracanie głowy lub wychylanie się nad rozmówcę i spoglądanie ponad jego głową, ü nieprzenikniony wyraz twarzy, zaciskanie ust, ü uśmiech politowania, złośliwy, lekceważący lub ironiczny, ü ściskanie dłoni w pięści, ü nadmierna gestykulacja (w tym: grożenie palcem), ü częste pocieranie nosa, ü krzyżowanie (i zaciskanie) rąk i nóg, ü odchylanie się i odsuwanie, ü napięte (drżące) mięśnie, ü podniesiony, ostry, napastliwy ton głosu. 24

Temat: Formy i zasady komunikowania się Właściwa komunikacja niewerbalna q Mowa ciała świadcząca o zalęknieniu: ü częste odwracanie wzroku i przymykanie oczu, częste mruganie, ü zaczerwieniona lub nagle pobladła twarz, ü silne pocenie się, ü zasłanianie dłonią ust, ü nerwowe kiwanie głową, ü ogólna nadpobudliwość ruchowa (ruchy na boki, wiercenie się, pocieranie szyi i karku, ściskanie, wykręcanie palców), ü krzyżowanie (i zaciskanie) rąk i nóg, ü drżące mięśnie. 25

Temat: Formy i zasady komunikowania się Autoprezentacja – kształtowanie swojego wizerunku Autoprezentacja – to świadoma kontrola i kształtowanie własnego wizerunku publicznego, kierowanie wrażeniem audytorium w taki sposób, aby odebrano nas zgodnie z naszymi celami i potrzebami. To komunikowanie światu – przy pomocy słów, mowy ciała i działań – za kogo chcemy być uważani. Cele autoprezentacji Osiągnięcie celów autoprezentacji polega na wzroście sympatii, wzbudzeniu podziwu i szacunku oraz uzyskaniu materialnych i społecznych korzyści. Szczególnym efektem jest autowaloryzacja, czyli utrzymywanie i/lub podwyższanie poczucia własnej wartości. Skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych jest tym większa, im silniej wierzymy, że sposób postrzegania nas przez innych ludzi decyduje o osiągnięciu naszych celów. 26

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji Ludzie starają się zmaksymalizować swoje zyski, a zminimalizować straty za pomocą różnego rodzaju zachowań, także autoprezentacyjnych. q Przeprosiny Polegają na akceptowaniu własnej odpowiedzialności za szkodę, okazaniu żalu, kompensowaniu wyrządzonej krzywdy lub szkody. Przeprosiny są najskuteczniejszym sposobem przywracania własnego pozytywnego obrazu w oczach innych ludzi. 27

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji q Ingracjacja Polega na wkradaniu się w cudze łaski czy też pozyskiwaniu sympatii przez: ü prezentowanie własnych (niekoniecznie istniejących) – cech wzbudzających sympatię, ü schlebianie innym i prawienie im komplementów, ü konformizm, czyli prezentowanie opinii podobnych do poglądów partnera, ü wyświadczanie przysług. 28

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji q Autopromocja Polega na przedstawianiu siebie jako osoby kompetentnej, podkreślaniu, że nasze dokonania są większe, niż się wydaje. Autopromocja jest niewątpliwie pożądana w pewnych sytuacjach – kiedy na przykład uczeń ubiega się o wybór na przewodniczącego samorządu uczniowskiego. Jednak autopromocja jest zabiegiem obosiecznym – dzięki temu stylowi autoprezentacji inni mogą co prawda nabrać przekonania o naszych kompetencjach, ale także i o innych, mniej pożądanych cechach, jak zarozumialstwo i nadmierna pewność siebie. Ten problem autoprezentacyjny nazywany jest dylematem skromności. Więcej sympatii w cudzych oczach przydaje raczej pomniejszanie znaczenia własnych sukcesów, niż chwalenie się nimi. 29

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji q Autopromocja przez skojarzenie Polega na kojarzeniu własnej osoby z pozytywnymi zdarzeniami lub osobami. Zjawisko „pławienia się w cudzej chwale” to nasilanie związku z osobami odnoszącymi sukces. 30

