TAM KAN SAYIMI VE DEERLENDRME Prof Dr Pervin

TAM KAN SAYIMI VE DEĞERLENDİRME Prof Dr Pervin Topçuoğlu Doç Dr Selami Toprak

Tam Kan Sayımının Önemi • • • Tam Kan sayımı (TKS) Nedir? Neden TKS? TKS daki parametreler nedir? Bu parametreler bize neyi anlatır? Bu parametreler hastayı değerlendirmemiz ve bakımındaki yeri nedir?

Neden Tam Kan? • Pahalı olmayan yararlı bir laboratuvar tetkikidir. • Kan • İlik • Diğer organların hastalık ve sağlığı hakkında bilgi verir.

Tam Kan Kullanımı Tanısal 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Anemia Hemoglobinopatiler Kemik iliği yetmezliği Nütrisyonel eksiklikler Trombositopeniler Otoimmun durumlar Enfeksiyonlar Maliniteler, ilaçlara yanıt, kemoterapi etkinliği değerlendirme vb.

Tarihçe • 1960 Tam kan sayımı; Lökosit (WBC) , ES (RBC), Hgb, Htk, OEHb (MCH) ve OEH (MCV) • 1970 kuantitatif trombosit sayımı • 1980 kırmızı küre dağılım genişliği (RDW), ortalama trombosit hacmi (MPV) • Lökositler önce üçlü sonrada beşli formül lökosit • 1990 viyabilite, retikülosit parametreleri, T-lenfosit alttipleri

Hematopoez • Kan hücreleri kemik iliğinde üretilir. • <1/5000 hücre kök hücredir. Bu hücreler kendini yenileme ve oluşturma kapasitesindedir • Hematopoez kan hücrelerinin oluşumu ve gelişimidir.

Örnekleme: • K 2 EDTAlı Kan örnekleri(arterial, venöz, kapiller) • Yeterli miktarda kan alınmazsa antikoagulan etkisi daha çarpıcı olarak gözlenir • Oda ısısında maksimum 6 saat, +4°C de 24 saat • (Özellikle OEH, OTH, DIFF sayımında bozulmalar)

Lökosit ve Altbirimleri Eritrosit ve indisleri Trombosit Ve çapı

Tam Kan Sayım Cihazının Çalışma Prensibi • Kan örneğini özel antikoagülanlı tüpden aspire edilir • Bir kısmındaki kan lizise uğratılır Hgb ve lökosit analizi yapılır. • Kalan kısım ise hemolize uğratılmadan eritrosit ve trombosit analizi için kullanılır.

Analiz Öncesi Dönem Kanın alınmasındaki hastanın fizyolojik durumundan alınan kan örneğinin laboratuvara ulaşıp OTKSC’de analiz edilinceye kadar geçen dönemi içine almaktadır. • Fizyolojik (yaş, yükseklik, gebelik, sigara) • Örnek alınması (bekleme süresi, antikoagülanların etkileri ve endojen interferans) • EDTA’ya bağlı psödotrombositopeni • Trombosit satellitizmi

Analiz Yöntemleri (1) • Empedans yöntemi: Hücreler dar bir aralıktan geçerlerken doğru akımda meydana getirdikleri empedans (elektrik direnci) değişimi ile sayı ve büyüklükleri belirlenir. Voltaj değişiklikleri hücre büyüklüğü ile doğru orantılıdır.

Empedans Yöntemi Kırmızı Küre Bir Kırmızı Kürenin İlerleyişi Algılama Bölgesi Oscilloscope

Trombositlerin Eritrositlerin Arasından Seçilmesi 20 fl 2 fl Ana Hat Trombositler Değişik Büyüklükte Kırmızı Küreler

Analiz Yöntemleri (2) • Optik sistem: Hücrelerin üzerine gelen lazer ışını değişik yönlere yansır. Dar açı ile meydana gelen yansımalar hücre büyüklüğü, geniş açı ile ortaya çıkanlar ise hücre yapısının (granülarite ve çekirdek yapısı) belirlenmesinde kullanılırlar.

Optik Sistem

Eritrositler • Miktarı cinsiyet ve rakıma göre değişir. • Normal değerleri: • • Yenidoğan: 4, 1 -6, 1 milyon/mm 3 Çocuklar 3, 6 -5, 5 milyon/m 3 Yetişkin erkek: 4, 6 -6, 0 milyon/mm 3 Yetişkin kadın: 4, 2 -5, 0 milyon/mm 3 • Bikonkav yaklaşık 8 mikron • Fonksiyonu: • Akciğer ve dokulara O 2 taşıyan Hb içerir • Asit-baz dengesi sağlar • Yaşam süresi: 100 -120 gündür.

