Psychologia rozwojowa Studium Doskonalenia Menaderw Owiaty Marlena Nowak

Psychologia rozwojowa Studium Doskonalenia Menadżerów Oświaty Marlena Nowak

Teorie rozwoju Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta Teorie uczenia się Teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury Teoria przywiązania Bowlby'ego

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Fazy rozwoju psychoseksualnego. W każdej z tych faz libido koncentruje się na innej części ciała. W okresie niemowlęcym dążenie do fizycznej przyjemności koncentruje się na ustach (faza oralna), następnie na narządach wydalania (faza analna), na narządach płciowych (faza falliczna i genitalna).

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Libido to szeroko rozumiana energia seksualna, to ogół satysfakcji związanej z pobudzeniem ciała. Ogólnie libido to energia twórczego popędu. Nadmiar gratyfikacji czy też frustracji w jednym ze stadiów uniemożliwia normalne przejście do następnego stadium, prowadzi do fiksacji na tym stadium np. fiksacja analna – charakter obsesyjnokompulsywny z takimi cechami jak skąpstwo, schludność i upór, fiksacja oralna – determinuje narkomanię, kompulsywne jedzenie, skłonność do sarkazmu i gadatliwość.

Fazy rozwoju libido Faza oralna ok. 1 roku życia W której energia libidalna lokalizuje się w okolicach ust. Wg Freuda np. palenie papierosów, picie alkoholu, gryzienie długopisów to wynik zatrzymania się rozwoju w fazie oralnej. Faza analna W 2 roku życia W tym wieku przyjemność czerpana jest w trakcie wydalania i wstrzymywania wydalania. Wg Freuda karanie dziecka za zanieczyszczanie się w 2 roku życia może wywoływać obawy w przyszłości przed przyjemnościami. Nie stawianie ograniczeń zanieczyszczającemu się dziecku natomiast w przyszłości może doprowadzić do chęci zaspokojenia potrzeb seksualnych. Zasługa tej fazy jest kontrolowanie samych siebie ( samokontrola, samodyscyplina). Faza falliczna Od 3 do 5 roku Dziecko czerpie przyjemność z drażnienia narządów płciowych. Nazywa się życia ją też fazą Edypalną, bo w tym wieku występuje kompleks Edypa ( u chłopców) i kompleks Elektry ( u dziewcząt). Konsekwencją tego kompleksu jest tabu kazirodztwa. Dziecko ma świadomość, że taka miłość do matki ( lub ojca) jest karalna. Około 5 roku życia kompleks Edypa zostaje rozwiązany i dziecko identyfikuje się z osobą tej samej płci. Faza latencji Od 6 roku życia do czasu wystąpienia okresu dojrzewania W fazie latencji stłumione są intencje seksualne. Dziecko wkracza w nową fazę życia ( zaczyna chodzić do szkoły). W tym wieku kształtują się pewne stałe strategie. Od okresu W tej fazie przyjemność czerpana jest ze stosunków seksualnych z płcią Faza dojrzewania do przeciwną. genitalna osiągnięcia dorosłości.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium oralne (do 1 r. ż. ) Przyjemność płynie z usatysfakcjonowania popędów oralnych: ssanie, żucie, jedzenie i gryzienie dostarcza seksualnej gratyfikacji ponieważ zmniejsza nieprzyjemne seksualne podekscytowanie. Energia libido jest inwestowana w erogenne sfery oralne. Jeśli energia nie jest uwalniana albo jest nadmierna następuje frustracja.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium oralne (do 1 r. ż. ) Zaburzenia powstają wtedy gdy dziecko otrzymuje zbyt mało albo zbyt dużo gratyfikacji oralnej: Za mało gratyfikacji: częste lęki, ciągłe ssanie, dążenie do gratyfikacji oralnej w latach późniejszych. Za dużo gratyfikacji: problemy z ukierunkowaniem energii w następnym stadium na nowe przedmioty, bo nastąpiła fiksacja.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Funkcjonowanie dziecka w stadium oralnym stanowi podstawę jego osobowości jako osoby dorosłej. Jest pięć sposobów funkcjonowania oralnego: 1. Taking in – branie do (wchłanianie) 2. Holding on – trzymanie 3. Biting – gryzienie 4. Spitining out – wypluwanie 5. Closing – zamykanie

