ktisat Politikas Politik ktisadn Temel Kavramlar 1 Kaynaklar

İktisat Politikası Politik İktisadın Temel Kavramları 1

Kaynaklar �Vural Savaş, Politik İktisat, İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 2008. �Eğilmez, Mahfi ve Ercan Kumcu, Ekonomi Politikası, İstanbul: Remzi yayınevi, 2011. �Erdoğan, Seyfettin, Siyaset Ekonomi İlişkileri, Değişim Yayınları 2004 �Funda Telatar, Politik İktisat Politikası, İmaj Yayıncılık 2004. 2

Ders Planı 1. Politik İktisadın Temel Kavramları (VS, 1 112) � 2. Amaç ve Araçların Seçimi (VS, 113 164) � 3. Kamu Kurumları ve Ekonomi Politikası (ME, 39 62) � 4. Ekonomi Politikası ve Uluslararası Kuruluşlar (ME, 63 83) � 5. Politika ve Ekonomi İlişkilerinin Genel Çerçevesi ve Konjonktür Etkisi (SE, 3 43) � 6. Politik Konjonktür Hareketleri Teorisi (SE, 45 100) � 7. Politik Konjonktür Hareketlerini Belirleyen Etkenler ve Kısıtlar (SE, 104 156) � 8. Türkiye’de Politik Konjonktür Hareketleri (SE, 157 190) � 9. Para ve Para Politikası (ME, 255 281) � 10. Ekonominin İzlenmesi (ME, 287 311) � 11. Ekonomi Politikası için Çerçeve Oluşturulması (ME, 318 340) � 12. Türkiye’de Ekonomi Politikası (ME, 349 367) � 3

Neler Öğreneceğiz? (Politik İktisadın Temel Kavramları) Ø Politik İktisat Politik Ekonomi Ø İktisat ve Siyaset Ø Politika İktisat Politikası Ø İktisat Politikası – İktisat Teorisi Ø Bilimsel Tercih ve İdeolojik Tercih Ø İktisat Politikasının Gelişimini Hızlandıran Etkenler Ø İktisat Politikasının Temel Unsurları Ø Amaç Araç Dengesi Ø İktisat Politikasının Belirlenmesi ve Uygulanması 4

Neler Öğreneceğiz? (Politik İktisadın Temel Kavramları) Ø İktisat Politikası Çeşitleri Ø Politika Uygulamasındaki Gecikmeler Ø İktisat Politikasının Temel Araçları Ø İktisat Politikasının Temel Amaçları Ø Araçların Etkinliği ve Etkinliği Belirleyen Etkenler 5

POLİTİK İKTİSADIN TEMEL KAVRAMLARI (VS, 1 112) devletin ekonomik hayata müdaha le etmesi � «kurumsal» ve «yasal» müdaha le � Devletin ekonomide ki rolü nedir? � Devletin ekonomi de nasıl bir rol oynamalıdır � Dev let oynadığı bu ekonomik rolü daha iyi şekilde nasıl oynar? � Politik İktisat, (İktisat Bilimi, Siyaset Bilimi) � 6

POLİTİK İKTİSADIN TEMEL KAVRAMLARI Ortak alan: � ku rumsal ve yasal yapısını düzenlemiş gelişmiş ekonomilerde küçük � henüz sanayileşmesini tamamlayamamış gelişmekte olan ülke lerdebüyük, � 7

POLİTİK İKTİSADIN TEMEL KAVRAMLARI � Ferdi tercihlerin, toplumsal tercihlere nasıl dönüşeceği, Ekonomik ve Poli tik kurumsal yapıya bağlıdır. � iktisat teorisinin politika önerilerinin gerçek yaşama yansıması bir «siyasi kara rı» gerektirmektedir (maliyet) 8

POLİTİK İKTİSADIN TEMEL KAVRAMLARI � İktisatçı: politikacıya alternatif politikalar önerir. seçim yapmak ve seçilen politikayı uygu lamak politikacının yetkisi içindedir. � ekonomik olayların iktisat kurallarının yanında, siyasal, sosyal, psikolojik ve hatta dinsel faktörlere göre değerlendirilmeli 9

POLİTİK İKTİSADIN TEMEL KAVRAMLARI � Sorun: Enflasyon � Ekonomik Çözüm: Bütçe harcamalarının azaltılması, para arzının daraltılması veya vergilerin arttırılması � Siyasi Sonuçlar: Seçmen tepkisi siyasi baskı, � Politikanın doğru olması kadar, siyasi iktidar tarafından uygu lanabilir bulunması da önemlidir � İktisat ile siyaset arasındaki ilişki çok yönlü � İktisat ve siyaseti birlikte ele almak kaçınılmaz 10