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji q Świecenie przykładem Polega na przedstawianiu siebie jako osoby moralnej. Jednakże przekonanie innych do naszej moralności wymaga raczej czynów niż słów, w związku z czym taktyka ta może być dość kosztowna, tym bardziej że wymaga ona daleko idącej konsekwencji. Dzieje się tak dlatego, że cudza moralność przynosi nam korzyści, a czyny niemoralne krzywdzą innych. Dlatego nieuczciwe postępowanie oceniamy ze szczególną surowością. Nawet jeden czyn niemoralny budzi tak negatywną ocenę człowieka, że jego „wyzerowanie” wymaga aż 10 zachowań moralnych. 31

Temat: Formy i zasady komunikowania się Skuteczne taktyki autoprezentacji q. Autoprezentacje taktyczne To nawykowe i zautomatyzowane przedstawianie własnej osoby audytorium. Dotyczą one sytuacji codziennych – zrutynizowanych i przebiegających według powtarzalnego scenariusza. Przykłady autoprezentacji taktycznych: ü uśmiech na powitanie, ü zadawanie pytań o samopoczucie partnera, ü przejawianie zainteresowania jego wypowiedziami, ü wygłaszanie własnych uwag w sposób podkreślający znajomość rzeczy i kompetencje. 32

Temat 3: Grupy społeczne Czyń drugiemu tak, jak chciałabyś, aby on czynił Tobie. 33

Temat: Grupy społeczne Grupa społeczna – jest zbiorowością ludzi zespolonych więzią społeczną, przejawiającą się w poczuciu łączności, przynależności grupowej i działaniu na rzecz realizacji wspólnych celów. Grupy społeczne powstają na gruncie względnie trwałych interakcji między jej członkami; z członkostwem w grupie jest związane wykonywanie określonych ról społecznych. Grupy społeczne są głównym ogniwem pośredniczącym między jednostkami a społeczeństwem. Dzięki nim dokonuje się socjalizacja, utrwalają się wzory zachowań, kultura, systemy wartości i tożsamość jednostek. 34

Temat: Grupy społeczne Grupa społeczna Przykłady grup społecznych: ü rodzina, ü dziecięca grupa zabawowa, ü grupa koleżeńska, ü szkoła, ü zespół artystyczny, ü klub sportowy, ü subkultura młodzieżowa, ü stowarzyszenie, ü partia polityczna, ü związek zawodowy, ü wojsko… 35

Temat: Grupy społeczne Uniwersalne cechy grup społecznych § Względna długotrwałość istnienia zespołu/grupy. § Wspólne cele działania i względnie spójny system wartości. § Określona struktura, przywództwo oraz hierarchia (zależność i podporządkowanie). § Funkcjonowanie wspólnych norm (zasad). § Pełnienie określonych ról grupowych. § Wzajemne oddziaływanie jednostek na siebie – interakcje społeczne. § Różnorodne formy aktywności i współdziałania. § Istnienie wewnętrznego systemu kontroli i sankcji. § Poczucie odrębności od innych grup. 36

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania Uwarunkowania efektywności pracy zespołowej Praca w grupach jest niewątpliwie skuteczniejsza – zapewnia wyższy poziom wykonania zadań od działań indywidualnie podejmowanych przez te same osoby. Działanie w zespole pozwala na wykorzystanie różnych umiejętności oraz zasobów wiedzy i informacji, ważnych dla wykonania zadania. Członkowie grupy mogą wzajemnie stymulować się intelektualnie a tym samym tworzyć nową, lepszą jakość. Na drodze poszukiwań klucza do sprawnego i efektywnego działania grupy – jej uczestnicy powinni znać i respektować określone zasady pracy zespołowej, wynikające z socjologicznego modelu uniwersalnych cech grup społecznych. 37

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania A. Względna długotrwałość istnienia zespołu/grupy. Grupa istnieje wystarczająco długo, by mogły zostać ukształtowane trwałe i dobre relacje, umożliwiające wykorzystanie potencjału wszystkich jej uczestników. B. Wspólne cele działania i względnie spójny system wartości. Wszyscy uczestnicy mają wpływ na kształtowanie wartości i celów grupy, a poprzez ich urzeczywistnianie realizują także swoje własne potrzeby. Ważne jest, aby wartościowe cele były realne do osiągnięcia. Afirmując cele grupowe, uczestnik widzi sens działania, a tym samym jest bardziej zmotywowany do aktywnego uczestnictwa w grupie. Wspólnota wartości i celów znakomicie integruje zespół i daje poczucie świadomej identyfikacji z grupą (solidaryzm). 38