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium analne (1 do 3 r. ż. ) Fizjologiczna potrzeba wydalania powoduje napięcie, które jest uwalnianie przez wydalanie. To pobudzenie analna i związana z nim redukcja napięcia są przyjemne. Społeczeństwo reprezentowane w osobach rodziców, wymaga zastąpienia niekontrolowanego wydalania – kontrolowanym. Dlatego dziecko poddawane jest treningowi czystości.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium analne (1 do 3 r. ż. ) Jeżeli trening czystości jest przedwczesny – to wydalanie może być źródłem wielkiego lęku dla dziecka. Wynikiem może być wstrzymywanie lub wydalanie w różnych miejscach. W odpowiedzi na zbyt sztywny trening czystości dziecko może stać się brudne i nieodpowiedzialne lub przeciwnie – kompulsywnie schludne i nadmiernie kontrolujące się.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium analne (1 do 3 r. ż. ) Charakter analny to: Uporządkowanie Pedantyczność Upór Zaburzona percepcja świata – próbują zrobić wszystko w sposób uporządkowany i jednoznaczny

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium falliczne (3 -5 r. ż. ) Przyjemność i problemy związane ze sferą genitalną. Stymulacja tej sfery dostarcza napięcia – uwolnienie go sprawia przyjemność. Problem pojawia się gdy popęd seksualny w tym wieku jest skierowany na rodzica płci przeciwnej – kompleks Edypa i Elektry.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium falliczne (3 -5 r. ż. ) Chłopiec: Pociąg seksualny do matki Nie chce dzielić jej z ojcem „Winny” - obawia się ojca i obawia się kastracji W wyniku – represjonowane uczucia seksualne do matki i wrogość wobec ojca Jako rozwiązanie kompleksu Edypa: identyfikacja chłopca z ojcem

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium latencji (5 lat - dojrzewanie) Spadek lokalizowania energii libido w jakichkolwiek sferach erogennych. „Wystawienie” na oddziaływanie technologii społecznej.

Teorie psychoanalityczne – Zygmunt Freud Stadium genitalne (adolescencja) Około 12 r. ż. libido wybija. Pojawiają się normalne, bardziej dorosłe zachowania seksualne, zainteresowanie płcią przeciwną.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Model rozwoju psychospołecznego Osiem okresów lub kryzysów, które jednostka musi pomyślnie rozwiązać, aby zachować zdrowie psychiczne. Osoba, która nie rozwiąże kryzysu będzie odczuwać jego skutki w późniejszym okresie życia. Tym samym rozwój jej będzie ograniczony.

Stadia rozwoju psychospołecznego (lata życia) Rodzaj konfliktu (kryzysu) Pozytywne rozwiązanie konfliktu Zaufanie do świata, nadzieja na przyszłość Negatywne rozwiązanie konfliktu Brak poczucia bezpieczeństwa, lęk przed przyszłością 1 r. ż. Zaufanie – brak zaufania 2 i 3 r. ż. autonomii i Autonomia – wstyd i Poczucie własnej wartości zwątpienie 4 i 5 r. ż. Inicjatywa – poczucie winy Zdolność do inicjowania działań i czerpania przyjemności z ich realizacji Obawa przed karą, poczucie winy 6 -11 r. ż. Pracowitość – poczucie niższości Poczucie sukcesu i kompetencji, wiara w siebie Niedostosowanie do innych i poczucie niższości 12 -18 r. ż. Tożsamość – dyfuzja ról Ukształtowanie spójnej, zintegrowanej osobowości, ukształtowanie poczucia tożsamości Brak integralności, zagubienie w kwestii własnej tożsamości 20 -30 r. ż. Intymność samotność Umiejętność Samotność, pozbawione nawiązywania intymnych treści związki z innymi relacji z innymi 40 -64 r. ż. Produktywność stagnacja Zdolność do opieki i troski o innych Uczucie wstydu i zwątpienia we własne zdolności Nuda i nadmierna troska o siebie

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 1 – Bazalna ufność wobec bazalnej nieufności (do ok. 1 r. ż. ) Bazalna ufność: Podstawowa ufność w innych Wytworzenie podstawowego pojęcia zaufania do samego siebie Przekonanie, że istnieje jakiś rodzaj współzależności między moimi potrzebami a otaczającym mnie światem