Politik Ekonomi den Politik iktisada � İktisatın ilk adı Politik Ekonomi (Political Economy) � Politik Aritmetikçiler (Political Arithmeticians) � Merkantilistler: iktisat bireyi yöneltme sanatı, Politik Ekonomi ise bir devleti yönetme sanatı � Keynes'e göre poli tik ekonomi ◦ pozitif bilim: politik ekonomi, sistemli bir bil gi topluluğu"ne olup bittiği" ile ilgilidir. Keynes politik ekonominin "ekonomi ilmi" (economic science) ◦ normatif bilim: politik ekonomi; "sistemli bir bilgi topluluğu olup "ne olması gerektiği" ile ilgilidir ◦ bir «sanat» : bu anlamıyla da politik ekonomi, «belli amaçlara ulaş mak için gerekli kurallar sistemi» 11

Politik Ekonomi den Politik iktisata � Marksist ideolojiye dayanan ayrı bir iktisat � 1890 da A. Marshall‘ın kitabına isim olarak İktisatın İl keleri (Principles of Economics) adını vermesinden bu yana politik ekonomi yerine iktisat adını kullanmayı tercih ettikleri halde Marksist ik tisatçılar. Politik Ekonomi adını kullanmaya devam etmişlerdir. � Son yirmi yıl: politik ekonomi yerine politik iktisat (Political Economics) 12

İktisat ve Siyaseti Ayıran Temel Farklar �İncelenen Temel Faaliyetler: ◦ iktisat, fertlerarası «mübadele» (exchange) işlemini temel inceleme konusu olarak seçmiştir ◦ Siyasetin temel inceleme konusu ise «iktidar» (power)dır 13

İktisat ve Siyaseti Ayıran Temel Farklar �İncelenen Temel Birim ◦ İktisat ilminin incelediği temel birim «birey» dir. ◦ Siyaset ilminde ise kararların belli bir kurumsal yapı içindeki «grupların» karşılıklı etkileşimi sonucu alındığı kabul edilir ◦ Bireylerle ilgili olarak iktisat ile siyaset arasındaki bir önemli fark dışsallıklar ile ilgilidir. Siyaset ilminde dışsallık fazla önem taşımaz 14

İktisat ve Siyaseti Ayıran Temel Farklar �Rasyonellik Kavramının Ele Alınışı ◦ iktisatçılar fertlerin «rasyonel» davrandığını kabul eder ◦ Optimizasyon varsayımı iktisat ile siyaseti birbirinden ayıran bir farktır. ◦ Siyaset bilimcilerinin optimizasyon varsayımına yönelttikleri eleştiri; kaynakların ve iktidarın (ekonomik ve siyasi iktidar anlamında) eşit dağılmaması halinde optimizasyonun hiç bir anlam ifade etmeyeceği eleştirisidir. ◦ 15

İktisat ve Siyaseti Ayıran Temel Farklar �iktisat ve siyaset ilimlerinin temel inceleme konusu olarak birinin mübadeleyi diğerinin iktidarı �temel birim olarak birinin ferdi, diğerinin grupları ve kurumları seçmesi �birinin fertlerin rasyonel davrandıkları varsayımına bağlıyken diğerinin bu varsayımı gerçekçi bulmaması 16

İktisat ve Siyaseti Ayıran Temel Farklar �iktisat ve siyaset ilimlerinin temel inceleme konusu olarak birinin mübadeleyi diğerinin iktidarı �temel birim olarak birinin ferdi, diğerinin grupları ve kurumları seçmesi �birinin fertlerin rasyonel davrandıkları varsayımına bağlıyken diğerinin bu varsayımı gerçekçi bulmaması 17

Politika ve İktisat Politikası � Politika: belli bir amaca ulaşmak için karar alınması ve bu kararın uygulanması � iktisat Politikası: belli iktisadî amaçlara ulaşmak için karar alınması ve bu kararın uygulanması İktisat Politikası ve İktisat Teorisi � İktisat teorisi; herhangi bir ekonomik olayın unsurlarını, bu unsurlar arasındaki ilişkiyi ve bu ilişkiler nedeniyle ne gibi ekonomik sonuçların ortaya çıkacağını bilmemize imkân verir � kulla nılacak aracınetkinliğini göstermeye ve ölçmeye yarar 18

iktisat teorisi, iktisat politikası için şu yararları sağlar �a Amaçların ve araçların seçimine yol gösterir, � b Araçların etkinliğini belirlemeye ve ölçmeye yarar, � c Araçlardan ve amaçlardan doğacak tutarsızlıkları önceden tesbit etmeye yardımcı olur. 19