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania C. Określona struktura, przywództwo oraz hierarchia (zależność i podporządkowanie). Zdolności kierownicze zarówno formalnego, jak i nieformalnego przywódcy grupy powinny być dla wszystkich oczywiste. Przywódca grupy ponosi pełną odpowiedzialność za właściwe funkcjonowanie grupy oraz za łączność między grupą a pozostałą częścią organizacji. Lider adekwatnie reprezentuje na szerszym forum poglądy, cele, wartości i decyzje swojej grupy. Przywódca jednocześnie uświadamia uczestnikom nowe możliwości i potrzebę dążenia do realizacji kolejnych celów. 39

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania D. Funkcjonowanie wspólnych norm (zasad). Źródłem reguł postępowania (regulaminy, statuty, kodeksy, umowy itp. ), jakie powinni znać i respektować uczestnicy, jest uniwersalny katalog demokratycznych procedur i procesów zarządzania oraz zasad dobrego wychowania. E. Pełnienie określonych ról grupowych. Członkowie grupy zadaniowej powinni dobrze się poznać. Grupa powinna stworzyć każdemu uczestnikowi warunki do jego rozwoju i wykazania się swoimi możliwościami. Zadania są przystosowane do talentów, zainteresowań oraz możliwości wykonawczych poszczególnych uczestników. 40

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania E 1. Role zadaniowe – ważne ze względu na realizację zadania: Pomysłodawca – częściej niż inni proponuje nowe rozwiązania problemu, podsuwa pomysły dotyczące realizowanego zadania albo organizacji pracy w grupie. Modyfikator – rozszerza już podjęte inicjatywy, pomaga twórczo kontynuować pracę. Echo – kontynuuje pracę zaproponowaną przez innych. Nawigator – zwraca uwagę na czas lub stopień zaawansowania działań. Koordynator – rozdziela zadania, pilnuje, żeby praca przebiegała sprawnie. Poszukiwacz – zadaje pożyteczne pytania. Ekspert – wie więcej niż inni, udziela odpowiedzi na różne pytania. 41

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania E 2. Role ważne dla współżycia i rozwoju grupy: Motywator – dobry duch grupy, pobudza do działania, stymuluje do pracy, zachęca, okazuje zainteresowanie, wyraża uznanie. Słuchacz – potrafi uważnie słuchać. Opoka – daje oparcie osobom, które tego potrzebują, jest ciepły i serdeczny, cieszy się zaufaniem i sympatią. Harmonizator – namawia do współpracy, dąży do kompromisów, stara się rozwiązywać konflikty, zażegnywać spory. Rozładowujący napięcia – w trudnych chwilach żartuje, pogodny, lubi się śmiać. Strażnik zasad – pilnuje reguł współdziałania, porozumiewania się, pracy w grupie. Sprawiedliwy – pilnuje równomiernego podziału obowiązków. 42

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania F. Wzajemne oddziaływanie jednostek na siebie – interakcje międzyludzkie. Wszystkie osoby w danej grupie powinny się solidaryzować, udzielać sobie wsparcia i pomocy, wymieniać się cennymi informacjami i radami, spełniać prośby, stawiać ważne pytania i udzielać na nie odpowiedzi, wspólnie analizować problemy, wyrażać swoje poglądy, opinie i przekonania. Członkowie grupy powinni się starać unikać antagonizmów i nieporozumień. Problemy dotyczące całego zespołu nie mogą być omawiane i rozwiązywane poza nim, ani też oddzielnie, z poszczególnymi jego uczestnikami, lecz na wspólnym forum. 43

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania G. Różnorodne formy aktywności i współdziałania. Zadania oraz szczegółowo zaplanowane w procesie decyzyjnym formy ich urzeczywistniania powinny być wyrazem konsensusu wszystkich uczestników. Poszczególne zakresy obowiązków (czynności i działań) należy dobierać adekwatnie do posiadanych przez członków zespołu umiejętności. W rozwijaniu aktywności warto zgodnie współdziałać, wykorzystując wzajemną inspirację, podchwytywanie pomysłów i dalsze ich rozwijanie lub modyfikowanie. Ważną aktywnością jest też promowanie i upowszechnianie rezultatów podjętych działań jako przykładów dobrej praktyki. 44