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 1 – Bazalna ufność wobec bazalnej nieufności (do ok. 1 r. ż. ) Przejawy pierwotnej ufności. Dzieci ufają że: Gdy są głodne, matka je nakarmi Gdy są wystraszone, zostaną pocieszone, podobnie gdy coś je boli. Wniosek: Będą tolerować nieobecność matki, bo ufają, że powróci.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 1 – Bazalna ufność wobec bazalnej nieufności (do ok. 1 r. ż. ) Jeśli brak ufności zwycięży nad ufnością – to dziecko, a później dorosły może być sfrustrowany, wycofujący się, podejrzliwy i nie ufający samemu sobie.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 2 – Autonomia vs wstyd lub zwątpienie (2 -3 r. ż. ) Chodzenie, mówienie i rozwój kontroli wydalania – zwiększają niezależność dziecka. Im większa niezależność fizyczna i psychiczna tym większa możliwość rozwoju osobowości.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 2 – Autonomia vs wstyd lub zwątpienie (2 -3 r. ż. ) Autonomia rozwija się kiedy rodzice tworzą atmosferę wspomagania, w której dziecko może rozwijać poczucie kontroli samego siebie bez utraty poczucia własnej wartości.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 2 – Autonomia vs wstyd lub zwątpienie (2 -3 r. ż. ) Wstyd i zwątpienie pojawiają się jeżeli: Bazalna ufność nie rozwinęła się w stopniu wystarczającym Trening czystości był zbyt ostry Wola dziecka została „złamana” przez nadmiernie kontrolującego rodzica

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 3 – Inicjatywa vs poczucie winy (4 -5 r. ż. ) Tematem tego stadium jest identyfikacja z rodzicami. Są oni postrzegani jako: wielce, wszechstronni i niekiedy niebezpieczni. Podstawową modalnością psychospołeczną jest wykonywanie, wytwarzanie, przejmowanie inicjatywy. Dziecko dąży do „niepokojenia świata”.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 3 – Inicjatywa vs poczucie winy (4 -5 r. ż. ) Dziecko umiejscawia się między poczuciem sukcesu w inicjatywach a ogarniającym je poczuciem winy, spowodowanym surową świadomością, która karze niemoralne myśli bądź zachowania.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 4 – Pracowitość vs poczucie niższości (6 r. ż. - okres dojrzewania) Dziecko pragnie większego dostępu do wiedzy i aktywności w formie pracy. Tematem wiodącym jest: „Jestem tym czego się nauczyłem”. Momentem zwrotnym jest szkoła – spotkanie z technologią społeczeństwa.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 4 – Pracowitość vs poczucie niższości (6 r. ż. - okres dojrzewania) Doświadczanie sukcesu daje dziecku poczucie zapobiegliwości, radzenie sobie, poczucie kompetencji i opanowania czegoś. Porażka daje sens nieadekwatności i poczucie niższości, że jest się do niczego. Ważne rozstrzygnięcie: doświadczanie raczej sukcesu niż porażki.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 5 – Tożsamość vs dyfuzja ról (adolescencja) Podstawowe zadanie dla młodego człowieka: zintegrowanie różnych tożsamości wyniesionych z dzieciństwa w bardziej całościową, kompletną tożsamość. Niemożność zintegrowania różnych tożsamości – dyfuzja tożsamości.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 5 – Tożsamość vs dyfuzja ról (adolescencja) Hamletowskie „być albo nie być” oddaje dobrze tę alienację i dyfuzję ról. Młodzi szukają swojej prawdziwej tożsamości przez grupy rówieśników, kluby, religie, ruchy polityczne itp. Społeczeństwo ocenia, która z ról jest akceptowana.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 6 – Intymność vs izolacja (wczesna dorosłość) Intymność z innymi ludźmi jest możliwa, jeśli ze stadium 5 wyłania się dobrze zintegrowana tożsamość. Jeżeli boję się, że zatracę się w kimś innym – nie ma możliwości połączenia mojej tożsamości z czyjąś tożsamością.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 7 – Generatywność vs stagnacja (dorosłość) Generatywność – rodzenie dzieci, aktywność związana z następnym pokoleniem. Dotyczy ono wychowywania dzieci lub też innych twórczych (produktywnych) zabiegach i wysiłkach. Wiara w przyszłość – wiara w innych ludzi i zdolność opiekowania się innymi wydają się być pozytywnymi przesłankami tego stadium.