makro iktisat yaklaşımları � Keynezyenler: tüm dünyada yaygın duraklamanın nedeni, enflasyonla mücadele için kullanılan aşırı derecede sıkı malî ve parasal politikalardır. Enflasyonla mücadele için başka bir yol (vergiye dayalı gelirler politikası vb. gibi) bulunmalı ve ekonomi düşük vergiler, yüksek devlet harcamaları ve düşük faiz oranları ile canlandırılmalıdır. . . 20

makro iktisat yaklaşımları � Paracılar, ekonomik felâketlerin 1960 ve 1970'lerde para arzında meydana gelen çok hızlı artışlardan kaynaklandığını söylüyor ve çareyi para arzının düşük oranlarda ve yavaş artmasında gösteriyorlardı. � Yapısalcılar (structuralist): reel işsizlik içinde bulunan bir ekonomi olmadığını söylüyorlar. mevcut işsizler ya gerçekte yeraltı ekonomisinde çalışıyor veya yaygın sosyal refah sistemi sayesinde aylaklığın tadını çıkarıyordu. . . 21

makro iktisat yaklaşımları � Arz Ekonomisi yanlıları (Supply Siders): Hükümetler dünyanın her yerinde serbest piyasa güçleri yeniden canlandırılmalıdır. daha çok yatırım ve daha iyi eğitilmiş ve yetiştirilmiş işgücü gereklidir. Devletin ekonomiye müdahale derecesi ile ekonomik başarı arasında çok az bir ilişki vardır. � Rasyonel Beklentiler: Devletin ekonomik durumu daha iyi ve daha kötü yapmak için elinden bir şey gelmeyeceğine inandıklarından, fertlerin dünya ekonomisinin iyileşmesini beklemekten başka çareleri yoktur. 22

makro iktisat yaklaşımları � Doymuş istekler (satiated wants): tüketici o kadar çok mal ve hizmet satın almıştır ki, artık bir şey istememektedir ve ekonomik büyüme, talep azalması nedeniyle durmuştur. Çözüm ya az büyüyen, ya da hiç büyümeyen bir ekonomik çevreye uyum sağlamak � Ekonomik Darwinizm: ekonomik problemlerimiz bir gizli takdiri ilâhidir, zorluklar ekonomik yönden zayıf ve uyumsuz olanı temizleyeceklerdir. 23

Bilimsel Tercih ve İdeolojik Tercih � Klasik İktisat Teorisi: tam rekabet ve fiyat esnekliği (özellikle ücret ve faiz esnekliği) � Rasyonel Beklentiler Teorisi: (Yeni Klâsik Teori) devlete hiçbir ekonomik görev vermiyor. � Keynesyen Teori: eksik rekabet ve fiyat katılığı (özellikle ücretin azalma yönünde gösterdiği katılık) varsayımından hareket eder. Devlete çok sayıda önemli görevler yüklemiştir. 24

Bilimsel Tercih ve İdeolojik Tercih � Ekonomik sistemlerle ilgisi yönünden ise, konu tamamen ideolojik değer yargısı ve tercihlerin etkisi altındadır. (kapitalizm, sosyalizm) � toplumun ideolojik tercihlerine bağlı 25

İktisat Politikasının Gelişimini Hızlandıran Etkenler Øİktisat Teorisinin Gelişimi İktisat teorisinde önemli gelişmeler elde edilmiştir. Gelişen teori politika oluşturmayı kolaylaştırmıştır. ØMatematiksel İktisat ve Ekonometrinin Gelişimi Matematik ve İstatistiki yöntemlerden gittikçe daha çok yararlanılmaya başlanmıştır. Eşanlı denklemler (model içinde birbirlerini karşılıklı etkileyen değişkenlerdir. ) 26

İktisat Politikasının Gelişimini Hızlandıran Etkenler ØEkonomik Sistem Tartışmaları Kapitalizm > Merkezi Planlama ØEtkinlik ØOptimalite ØEşitlik evrensel amaçlar 27

İktisat Politikasının Temel Unsurları Belirli bir ekonomik amaca nasıl ulaşılacağı sorunu Model ihtiyacı İktisat politikası modelinde bulunan unsurlar Veriler Araçlar Amaçlar 28

İktisat Politikasının Temel Unsurları Veriler Belli değerler Belli şekiller ürün, üretim tekniği kanunlar, anlaşmalar, fiyatlar, Verilerin toplanması ve güvenilir olması 29