Temat: Grupy społeczne Grupa sprawnego działania H. Istnienie wewnętrznego systemu kontroli i sankcji. Należy monitorować etapy realizacji zadań, aby móc wprowadzać stosowne modyfikacje i uzupełnienia. Podsumowując efekty wykonanej pracy, należy ocenić jakość jej wykonania oraz sformułować zalecenia do wykorzystania ich w przyszłości. Formami oceny poziomu konsekwencji, odpowiedzialności i zaangażowania w wykonaniu zadania mogą być przyznawane nagrody i wyróżnienia lub udzielane kary. 45

Temat: Grupy społeczne Efektywna współpraca w grupie Zasady efektywnej współpracy; ü wspólne wyznaczenie i akceptowanie celu działania grupy; ü uzgodnienie zasad, którymi będziemy się kierować w tej grupie; ü ustalenie i zaakceptowanie podziału odpowiedzialności i ról w grupie; ü wskazywanie nowych pomysłów, sugerowanie ciekawych rozwiązań; ü wpływanie na kierunek i tempo pracy grupy; ü zbieranie informacji niezbędnych do podjęcia decyzji; ü podsumowywanie wyników, wskazywanie odstępstw od wyznaczonych pierwotnie celów, przypominanie o czasie, jaki pozostał na wykonanie zadania; 46

Temat: Grupy społeczne Efektywna współpraca w grupie cd. ü szukanie kompromisu, łagodzenie różnic między członkami grupy i ich poglądami; ü angażowanie i zachęcanie do wyrażenia własnego zdania tych, którzy nie zabierali głosu; ü akceptowanie propozycji innych, udzielanie pochwał; ü rezygnacja z własnych pomysłów w imię wspólnych interesów grupy; ü rozładowywanie napięć poprzez żart; ü kulturalne zachowywanie się w każdej sytuacji. 47

Temat: Grupy społeczne Korzyści wynikające z efektywnej współpracy Korzyści związane z podwyższaniem poziomu wiedzy, kształceniem i rozwijaniem umiejętności oraz kształtowaniem postaw: ü uczenie się planowania i osiągania celów; ü określanie i podporządkowywanie się zasadom i normom społecznym (grupowym); ü wyzwalanie kreatywności i aktywności; ü doskonalenie komunikowania się; ü dzielenie się wiedzą i doświadczeniem; ü osiąganie większej efektywności pracy (synergia); ü wzajemne inspirowanie i motywowanie; ü akceptowanie odmiennych poglądów; 48

Temat: Grupy społeczne Korzyści wynikające z efektywnej współpracy cd. ü kształcenie umiejętności poszukiwania konsensusu; ü kształcenie umiejętności wspólnego podejmowania decyzji; ü doskonalenie argumentacji; ü przygotowywanie się do publicznych wystąpień; ü uczenie się aktywnego słuchania; ü uczenie się zadawania pytań; ü uczenie się odpowiedzialności za efekt pracy grupy; ü uczenie się współdziałania w grupie i organizacji pracy; ü przyjmowanie i pełnienie różnych ról w grupie; ü uczenie się rozwiązywania problemów; ü konfrontowanie umiejętności i postaw; ü uczenie się procedur demokratycznych. 49

Temat: Grupy społeczne Korzyści wynikające z efektywnej współpracy cd. Do dodatkowe korzyści, o charakterze psychologicznym, należą: ü poczucie przynależności, bezpieczeństwa i komfortu psychicznego, ü budowanie atmosfery wzajemnego zaufania, ü integrowanie zespołu, ü rozpoznawanie i radzenie sobie z własnymi emocjami, ü zwiększanie poczucia własnej wartości, a tym samym odwagi i wiary we własne możliwości. 50

Temat 4: Podejmowanie decyzji Źle czy dobrze, okaże się później. Ale trzeba działać, śmiało chwytać życie za grzywę. Wierz mi, malutka, żałuje się wyłącznie bezczynności, niezdecydowania, wahania. Czynów i decyzji, choć niekiedy przynoszą smutek i żal, nie żałuje się. Andrzej Sapkowski 51

Temat: Podejmowanie decyzji Formy podejmowania wspólnych decyzji q Kworum /quorum/ Liczba członków danego zgromadzenia niezbędna do podjęcia wiążących decyzji. Najczęściej do podjęcia decyzji wymagany jest udział co najmniej połowy /50%/ członków. q Aklamacja Przyjęcie, uchwalenie czegoś jednomyślnie, bez głosowania. q Konsensus Osiągnięta w wyniku porozumienia powszechna zgoda co do tego, która droga postępowania w danej sytuacji jest najlepsza. 52