Teoria rozwoju psychospołecznego Erika Eriksona Stadium 8 – Integracja vs rozpacz Rekapitulacja, podsumowanie całego życia, pytania co osiągnęliśmy, a co straciliśmy. Odpowiedź na pytanie o własną integralność – jakie są ograniczenia i na czym one polegają – pogodzenie się z tymi ograniczeniami. Pochwała dla mądrości, przysługująca niektórym osobom w tym wieku. Rozpacz – poczucie samotności, epizody depresyjne i prowadzące do załamania.

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta Nacisk kładł głównie na myślenie i jego rozwój. W naturze ludzkiego organizmu leży umiejętność przystosowania się do warunków środowiska. Dziecko przechodzi od prymitywnych schematów sensoryczno-motorycznych do uwewnętrznionych (zinternalizowanych) i bardziej skomplikowanych charakterystycznych dla późnego dzieciństwa dzięki trzem procesom. Są one odpowiedzialne za pozyskiwanie nowych umiejętności.

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta Te trzy procesy to: asymilacja, polega na wchłanianiu, przyswajaniu pewnych zdarzeń i doświadczeń przez któryś ze schematów akomodacja polega natomiast na tym, że pod wpływem docierających do nas nowych informacji zmieniają się dotychczasowe schematy równoważenie - dziecko przypomina „małego naukowca”. Dąży ono do spójności, która pozwala mu na racjonalne zrozumienie świata. Odwołując się do zdobytych doświadczeń pragnie stworzyć spójną całość, gdy nastąpi nadmierne nagromadzenie informacji może je odrzucić lub zdać sobie sprawę z konieczności zmiany leżących u ich podstaw założeń.

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta Trzy główne typy równoważenia wyznaczają cztery stadia rozwoju: stadium sensomotoryczne – od urodzenia do 18 miesięcy stadium przedoperacyjne – od 18 miesięcy do około 6 lat stadium operacji konkretnych – od około 6 lat do około 12 lat stadium operacji formalnych – od około 12 lat

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta I. Stadium sensoryczno-motoryczne (od urodzenia do dwu lat): 1. W ciągu pierwszego roku życia sekwencje sensomotoryczne są koordynowane (np. ssanie z chwytaniem, patrzenie z manipulowaniem). Jednak dziecko nie ma jeszcze zdolności do symbolicznego reprezentowania przedmiotów w umyśle. 2. Powstaje schemat obiektu, co umożliwia rozumienie stałości przedmiotu (object permanence): Stałość przedmiotu (tj. przekonanie, że przedmioty istnieją niezależnie od działań i świadomości dziecka) jest dobrze ukształtowana ok. drugiego roku życia. Gdy matka wychodziła z pokoju jednymi drzwiami, a wracała drugimi, dzieci wyrażały zdziwienie.

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta II. Stadium przedoperacyjne (2 -7 lat): Dziecko nie potrafi jeszcze dokonywać operacji logicznych. 1. Egocentryzm to koncentracja na widzeniu świata tylko z własnej perspektywy. Piaget pokazywał dzieciom trójwymiarowy nieruchomy model trzech gór, prosząc o opisanie, co zobaczy miś umieszczony po przeciwnej stronie; dzieci poniżej siedmiu lat nie potrafiły poprawnie opisać tego widoku (Piaget 1967). 2. Dzieci są niezdolne do rozróżniania świata fizycznego i psychicznego. Myślenie animistyczne polega na przyznawaniu nieożywionym przedmiotom właściwości psychicznych (np. chmury zakrywają słońce celowo, bo powinny iść spać) (Piaget 1969).

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta 3. Centracja to koncentracja na pojedynczym czynniku percepcyjnym. Klasyczne doświadczenie Piageta pokazuje, że dziecko nie rozumie, iż ilość lemoniady nie zmienia się, jeśli przelewać ją z niskiej i szerokiej szklanki do wysokiej i wąskiej szklanki. Pięciolatki wiedzą, że lemoniada w wysokiej szklance jest tą samą lemoniadą (tożsamość jakościowa), lecz twierdzą, że jej przybyło. Sześciolatki są niepewne co do natury zmienionej ilości, jednak także mówią, że wysoka szklanka zawiera więcej lemoniady. Siedmiolatki wiedzą, że w obu szklankach jest tyle samo lemoniady. Młodsze dzieci koncentrują się na jednym, dwóch starsze na dwóch wymiarach szklanki (wysokość i szerokość).