İktisat Politikasının Temel Unsurları Araçlar: değiştirilmesi mümkün veriler (nitel nicel araçlar) Araçları gösterdikleri ekonomik özelliklere göre a. Mali araçlar b. Parasal araçlar c. Dışsal araçlar d. Kontrol araçları e. Kurumsal yapı değişmeleri 30

İktisat Politikasının Temel Unsurları Amaçlar: elde edilmek istenen sonuçlar Fiyat istikrarı, istihdam, ödemeler dengesi, gelir dağılımı, yatırım miktarı Amaçlar arasında çatışmalar: çalışma saatleri daha fazla üretim İktisat Teorisinde : Araçlar veri amaçlar bilinmeyen İktisat Politikasında : Amaçlar veri araçlar bilinmeyen 31

Amaç Araç Dengesi Belli bir amaca, çeşitli araçlar kullanarak varmak mümkündür Ø aracın sebep olacağı maddi ve manevi masrafla, amaca ulaşmaktan sağlanacak maddi ve manevi yararın mukayese edilmesi (fayda maliyet analizi) 32

İktisat Politikasının Belirlenmesi ve Uygulanması Ø iktisat politikasının aşamaları �Mevcut durumun dikkatle tetkiki; �Mevcut durumun, kendi haline bırakıldığında; uzun dönemde göstereceği gidişin saptanmas ve önceden belirlenmiş «amaç» la mukayesesi �Uygulanması düşünülen politikaların «amaç araç» dengesi yönünden yekdiğeri ile mukayesesi; �Amaç araç dengesini en iyi gerçekleştiren politikanın seçimi; �Seçilen politikanın uygulanmaya konması ZAMAN FAKTÖRÜ 33

Başarılı İktisat Politikası uygulama için gerekli temel şartlar: �Politikanın amacı açık ve kesin bir şekilde belirlenmelidir �Seçilecek araç, mümkün olduğu kadar basit olmalıdır �Politikanın uygulanması mevcut kurumsal ve bürokratik yapı içinde gerçekleştirilebilmelidir. �Uygulama sorumluluğunun hangi kurum ve kişilerde olduğu açıklıkla belirlenmelidir �Kararı verenler, uygulamanın kapsayacağı kişilerin değer yargılarına, sosyo ekonomik tercihlerine mümkün olduğunca saygılı ve hassas davranmalıdır 34

İktisat Politikası Çeşitleri Kantitatif İktisat Politikası: kantitatif araçların değiştirilmesi ekonominin mevcut yapısını ve temellerini değiştirmeyen ve ekono mide zaten mevcut bulunan bir takım araçların miktarını arttırmak ve ya azaltmaktan ibaret bir politika (gelir vergisi oranlarını değiştirmek, reeskont ve faiz haddini yükseltmek veya alçaltmak) Kalitatif İktisat Politikası: ekonominin yapısını değiştirmeyi amaçlar. ekonomide mevcut olmayan yeni araçların kullanılmasına imkân veren politika (tarım sektörünün vergilendirilmeye başlanması, sermaye piya sasının kurulması ve bazı sektörlerin devletleştirilmesi) 35

Politika Uygulamasındaki Gecikmeler İç Gecikme: politika uygulanmasını gerektiren ekonomik hastalığın ortaya çıkışından, bir politika düzenlemesine kadar olan süre a) Tanıma gecikmesi: Ekonomik hastalığın ortaya çıkışı ile böyle bir hastalık oldu ğunu ve politik bir düzenlemeye gitmenin gerekli olduğunu kavramak arasında geçen süreye denir, b) Yönetim gecikmesi: Politik bir düzenlemeye gitme gereğini kavramakla gerçekten bir düzenleme yapmak ara sında geçen süreyi içerir 36

Politika Uygulamasındaki Gecikmeler Ara Gecikme: seçilen aracın, etkisini göstermesi için geçmesi gereken süre (enflasyon, faiz) gerçek araç (actual instrument): faiz oranı (veya vergi oranı) nominal araç (nominal instrument) : gerçek aracın kullanıl masından umulan sonuca «nominal araç» adı verilir Ara gecikmeyi bu açıdan özetlersek, gerçek aracın kullanılması ile nominal araca ulaşılma sı arasında geçen süre 37

Politika Uygulamasındaki Gecikmeler Dış Gecikme: Politikanın ortaya koyduğu nominal aracın, bu araçla ilgili kişi ve kuruluşları beklenen yönden etkilemesi için geçmesi gereken süreye de nir a) Karar gecikmesi: Nominal aracın işlemeye başlaması üzerine kişi ve kurumların bu duruma göre karar alması için geçen süre b) Uygulama gecikmesi: Alınan karar tüketimin veya üretimin azaltılması ise bu kararın uygulamaya yansıması tüketimin veya üretimin özelliğine göre, belli bir süre alacaktır. Buna da uygulamalı gecikme denir 38