Azaldığı Durumlar Kan Kaybı • • Travma Cerrahi GI kanama Jinekolojik bozukluk Üretimde bozulma • • Saf eritroid aplazisi Pernisiyöz anemi Megaloblastik anemi Demir eksikliği anemisi Talasemi Prematür bebekte anemi Kronik hastalık anemisi Yıkımda artış İnta-korpusküler • Herediter sferositoz • Orak hücre anemisi • Abetalipoproteinemş • G 6 PD • Pirüvat kinaz eksikliği • Paroksismal nokturnal hemoglobinüri Ektra-korpüsküler • Otoimmün • YD nın hemolitik hastalığı • Yanlış kan transfüzyonu • Mikroanjiyopatik hemolitik anemiler • Enfeksiyonlar

Arttığı Durumlar • Polisitemia vera • Yüksek rakım • Kronik obstruktif akciğer hastalığı • Pulmoner hipertansiyon • Hipoventilasyon sendromu • Konjessif kalp yetmezliği • Obstruktif uyku apne sendromu

Hemoglobin&Hematokrit • Hemoglobin : • Erkek: 13, 5 – 16, 5 gm/d. L • Kadın: 12. 0 – 15, 5 gm/d. L • Yeni doğanlarda: 15, 5 -24, 5 mg/dl • Kanın oksijen taşıyan kısmı • Polikromatik eritroblastlardan itibaren sentezlenir

Hemoglobin Ölçümü • Spektrofotometrik olarak ölçülür. • Potasyum ferrisiyanür “Drabkin Solüsyonu” ile siyanmethemoglobine dönüştürülmekte ve hemoglobin yoğunluğu, 540 nm. deki adsorbansın ölçülerek hesaplanır • Sodyum Lauril sülfat ile SLS-HGB türevleri oluşur (Lipemi, paraprotein yüksek lökosit sayımlarından daha az etkilenir)

Hemoglobin Ölçümü Siyanmethemoglobin Yöntemi önerili. r • 20 micro. L blood + potasyum siyanid ve potasyum ferisiyanit • Fotokalorimetrik olarak okunur. • Hemoglobin, methemoglobin ve karboksihemoglobin ölçümde kullanılır. • Sülfamethemoglobini ölçemez.

Hemoglobin Ölçümünde Diğer Yöntemler • Sahli asid hematin • Alkalin hematin method • Sulfahemoglobin • Oksihemoglobin

Hematokrit Ölçümü • Kanda eritrositlerin % miktarıdır. • Eritrosit miktarının artış veya yükselişini gösterir. • Normal değerleri: • Yeni doğan: • 1 yalına kadar: • Yetişkin erkek: • Yetişkin kadın: % 42 -68 % 29 -41 % 39 -47 % 36 -44 • Genel kural: Eritrosit sayısıx 3= Hb ve Hbx 3= Hct

Yüksek Düşük • Polisitemia vera • Anemi • Dehidrasyon • Kan kabı • Kanda düşük oksijen • Konjenital kalp yetmezliği • Kor pulmonale • Sigara içme • Hemokonsantrasyon (Dengue) • Hemoliz • Kemik iliği aplazi • Lösemi • Malnutrisyon Yüksek hematokrit may be due to dalak hiperfonksiyonu nedeni ile olabilir, and azalmış hematokrit çok düşük timik fonksiyonu gösterebilir.

Eritrosit İndeksleri-1 Ortalama Eritrosit Hacmi (OEH, MCV) • Bir eritrositin ortalama hacmini gösterir. • Erişkinlerde normal değeri 80 -95 f. L (femtolitre= 10 -15 L) • Formül: Hematokrit/eritrosit sayısıx 100 • Normal değerleri: • Yeni doğan: 103 -106 f. L • 1 yaşına kadar 78 f. L • Yetişkin: 80 -95 f. L

Eritrosit İndeksleri-1 Ortalama Eritrosit Hacmi (OEH, MCV) • Anemilerin sınıflandırılmasında kullanılan bir parametredir. Kan sayımı cihazları tarafından ölçülerek bulunmaktadır. • Formül: Hemoglobin/Eritrosit sayısıx 100 • Mikrositik OEH <75 f. L • Makrositik: OEH > 95 f. L • EOH <72 ise talasemi taşıyıcısı olabilir.