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta III. Stadium operacji konkretnych (7 -11 lat): 1. Dziecko potrafi dokonywać operacji umysłowych, ale nie umie jeszcze rozumować abstrakcyjnie. Np. widząc, że Paweł jest wyższy od Piotra, a Piotr jest wyższy od Janka, dziecko potrafi wywnioskować, że Paweł jest najwyższy spośród chłopców. Jeśli ta informacja zostaje przekazana werbalnie, to dziecko nie umie wyciągnąć poprawnego wniosku. 2. Początkowo reprezentacje przedmiotów dotyczą teraźniejszości, a z czasem - przeszłości i przyszłości. 3. Ograniczenie myślenia do symboli konkretnych widzimy np. w grze w 20 pytań. Dzieci 7 - i 8 -letnie zadają pytania konkretne, np. : "Czy to jest ptak? ", a nie abstrakcyjne, np. : "Czy to lata? "

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta 4. Myślenie dziecka ma charakter obrazowy i cechuje się nieodwracalnością. Przełomem jest odwracalność operacji. 5. Decentracja to uwzględnienie wszystkich cech obiektu. W doświadczeniu z lemoniadą siedmiolatek demonstruje pojęcie stałości objętości. W tym stadium dzieci rozwijają też pojęcie stałości powierzchni, liczby i kształtu.

Teoria poznawczo-rozwojowa J. Piageta IV. Stadium operacji formalnych (od 11 -12 lat): 1. Myślenie staje się abstrakcyjne i dojrzałe. Młodzież zaczyna stawiać pytania o prawdę i sprawiedliwość. Młodzi nakładają posiadane struktury wiedzy na zadanie, zaczynając od szerokich kategorii, a następnie formułując i sprawdzając hipotezy w świetle posiadanej wiedzy o kategoriach i relacjach. 2. Operacje formalne są operacjami zdaniowymi, zatem do ich tworzenia konieczne jest użycie języka.

Koncepcja rozwoju moralnego J. Piageta Okres anomii moralnej (do 1 -2 r. ż. ) całkowity brak znajomości norm i zasad postępowania Okres heteronomii moralnej (moralność przymusu) – normy zewnętrzne względem jednostki, przestrzegane z uwagi na autorytet dorosłych i ze względu na kary, odpowiedzialność obiektywna – ze względu na rezultat, szkodę, a nie intencję

Koncepcja rozwoju moralnego J. Piageta Stadium autonomii moralnej (moralność współpracy) – podporządkowanie się normom wynikające z przynależności do pewnych grup (szkoła), wiedza, że normy nie tylko się przyjmuje ale też je ustala, można je przekształcać i manipulować, przy ocenie czynu ważne są intencje a nie skutek

Rozwój pojęć wg L. S. Wygotskiego I Synkretyzm (bezładna spójność) Nieuporządkowany i nieukształtowany zbiór przedmiotów. Znaczenie słowa to przypadkowy, synkretyczny zlepek pojedynczych przedmiotów. Fazy w synkretyzmie: 1. Faza prób i błędów – dziecko poznaje znaczenie słowa na chybił – trafił 2. Przestrzenne usytuowania figur – zbliżanie pojęć poprzez pokrewieństwo przestrzenne i czasowe 3. Przyporządkowywanie do jednego znaczenia przedstawicieli różnych grup

Rozwój pojęć wg L. S. Wygotskiego II Myślenie kompleksowe Uogólnienia są kompleksami pojedynczych konkretnych przedmiotów, powstałymi na podstawie związków obiektywnych, rzeczywiście istniejących między przedmiotami.

Rozwój pojęć wg L. S. Wygotskiego Fazy w myśleniu kompleksowym: 1. Kompleks skojarzeniowy – skojarzenie z dowolną cechą dostrzeżoną przez dziecko. 2. Kolekcja – wzajemne dopełnianie się na podstawie jednej cechy. 3. Kompleks łańcuchowy – wybór do danego wzorca kilku przedmiotów ze względu na jakąś cechę i następnie zmiana tej cechy. 4. Związek dyfuzyjny – do danego wzorca dziecko dobiera inne przedmioty. 5. Pseudopojęcie – uogólnienie powstające w umyśle dziecka.