Temat: Podejmowanie decyzji Formy podejmowania wspólnych decyzji Głosowanie – jedna z technik podejmowania decyzji, polegająca na opowiedzeniu się podmiotów uczestniczących w tym akcie za jednym z proponowanych rozstrzygnięć lub na powstrzymaniu się od tego. Uzyskanie odpowiedniej liczby głosów jest warunkiem nadania decyzji podjętej w głosowaniu mocy wiążącej. 53

Temat: Podejmowanie decyzji Formy podejmowania wspólnych decyzji Uniwersalne rodzaje większości głosów q Zwykła /względna/ większość głosów 1. Gdy na daną propozycję padło więcej głosów niż na inne. 2. Większość osiągnięta, gdy więcej osób biorących udział w głosowaniu opowiada się za wnioskiem niż przeciw. Głosy wstrzymujące nie są wliczane do wyniku. q Bezwzględna /absolutna/ większość głosów Gdy za daną propozycją opowiedziała się ponad połowa głosujących. q Kwalifikowana większość głosów Gdy za daną propozycją opowiedziała się określona ułamkowo, większa od połowy (2/3 lub 3/4) liczba głosujących. 54

Temat 5: Postawy asertywne Chcę to spokojnie przemyśleć. zwrot asertywny 55

Temat: Postawy asertywne Asertywność jako forma komunikowania się Asertywność oznacza przyjazną stanowczość w wyrażaniu myśli i uczuć bez usprawiedliwiania się. Asertywność to rodzaj komunikowania się szczególnie pożyteczny w wielu trudnych społecznie sytuacjach, takich jak: odmowa, protest, walka o swoje z trudnym partnerem, realizacja ważnego celu wbrew niechęci, głupocie, złośliwości otoczenia, wyrażanie reakcji na krytykę. Ważne jest w tej postawie dawanie innym ludziom tych samych praw co sobie, np. do błędów, okazywania słabości, mówienia o uczuciach, delikatności, do niewiedzy i braku sprawności fizycznej czy umysłowej, do zapominania, do zabawy, do śmiania się z Ciebie, do zmęczenia i wypoczynku, do rywalizacji i współpracy, do wygranej i przegranej, do radości i smutku, do sukcesów i współczucia itd. 56

Temat: Postawy asertywne Asertywność jako forma komunikowania się Asertywny człowieka ma prawo: ü prosić o to, czego chce – co nie oznacza, że musi to dostać; ü wyrażać swoje zdanie, uczucia i emocje; ü nie być dyskryminowanym; ü samodzielnie podejmować decyzje i ponosić ich konsekwencje; ü decydować, czy chce się angażować w cudze problemy – nie musi stale poświęcać się dla innych; ü popełniać błędy i uczyć się na nich bez poczucia winy; ü dostawać to, za co płaci – gdy coś kupuje lub korzysta z usług; ü zmieniać swoje decyzje – rozwijamy się i nie musimy zawsze mieć tego samego zdania; ü do prywatności. 57

Temat: Postawy asertywne Komunikat typu „JA” Stosuj komunikaty typu „JA” w wyrażaniu tego, co myślisz i odczuwasz, w formie opinii (nie ocen): sądzę, uważam, moim zdaniem, czuję, że… (zamiast pouczająco-oceniających typu „TY”, np. jesteś dziwny, nie rób tego, bo Ty zawsze… itd. ). Spytaj przyjaciół i wrogów, jak często wygłaszasz oceny kategorycznym tonem, pouczając ich tym samym i niepotrzebnie denerwując. 58

Temat: Postawy asertywne Przykłady asertywnych zwrotów ü Czy masz teraz wolną chwilę i możesz ze mną porozmawiać? ü Zależy mi na tym, żeby móc dokończyć zdanie. ü Postanowiłam tak zrobić, to ważne dla mnie. ü Nie chcę brać narkotyków pod żadną postacią. ü Nie chcę palić, to mi szkodzi. ü Nie chcę, żebyś paliła przy mnie, szkodzi mi dym. ü Nie mam na to ochoty. ü Nie życzę sobie, żebyś zmuszała mnie do tego. ü Rozumiem, że to Ci się nie podoba, ale już postanowiłam. ü Nie lubię, kiedy to robisz, źle się z tym czuję. ü Nie podoba mi się to, co robisz. 59