Mikrositik OEH Normositik OEH • Makrositik OEH • Megaloblastik anemi • Hipokromik • • Demir eksikliği Talasemi Kurşun zehirlenmesi Porfiria • Normokromik • Kronik hastalık • Hemoglobinopatiler • • Akut kanama Dimorfik anemi Hemoglobinopatiler Endokrinopatiler • Pernisiyöz anemi • Sprue • Di Gulielmo hastalığı • MDS • Post splenektomi • Alkol • Karaciğer hastalığı • İlaçlar (antikonvülzanlar, antikanser vb)

OEH ile Etkileşenler • Soğuk ve sıcak antikorlar • Belirgin tirgliseridemi • Belirgin lökositoz • Belirgin retikülositoz • Methanol zehirlenmesi

Eritrosit İndeksleri-2 Ortalama Eritrosit Hemoglobini (OEHb, MCH) • Eritrositlerin içerdiği ortalama eritrosit hemoglobin miktarını gösterir. • Normal değeri: • Yenidoğan: 36 -38 pg • 1 yaşa kadar: 23 -27 pg • Yetişkin: 26, 7 -31, 9 pg • Mikrositik eritrositlerin taşıdığı hemoglobin miktarı da az olacağından OEH ile paralel seyreder. Mikrositik eritrositler aynı zamanda genelde hipokromiktir.

• OEHb Azaldığı Durumlar • Mikrositik ve normositik anemi • OEHb Arttığı Durumlar • Makrositik anemi • İnfantlar ve Yenidoğanlar • OEHb ile Etkileşim • • Lipemi Belirgin lökositoz Soğuk aglutinin Kanda monoklonal protein

Eritrosit İndeksleri-3 Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (OEHK, MCHC) • Hemoglobinin/Hematokritx 10 • Kan sayımı cihazlarının kullanılmasıyla önem kazanmış bir indekstir. • Normal değeri: • Yenidoğan: % 34 -36 • 1 yaşa kadar % 31 -33 • Yetişijn: % 32 -36 • Azalması: Hipokromik; Normal: Normokromik • Ağır demir eksikliğinde hafif düşük, herediter sferositozda hafif artmış bulunabilir. • OEHK’nın bu özelliğinden faydalanılarak kan sayımı cihazlarında kontrol parametresi olarak kullanılır.

• OEHK Azaldığı Durumlar • Hipokrom mikrositer anemi • OEHK Arttığı Durumlar • Herediter sferositoz • İnfant ve yenidoğanlar • Otoagglutinasyonlar • OEHK Etkileşim • • Belirgin lökositoz Hemoliz Soğuk agglutininler Rulo oluşumu

İndekslerin Yorumlanması • OEH (MCV) klinik ve tanısal yararı en fazla olan eritrosit indeksidir. • OEHB (MCH) genelde OEH (MCV) ile paralellik gösterir ve klinik yararı kısıtlıdır. • OEHK (MCHC) demir eksikliği anemisinde diğer mikrositer anemilere göre daha sık olarak düşük bulunmaktadır fakat bu değişiklik geç dönemlerde ortaya çıkar. • Artmış OEHK sıklıkla herediter siferositozda gözlenir.

Eritrosit Dağılım Genişliği- (RDW) • Eritrosit hacim dağılımının varyasyon katsayısıdır (CV) • {[Standart Sapma]/ OEH (MCV)}x 100 • Her cihazın farklı üst sınır değerleri olmasına rağmen %14’ün üzerinde olması patolojik olarak kabul edilmektedir. • “Anisositoz” konusunda bilgi vermekte ve periferik yaymanın mikroskobik incelemesi dahi eritrositlerin anormal alt gruplarının saptanmasında RDW kadar bilgi verici olamamaktadır. • DEA de RDW artar, talasemide artmaz.