Rozwój pojęć wg L. S. Wygotskiego Fazy w opanowywaniu mowy: 1. Najpierw dziecko działa, a potem dowiaduje się, że przedmiot ma swoją nazwę – pojawia się mowa zewnętrzna (najpierw robi potem mówi). 2. Dziecko jednocześnie działa i mówi. 3. Najpierw mówi, potem robi – mowa zaczyna stopniowo wyprzedzać aktywność zewnętrzną. 4. Coraz częściej wyraźny odstęp czasowy pomiędzy mową a działaniem. 5. Mowa wewnętrzna (myślenie) – planowanie działania.

Kierunki behawioralne i poznawcze Założenie co do natury człowieka jako jednostki uczącej się nawyków, zachowań i kompetencji. Człowiek jako istota reagująca na bodźce otoczenia, kształtuje się pod wpływem oddziaływań zewnętrznych. Gdy pozna się prawa uczenia się związane ze zjawiskami patologicznymi i zagrażającymi, można opracować techniki przeciwdziałania im.

Kierunki behawioralne i poznawcze Za zdrowego uznawany jest człowiek, który posiada przystosowawcze nawyki i umiejętności, jest wolny od nawyków nieprzystosowawczych, posiada racjonalne przekonania i zdolny jest do samoregulacji.

Kierunki behawioralne i poznawcze Zaburzenia zachowania, reakcji emocjonalnych i nastawień powstają zgodnie z prawami warunkowania i uczenia się. Są to główne dwa typy patologii: Brak pożądanych, przystosowawczych nawyków, czynności, przekonań i kompetencji. Wadliwe reakcje, nawyki i systemy zachowań (natrętne reakcje, fobie itp. ) i irracjonalne przekonania.

Warunkowanie klasyczne a) bodziec bezwarunkowy (BB), np. zapach jedzenia, silny dźwięk, utrata równowagi, brak powietrza → reakcja bezwarunkowa (RB) np. ślinienie się, strach, omdlenie. b) bodziec bezwarunkowy (BB) + bodziec warunkowy (BW) np. dźwięk, szczekanie psa → reakcja bezwarunkowa c) powtarzanie współwystępowania bodźca bezwarunkowego (BB) i bodźca warunkowego (BW) d) bodziec warunkowy (BW) → reakcja warunkowa (RW) np. strach na widok psa lub reakcje fizjologiczne strachu w zamkniętym pomieszczeniu.

Badania Pawłowa

Warunkowanie klasyczne Zgodnie z mechanizmem warunkowania klasycznego mogą więc powstawać zaburzone reakcje emocjonalne – najczęściej fobie (słynny przykład małego Alberta). Wykorzystuje się je także do celów terapeutycznych – odruch warunkowy strachu można wygasić, gdy ekspozycji bodźca warunkowego nie towarzyszy bodziec bezwarunkowy, bądź towarzyszy mu bodziec pozytywny (bezpośrednie pozytywne wzmocnienie).

Warunkowanie instrumentalne Odkryte przez Skinnera, na podstawie prawa efektu Thorndike'a – zachowanie, które jest wzmacniane, jest utrwalane lub zaniechane (podział na wzmocnienia pozytywne i negatywne). Utrwala to zachowania adaptacyjne, ale też objawy dezadaptacyjne, takie jak: reakcje obronne unikania, tiki, natręctwa, palenie papierosów, uzależnienie od alkoholu.

Warunkowanie instrumentalne a) reakcja sprawcza (RS) + bodziec pozytywny jako konsekwencja zachowania (np. zdobycie pożywienia, rozwiązanie problemu) → zwiększenie częstości reakcji RSW. b) reakcja sprawcza (RS) + brak bodźca pozytywnego (brak wzmocnienia pozytywnego) → zmniejszenie lub zanik (RS). c) reakcja sprawcza (RS) + bodziec negatywny → zanik reakcji sprawczej (RS).