Temat: Postawy asertywne Przykłady asertywnych zwrotów cd. ü Nie zrobię tego, bo mam już inne plany. ü Muszę się zastanowić, odpowiem Ci później. ü Czuję się speszona. ü Czuję się niezręcznie, ale nie pożyczę Ci pieniędzy, bo nie oddajesz ü Nie cierpię, kiedy mówisz mi, co mam robić. ü Wolę, żebyś nie narzucała mi swojego punktu widzenia. ü Złości mnie to, jak mnie traktujesz. ü Chcę to spokojnie przemyśleć. ü Zaskoczyłaś mnie. Pomyślę o tym. ü Przykro mi, ale obawiam się, że tym razem nie zdołam Ci pomóc. ü Nie chcę o tym mówić. ü Mam inne zdanie w tej sprawie. ü Chcę, żebyś mnie wysłuchała. 60

Temat 6: Konflikty społeczne Nie krzycz. Kiedy krzyczysz, to słyszysz tylko własny głos. Mahatma Gandhi 61

Temat: Konflikty społeczne Cechy konfliktu O konflikcie mówimy, gdy: dwie (lub więcej) osoby, grupy spostrzegają niemożliwe do pogodzenia różnice interesów, niemożność zdobycia ważnych zasobów, niemożność realizacji istotnych potrzeb i/lub wartości, i podejmują działania, aby sytuację tę zmienić. Od tego, jakie to będą działania, zależą dalsze losy konfliktu. Może on ulec eskalacji, złagodzeniu lub rozwiązaniu. 62

Temat: Konflikty społeczne Rodzaje konfliktów Ze względu na zasięg możemy mówić o konfliktach: 1. Wewnętrznych, kiedy w tym samym człowieku zderzają się ze sobą sprzeczne cele, wartości czy pomysły. 2. Interpersonalnych, w które uwikłane są co najmniej dwie osoby, których cele, wartości lub pomysły nie dają się równocześnie zrealizować. 3. Wewnątrzgrupowych, zachodzących pomiędzy członkami tej samej grupy społecznej. 4. Międzygrupowych. 5. Międzynarodowych. 6. Globalnych, o występowaniu których mówimy, gdy wykraczają swym zasięgiem i znaczeniem poza określone struktury państwowe. 63

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów q Konflikt relacji – wyraża się negatywnym stosunkiem do ludzi, z którymi znaleźliśmy się w sytuacji konfliktu. Polega na złej komunikacji, negatywnych, silnych emocjach, błędnym, stereotypowym postrzeganiu ludzi, na chęci zemsty, odwetowych działaniach. Ten typ konfliktu narasta, jeśli nie jest natychmiast rozwiązywany. 64

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów Cechy charakterystyczne większości konfliktów relacji to: ü rozbieżność celów, ü brak motywacji do zawarcia porozumienia choćby u jednej ze stron, ü brak umiejętności porozumiewania się, ü koncentracja uwagi głównie na sobie, ü niesłuchanie partnera i nieprzyjmowanie do wiadomości zdania innego niż własne, ü niechęć osobista, ü nieustępliwość, agresja, narzucanie swojego zdania. 65

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów q Konflikt danych to: ü brak informacji, nieujawnianie danych, ü niewłaściwe ich rozumienie, ü skrajnie różne punkty widzenia, ü posiadanie odmiennych informacji lub odmienne ich interpretowanie, ü manipulacje informacjami, ü celowe wprowadzanie w błąd – kłamstwo i oszustwo. 66

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów q Konflikt interesów – pojawia się, gdy jedna ze stron chce zaspokoić swoje potrzeby kosztem innej; konflikt może dotyczyć: ü istotnych dóbr, tj. pieniędzy, czasu, podziału pracy (potrzeb rzeczowych), ü sposobu prowadzenia rozmów czy rozwiązywania konfliktów (potrzeb proceduralnych), ü poczucia własnej wartości, godności, zaufania, szacunku (potrzeb psychologicznych). Satysfakcja człowieka zależy od zaspokojenia wszystkich trzech rodzajów potrzeb – rzeczowych, proceduralnych i psychologicznych. Poszukiwanie porozumienia sprowadza się do znalezienia takiego rozwiązania, które umożliwia akceptowalny przez wszystkie strony poziom zaspokojenia ich potrzeb. 67