� (Şekil 1. 3) 39

İktisat Politikasının Temel Amaçları Tam İstihdama Ulaşmak Üretimi Artırmak Fiyat İstikrarını Korumak Ödemeler Dengesini Düzenlemek Gelir ve Servet Dağılımını Düzeltmek Faktör Dağılımını Düzeltmek Kamusal İhtiyaçları Karşılamak Bazı Bölgelere veya Sektörlere Öncelik Tanımak ve Onları Korumak 9. Özel Tüketim Alışkanlıklarını Düzeltmek 10. Temel Mallar arzını güvence Altına Almak 11. Nüfus Büyüklüğünü ve Yapısını düzeltmek 12. Çalışma Saatlerini Azaltmak 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 40

İktisat Politikasının Temel Amaçları � Tam İstihdama Ulaşmak: ekonomide mevcut emeğin tümüne iş bulunması Üretimi Artırmak Gelişmiş ve azgelişmiş ekonomilerin temel amaçlarından biri, ulusal ekonominin üretim gücünü arttırmak tır (büyüme hızı veya kalkınma hızı) azgelişmiş ülkelerde nüfus artışı, gelişmiş ülkelere oranla daha hızlı � Fiyat İstikrarını Korumak genel fiat seviyesinde meydana gelen devamlı değişmelerin önlenmesi Azgelişmiş ülkelerde ıse enflasyon yapısal nedenlere dayanır � � Ödemeler Dengesini Düzenlemek ekonominin yabancı ekonomilerde üretilen mal ve hizmetlere olan talebiyle, yabancıların ulusal ekonomide üretilen mal ve hizmetlere olan talebi arasındaki denge 41

İktisat Politikasının Temel Amaçları Gelir ve Servet Dağılımını Düzeltmek herkese ihtiyacına göre veya herkese emeğine göre � Faktör Dağılımını Düzeltmek üretim faktörlerini (emek, kapital, doğal kaynaklar, teşebbüs kabiliyeti ) en iyi şekilde kullanmak ve üretilmesi mümkün en yüksek üretim seviyesine (Optimal üretim) ulaşmak temel amaçtır � 42

İktisat Politikasının Temel Amaçları �Kamusal İhtiyaçları Karşılamak halkın kendine piyasadan temin edemeyeceği veya temin etmeyi tercih etmeyeceği mal ve hizmetleri ifade eder. �Genel İdare Hizmetleri (Adalet, Polis, İtfaiye v. s. gibi) �Milli Savunma �Dışişleri �Eğitim, Kültür ve İlim �Sağlık 43

İktisat Politikasının Temel Amaçları �Kamusal İhtiyaçları Karşılamak halkın kendine piyasadan temin edemeyeceği veya temin etmeyi tercih etmeyeceği mal ve hizmetleri ifade eder. �Genel İdare Hizmetleri (Adalet, Polis, İtfaiye v. s. gibi) �Milli Savunma �Dışişleri �Eğitim, Kültür ve İlim �Sağlık Azgelişmiş ülkeler yönünden bunlara; enerji, elektrik, gaz v. s. gibi altyapı yatırımları ile ulaşım ve haberleşmeye ait kamusal mallar 44

İktisat Politikasının Temel Amaçları Bazı Bölgelere veya Sektörlere Öncelik Tanımak ve Onları Korumak yerli sanayiin korunması ve geri kalmış bölgelerin kalkındırılması, Bazı sektörlerin üretimini dış rekabetten korumak veya bazı bölgelerin kalkınmasını hızlandırmak � Özel Tüketim Alışkanlıklarını Düzeltmek Devlet çoğu defa toplum sağlığını ve kamu düzenini korumak amacı ile özel tüketimi kısıtlayıcı çarelere başvurur. Örneğin içki ve esrar yasağı gibi � 45

İktisat Politikasının Temel Amaçları � Temel Mallar arzını güvence Altına Almak buğday, petrol, şeker � Nüfus Büyüklüğünü ve Yapısını düzeltmek yabancı işçi sorunu � Çalışma Saatlerini Azaltmak 46

İktisat Politikasının Temel Amaçları Ekonomik Sistemler ve Amaçların Önceliği Kapitalizm: üretimin en yüksek seviyeye çıkarılması tam istihdama ulaşmak; üretim artışı ve kaynakların etkin kullanımını sağlamak Sosyalizm: sömürünün ortadan kaldırılması ekonomik yapının değiştirilmesi 47