Warunkowanie instrumentalne Skrzynka Skinnera

Teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury W myśl tej teorii na zachowanie jednostki wpływa obserwowanie i naśladowanie innych. Naśladowanie, modelowanie i uczenie się przez obserwację wyjaśnia wiele form zachowania się dziecka. Poprzez modelowanie dzieci i dorośli uczą się nie tylko konkretnych umiejętności, ale również abstrakcyjnych umiejętności i informacji. Mogą to być: wartości, poglądy, sposoby rozwiązywania problemów.

Teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury Obserwowanie zachowania innych osób powoduje przejęcie tych zachowań drogą modelowania, które jest podobne do naśladowania. Nie jest do tego potrzebne specjalne wzmacnianie. Zachowania przejęte drogą modelowania mogą mieć charakter przystosowawczy i społecznie oczekiwany, ale mogą to być także zachowania patologiczne, jak zachowania agresywne, przestępcze i uzależniające.

Teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury Bandura potwierdził swoimi badaniami, że: dzieci uczą się bez zewnętrznych wzmocnień, że zwyczajne obserwacje prowadzą do uczenia się agresji (np. z telewizji), oprócz agresji uczą się też pozytywnych zachowań, jeśli takie reakcje obserwują u innych osób, dorośli w ten sposób uczą się swojego zawodu, dla jednostek duże znaczenia mają wzmocnienia wewnętrzne. Są to wzmocnienia własne jednostki, np. radość, duma z wykonania jakiegoś zadania, czy zwykły okrzyk aha!

Teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury Albert Bandura twórca teorii społecznego uczenia się, ustalił kilka rodzajów efektów uczenia się społecznego poprzez modelowanie: efekt wyniku – skutkiem modelowania jest nauczenie się, że zachowanie daje wynik. efekt zahamowania – obserwowanie zachowań szkodliwych, które zostają ukarane. efekt rozhamowania – obserwowanie zachowań aspołecznych, dewiacyjnych i patologicznych, które zostają nagradzane; ułatwienie przejmowania zachowania od modela zachodzi wówczas, gdy model jest podobny, lubiany, bliski. efekt facylitacji – modelowanie w warunkach tłumu, wielu uczestników

Teoria przywiązania Bolwby'ego Na podstawie badań etologów na zwierzętach – głównie Lorenza i Harlowa – tworzenie więzi nie jest zależne od zaspokajania potrzeb fizjologicznych, ale jest mechanizmem instynktownym. Zdolność do tworzenia więzi ma charakter pierwotny i wrodzony, jest cechą każdego organizmu. Jest ono ważnym mechanizmem służącym możliwości przetrwania. Jest to potrzeba analogiczna do potrzeb fizjologicznych.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Przywiązanie jest przede wszystkim więzią uczuciową (określaną jako miłość), która raz ustalona trwa niezależnie od tego czy system przywiązania jest aktualnie wzbudzony i czy w związku z tym uruchamiane są zachowania przywiązaniowe.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Główną funkcją przywiązania według Bowlby'ego jest przetrwanie gatunku. Zwiększa to szanse przetrwania młodych osobników w tym czasie gdy są jeszcze niedojrzałe i niezdolne do samodzielnego funkcjonowania. Utrzymywanie więzi przez młodego osobnika powoduje, że nie będzie on sam (mechanizm bliskości) wobec drapieżników oraz powoduje wzbudzenie więzi u dorosłych osobników, którzy zaspokoją jego potrzeby.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Ainsworth podkreśla także istotne znaczenie przywiązania dla zapewnienia poczucia bezpieczeństwa – figura przywiązania jako „bezpieczna przystań” (safe haven) i „bezpieczna baza” (secure base). Utrzymywanie bliskości służy regulowaniu poczucia bezpieczeństwa. Jest to konsekwencją bliskości z figurą przywiązania. Ma to także konsekwencje fizjologiczne (wydzielanie endorfin, dopaminy, co jest odpowiedzialne za to poczucie).