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów q Konflikt strukturalny to: ü niejasne określenie ról w grupie, ü niesprawiedliwy przydział zadań, ü nierealistyczne terminy i liczba zadań, jakie muszą być wykonane, ü zbyt mała przestrzeń, w której mieszkają lub pracują ludzie, ü zbyt duża odległość lub inne techniczne problemy związane z porozumiewaniem się osób, które muszą koordynować swoje działania, ü niewłaściwa kontrola efektów pracy, ü ograniczone zasoby, o które konkurują strony. Ten typ konfliktu jest w zasadzie niezależny od ludzi. 68

Temat: Konflikty społeczne Źródła konfliktów q Konflikt wartości – może wynikać: ü z odmiennych systemów wartości ludzi zaangażowanych w daną sytuację, ü z różnych interpretacji dobra i zła, ü z uznawania i stosowania odmiennych reguł sprawiedliwości, ü ze sprzeczności między normami obowiązującymi w grupie a własnymi. Najsensowniej jest próbować się dogadać w sytuacji konfliktowej, czyli rozwiązywać konflikty drogą negocjacji. 69

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów Istnieje pięć stylów rozwiązywania konfliktów: współpraca, kompromis, walka, unikanie, uleganie. Wszystkie style rozwiązywania konfliktów mają swoje zalety i wady. Warto znać i stosować, odpowiednio do sytuacji, wszystkie z nich. Elastyczne stosowanie różnych stylów decyduje o skuteczności podczas negocjacji. 70

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów q Współpraca To harmonijne partnerstwo, skupianie się na tym, co łączy, a nie dzieli, praca nad korzyściami obu stron. To najtrudniejszy styl wymagający otwartości i umiejętności słuchania, elastyczności i zaangażowania, tolerancji i twórczego myślenia. Współpraca jest niemożliwa, jeśli partner, mimo wielu zachęcających sygnałów i konkretnych propozycji, nie chce lub nie umie współpracować. 71

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów q Kompromis To sztuka ustępowania i znajdowania „złotego środka”. Korzystna, gdy rezygnuje się z nieistotnych kwestii, jeśli jednak rezygnujesz z ważnych spraw, trudno mówić o satysfakcji i korzyściach z porozumienia. Konflikt może wybuchnąć ze zdwojoną siłą. Kompromis niebezpiecznie zbliża się do ulegania i strat, gdy Twoje ustępstwa są większe i częstsze. 72

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów q Walka Trzeba pokazać, że umie się walczyć, żeby u osób niedojrzałych społecznie zdobyć autorytet. Najważniejsze to umieć zmienić ten styl na inny, bo jest wyczerpujący fizycznie i emocjonalnie, a w dłuższej perspektywie psuje stosunki z ludźmi. Musisz jednak umieć się bronić, a także odpowiedzieć ciosem „twardemu” rozmówcy. Walkę bez umiaru stosują osoby z potrzebą udowadniania własnej przewagi, osoby naśladujące dawne agresywne wzorce i ludzie próbujący ukryć własną słabość. Podczas walki dochodzi często do tzw. cyklu odwetowego. 73

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów Dowodem Twojej dojrzałości jest świadome stosowanie walki, gdy: ü pokazujesz, że umiesz nie tylko walczyć (skupienie się na sobie, egocentryzm), ale i współpracować (prezentacja otwartości na potrzeby innych) czy ustępować (kompromis), ü potrafisz walcząc, co pewien czas wyciągnąć rękę do partnera w negocjacjach, zdobywając się na gesty zgody i czekając na sygnał zaprzestania walki z drugiej strony, ü walczysz w obronie wyższych wartości po wyczerpaniu innych możliwości działania, ü walczysz w obronie słabszych lub pokrzywdzonych, którzy sami nie chcą lub nie umieją się obronić (dzieci, ludzie starzy i schorowani, upośledzeni fizycznie czy umysłowo, pozostający w chwilowej złej kondycji psychicznej itp. ). 74