Eritrosit Dağılım Genişliği- (RDW) • Bu parametrenin artışının, nütrisyonel anemilerde ve özellikle de demir eksikliği anemisinde ilk bulgu !! olduğuna dair yayınlar vardır. • Talasemi taşıyıcılığı ile demir eksikliği anemisi ayırıcı tanısı

Retikülosit Sayımı (1) • OTKSC’lerinde metilen mavisi veya flöresan RNA bağlayıcı boyalarla retikülosit sayısının mutlak değeri saptanabilmektedir • Manuel yöntemin yetersiz kaldığı düşük-normal retikülosit değerleri belirlenebilmektedir. • %0, 5 -%1, 5 • “Mutlak retikülosit sayısı” (=%retikülosit x eritrosit) eldesi, düzeltilmiş retikülosit yüzdesi (= %Ret x Htk / 45) kavramına gereksinimi ortadan kaldırmaktadır. • Mutlak retikülosit sayısı bir m. L kandaki retikülosit sayısını göstermektedir. Normal değeri 25 -125 bin/m. L dir. • Mutlak retikülosit sayısı = Retikülosit (%) x ES (mil/m. L) x 10

Retikülosit Sayımı (2) • Kullanımı: • Anemi değerlendirmesi • Aneminin tedavisinde yanıt değerlendirmesinde • Anemi nedeni: • Kemik iliğinde üretim azalması nedeni ile ise: Azalır • Kemik iliği kaynaklı değilse: Artar

Retikülosit Sayımı (3) • Retikülosit <80 x 109/L rejeneratif olmayan anemi • Retikülosit >125 x 109/L rejeneratif anemi • 80 x 10 e 9/L < Retikülosit Sayısı <125 x 109/L= gri zon

Yöntemler • Manual yöntem supravital boyamadır. • Otomatik tam kan sayımı flurosan yöntemler • Retikülosit indeksi: Retikülosit sayısıx. Hasta Hct/Normal Hct

• Retikülosit Proliferasyon İndeksi: Anemiye Kemik iliğinin yanıt verip vermediğini değerlendirmede kullanılır. • Düzeltme faktörü: Normal retikülosit kemik iliğinde 3, 5 gün ve çevre kanında 1 gün yaşar. • Retikulosit proliferasyon indeksi: retikülosit indeks/düzeltme faktörü Düzeltme faktörü Hct % Olgunlaşma süresi= Düzeltme faktörü 45 1 35 1, 5 25 2 15 2, 5

Retikülosit Sayımı (3) Hastalık Retikülosit Sayımı Aplastik Anemi Düşük Aplastik Kriz Düşük Hipoplastik Anemi Düşük Kronik Hastalık Düşük/Normal Demir Eksikliği Düşük/Normal Talasemi Normal/Yüksek Miyelodisplastik Sendrom Folat/B 12 eksikliği Hemolitik Anemi Kan Kaybı (kanama) ? Düşük/Normal Yüksek Normal/Yüksek

Trombosit sayısı ve indeksleri-1 • Hacimleri 7, 8 -11 f. L • Sayım 150 -450. 000/m. L Ölçüm Trombosit Sayımı Hatalı Yüksek Kriyoproteinler Hemoliz Mikrositer kırmızı küre Kırmızı kürelerde inklüzyon cisimcikleri Lökosit fragmantasyonu Hatalı Düşük Pıhtılaşma Dev trombositler Heparin Trombosit kümeleşmesi “clumping” Trombosit satellitizmi

Yalancı Trombositopeni

Lökositler ve Differansiyasyonu Bir çekirdekleri ve diğer hücre organelleri vardır. 10 -20 mikron çaplarıyla da eritrositlerden daha büyüktür. Sağlıklı bir erişkinde lökosit sayısının fizyolojik değeri 4. 000 -9. 000/mm 3 Kanda lökosit sayısı sabah en düşük akşam en yüksek değerdedir.

Lökosit Formülü THO 11/08

Peroksidaz kanalı Büyük ölçülemeyen hücreler

Lökositler ve Differansiyasyonu % Lökositler Nötrofiller Lenfositler Monositler Eozinofiller Bazofiller % 50 -70 % 20 -40 % 2 -9 % 2 -4 < % 1 Erkek&Kadın 4 -11 x 109/L 2, 5 -7, 5 x 109/L 1, 5 -3, 5 x 109/L 0, 2 -0, 8 x 109/L 0, 04 -0, 44 x 109/L 0, 01 -0, 1 x 109/L

Lökopeni • Mutlak nötropeni ile ise: Kemik iliği yetmezliği • Atipik lenfositler ile birlikte ise: Viral enfeksiyon, lenfoid bir malinite • İmmatür miyeloid hücre ile birlikte ise: Akut lösemi, Myelodisplastik sendrom veya myelofibrozis

Lökositoz • Reaktif lökositoz: Lökomoid reaksiyon • Akut lösemi: AML veya ALLtipik lenfositler ile • Kronik miyeloproliferatif hastalıklar • Kronik lenfoproliferatif hastalıklar • Lökoeritroblastozis