Teoria przywiązania Bolwby'ego Behawioralny system przywiązania – zachowania służące zawiązaniu i utrzymywaniu kontaktu i bliskości z opiekunem: Płacz Uśmiech Ssanie Przywieranie Podążanie / nieodstępowanie opiekuna

Teoria przywiązania Bolwby'ego Fazy rozwoju przywiązania: Faza I: Orientacja i sygnały przy ograniczonym wyróżnicowywaniu figury - 8 – 12 tydzień. Faza II: Orientacja i sygnały ukierunkowane ku jednej wyróżniającej się figurze lub kilku takim figurom -12 tyg. - 6 mies. Faza III: Utrzymywanie bliskości z wyróżnicowaną figurą za pomocą lokomocji oraz sygnałów - 6 mies. - 2 -3 rok życia. Faza IV: Formowanie się związku partnerskiego korygowanego zgodnie z celem - powyżej 2 -3 roku życia.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Od czego zależy ukształtowanie wzorca? rejestrowanie sygnałów i komunikatów zawartych w zachowaniach dziecka adekwatne ich interpretowanie właściwy sposobu reagowania na te sygnały (tzn. niezwłoczny oraz dostosowany do faktycznych potrzeb dziecka i doprowadzający do jego uspokojenia) współdziałanie z dzieckiem przy stałej jego akceptacji oferowanie pełnej komfortu bliskości fizycznej

Teoria przywiązania Bolwby'ego Wzorce przywiązania: Wzorzec bezpieczny B Wzorzec Dezorganilękowo – zacja unikający - A ambiwalentny przywiązania -C

Teoria przywiązania Bolwby'ego Wzorzec bezpieczny – B: Związany jest z doświadczaniem przez dziecko poczucia bezpieczeństwa w relacji z matką. Źródłem owego bezpieczeństwa jest dostępność, responsywność i przewidywalność opiekuna, we wczesnych miesiącach życia, głównie matki. Dziecko doświadcza bezpieczeństwa gdy matka zachowuje wrażliwość na sygnały dziecka, odpowiada na sygnalizowane przez nie potrzeby, szczególnie wtedy gdy oczekuje ono uspokojenia i komfortu. Strategia zachowania: otwartość, spontaniczność.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Wzorzec lękowo – unikający – A: Formuje się w sytuacji, gdy dziecko nie ma zaufania, że gdy będzie poszukiwało opieki to spotka się z pomocną odpowiedzią ze strony opiekuna a wręcz spodziewa się odtrącenia. Na skutek braku pomocnych odpowiedzi dziecko podejmuje wysiłek poradzenia sobie bez wsparcia i buduje strategię zaradczą opartą na emocjonalnej samowystarczalności. Strategia zachowania: strategia obronna- tłumienie uczuć negatywnych lub fałszywe okazywanie pozytywnych.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Wzorzec lękowo – ambiwalentny – C: Kształtuje się w przypadku gdy dziecko doświadcza niepewności co do tego, czy opiekun będzie dostępny, responsywny i pomocny w sytuacji gdy będzie go potrzebowało. Wskutek doznawanej niepewności dziecko doświadcza lęku separacyjnego, wykazuje skłonność do przywierania, aktywuje zachowania przywiązaniowe i porzuca aktywność związaną z eksploracją otoczenia. Do uformowania tego typu wzorca przyczynia się opiekun nieprzewidywalny, to znaczy w pewnych sytuacjach dostępny i pomocny a w innych nie lub stosujący separację i groźby porzucenia jako formę kontroli nad dzieckiem. Strategia zachowania: kontrola i przymus.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Dezorganizacja przywiązania – D: Charakterystyczny dla niego jest brak u dziecka spójnej strategii radzenia sobie ze stresem. Przejawia ono różne zachowania, często sprzeczne ze sobą i dziwaczne. Wzorzec ten obserwowano u dzieci maltretowanych i dzieci matek cierpiących na depresję. Opiekun stanowi wówczas zagrożenie dla dziecka. Źródłem owych zachowań dziecka jest równoczesne doświadczanie przez niego lęku i przywiązania oraz niemożność rozwiązania tego konfliktu. Strategia zachowania: brak.

Teoria przywiązania Bolwby'ego Na co wpływa ukształtowany wzorzec? Rozwój ośrodkowego układu nerwowego Funkcjonowanie poznawcze Funkcjonowanie w relacjach społecznych, zarówno rówieśniczych, jak i związkach romantycznych Radzenie sobie z emocjami Radzenie sobie w sytuacjach trudnych, w tym traumatycznych

Przywiązanie w dorosłości Pozytywny model innych Ufny (secure) Zaabsorbowany (preoccupied) Pozytywny model self Negatywny model self Odrzucający (dismissing) Lękowy (fearful) Negatywny model innych