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów q Unikanie To odroczenie rozwiązania konfliktu, korzystne gdy: ü nie masz argumentów, ü źle się czujesz, ü chcesz wyciszyć emocje, ü masz inną ważną sprawę do załatwienia. Unikanie powinno być ograniczone w czasie, tzn. w końcu musisz rozwiązać konflikt, w przeciwnym razie pozwalasz sobą manipulować. Konflikt sam się nie rozwiąże, trzeba zacząć działać. 75

Temat: Konflikty społeczne Style rozwiązywania konfliktów q Uleganie Dla osób nieśmiałych i niepewnych siebie oraz przyjacielsko nastawionych to styl doskonały, dający oparcie i poczucie bezpieczeństwa, pod warunkiem, że postawa drugiej strony konfliktu będzie identyczna. Narażasz się na eksploatację, lekceważenie, poczucie krzywdy, co grozi kumulacją napięcia i niekontrolowanym wybuchem emocji. Konformizm i dążenie do „świętego” spokoju okazuje się czasem pułapką. Ulegaj, dokładnie wiedząc, dlaczego to robisz, gdy sytuacja zdecydowanie tego wymaga, a nie dlatego, że inaczej nie umiesz. Czasem liczymy na regułę wzajemności – ulegając w drobnej sprawie, spodziewamy się niekiedy ustępstw w sprawach poważniejszych i to jest racjonalna motywacja. 76

Temat: Konflikty społeczne Negatywne skutki konfliktów Konflikty najczęściej traktujemy jako zdarzenia nieprzyjemne, destruktywne, które: ü wyzwalają negatywne emocje, stres, atmosferę napięcia i niepokoju; ü niszczą współpracę; ü niszczą relacje i pogłębiają różnice między ludźmi; ü dezintegrują grupy; ü powodują utratę energii, ü obniżają wydajność i jakość pracy; ü powodują i ujawniają nieracjonalne zachowania; ü zwiększają podejrzliwość i ograniczają zaufanie; ü mogą doprowadzić do nieodwracalnych skutków. Niekorzystne konsekwencje konfliktu mają najczęściej miejsce przy przedłużającym się niszczącym procesie, który nie znajduje konstruktywnego rozwiązania. 77

Temat: Konflikty społeczne Pozytywne skutki konfliktów Konflikty maja również wiele aspektów pozytywnych, gdyż: ü stanowią źródło energii dla korzystnych przemian w życiu jednostek i grup społecznych; ü przyczyniają się do wzrostu efektywności działań i współpracy ludzi; ü stymulują zainteresowanie w stosunku do problemu i chęć jego rozpoznania; ü wyjaśniają wiele spraw; ü podnoszą poziom zaangażowania stron; ü zwiększają przepływ informacji między stronami; ü inicjują procesy doskonalenia się i rozwoju stron; ü skłaniają do poszukiwania nowych rozwiązań; 78

Temat: Konflikty społeczne Pozytywne skutki konfliktów cd. ü stanowią sygnał ostrzegawczy o złym funkcjonowaniu określonych obszarów, takich jak struktura organizacji czy komunikacja wewnątrz organizacji; ü przyczyniają się do pogłębienia wiedzy na swój temat, ale również partnera – jego pragnień, celów, systemu wartości i uczuć; ü umacniają kontakty i zwiększają zaufanie między stronami, jeśli konflikt zostanie rozwiązany konstruktywnie; ü wzmacniają poczucie tożsamości stron; ü usprawniają procesy rozwiązywania problemów. Rozwiązanie konfliktu pozwala na zaspokojenie potrzeb, interesów, pragnień i oczekiwań jego uczestników. 79

Bibliografia Goodman N. : Wstęp do socjologii, Poznań 1997. Hamer H. : Rozwój umiejętności społecznych. Jak skuteczniej dyskutować i współpracować, Warszawa 1999. Korzeniowski J. , Machałek M. : Edukacja obywatelska w szkole. Teoria i praktyka, Warszawa 2011. Mikusińska A. (red. ): Wiedza o społeczeństwie. Encyklopedia szkolna PWN, Warszawa 2009. Wojtaszczyk K. A. , Jakubowski W. (red. ): Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, Warszawa 2007. Wojciszke B. : Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej, Warszawa 2009. http: //www. poradnikzdrowie. pl/psychologia/rozwoj-osobisty/szybka-lekcjaasertywnosci-sprawdz-jak-byc-asertywnym_38452. html. 80