STATYSTYKA LUDNOCIOWA II RZECZYPOSPOLITEJ INSTYTUCJE LUDZIE RDA PROCESY

STATYSTYKA LUDNOŚCIOWA II RZECZYPOSPOLITEJ: INSTYTUCJE, LUDZIE, ŹRÓDŁA, PROCESY Cecylia Leszczyńska Uniwersytet Warszawski II Kongres Statystyki Polskiej Warszawa 10 12. 07. 2018 r.

TREŚĆ Ø WSTĘP Ø DZIEDZICTWO XIX WIEKU Ø II RZECZPOSPOLITA Ø INSTYTUCJE I LUDZIE, INFRASTRUKTURA STATYSTYCZNA Ø ZAKRES I PRZEDMIOT Ø PODSTAWOWE PROCESY – MIĘDZYWOJENNA FAZOWOŚĆ Ø PODSUMOWANIE

II RP: „KRAJ Z TRZECH POŁÓWEK” ZŁOŻONY TERYTORIUM 388, 6 TYS. KM 2 69% B. ZABÓR ROSYJSKI (W TYM B. KRÓLESTWO 31%) 20% B. GALICJA 11% B. ZABÓR PRUSKI LUDNOŚĆ 26, 9 MLN (1921) 42% B. KRÓLESTWO POLSKIE (11, 2 MLN) 15% WOJ. WSCHODNIE (4, 1 MLN) 28% B. GALICJA (7, 6 MLN ) 15% B. ZABÓR PRUSKI (3, 9 MLN)

DZIEDZICTWO XIX WIEKU A STATYSTYKA LUDNOŚCIOWA II RP Statystyka publiczna: centralne (państwowe) instytucje statystyczne Akta stanu cywilnego Miejskie instytucje statystyczne i księgi metrykalne Spisy powszechne Księgi ewidencji ludności Inne (m. in. akta władz gubernialnych)

POWSZECHNE SPISY LUDNOŚCI Spisy państw zaborczych: rosyjski 1897, austriackie: 1857, 1869, 1889, 1890, 1900, 1910; niemieckie: 1867, 1871, 1875, 1900, 1905, 1910, 1917 Spisy okresu wojny (austriacki dla GG Lubelskiego, niemiecki dla Ober Ostu) Spisy regionalne 1919: Górny Śląsk – władze niemieckie Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich – pierwszy polski spis ludności Wileńszczyzny i kresów północno wschodnich Spisy powszechne II RP: 1921 i 1931 Spisy Wolnego Miasta Gdańska: 1923, 1924, 1929

EWIDENCJA LUDNOŚCI Dziedzictwo historyczne: A) prawo cywilne i akta stanu cywilnego: małżeństwa, urodzenia, zgony B) ewidencja ludności wyznań niechrześcijańskich C) księgi ludności stałej i księgi ludności „niestałej” – ewidencja wędrówek ludności (te drugie nie zawsze były prowadzone i ograniczano się do tzw. kontroli paszportów, czyli zezwoleń na wyjazd z miejsca stałego zamieszkania).

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA NIEJEDNOLITOŚĆ REGULACJI W BYŁYCH DZIELNICACH ZABORCZYCH Zasady organizacji statystyki urodzeń, zgonów oraz statystyki małżeństw określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 1920 r. w sprawie organizacji statystyki ruchu naturalnego ludności.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Zasady organizacji statystyki urodzeń, zgonów oraz statystyki małżeństw określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 1920 r.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Zasady organizacji statystyki urodzeń, zgonów oraz statystyki małżeństw określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 1920 r.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Zasady organizacji statystyki urodzeń, zgonów oraz statystyki małżeństw określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 1920 r.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Zasady organizacji statystyki urodzeń, zgonów oraz statystyki małżeństw określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 października 1920 r.

LUDNOŚĆ II RP: SPISY, SZACUNKI Ludność ogółem Daty spisów i szacunków w tys. na 1 km 2 powierzc hni Ludność wiejska w tys. w % ogółem Ludność miejska w tys. w % ogółem 30 IX 1921 27 177 70 20 250 75, 4 6 608 24, 6 9 XII 1931 32 107 83 23 185 72, 6 8 731 27, 4 31 XII 1938 34 849 90 24 394 70, 0 10 455 30, 0 W latach 1921 i 1931 dane na podstawie powszechnych spisów ludności, w 1938 r. ― dane szacunkowe. 1921: Spis nie został przeprowa dzony na terenie Górnego Śląska oraz na niektórych obszarach przyszłego województwa wileńskiego (miasto Wilno, powiaty: Oszmiana, Święciany, Wilno―Troki); dane dla tych terenów zostały oszacowane: dla Górnego Śląska w oparciu o spis niemiecki z 1919 r. (980, 3 tys. ), dla okręgu wileńskiego ― spis b. Zarządu Cywilnego Ziem Wschod nich z 1919 r. (501, 7 tys. ). c, 1921 i 1931: W podziale na ludność wiejską i miejską nie uwzględniono ludności spisanej przez władze wojskowe (skoszarowane wojsko oraz w 1921 r. również jeńcy i internowani): c ― 318, 5 tys. , d – 191, 5 tys. 1938: Ludność w granicach z dnia 1 I 1938 r. ; po przyłączeniu w październiku 1938 r. Zaolzia (258 tys. mieszkańców) liczba ludności wzrosła do 35 107 tys. , a na 31 VIII 1939 r. szacowana była na 35 339 tys

URODZENIA, ZGONY, PRZYROST NATURALNY 40 35 Liczba ludności: • 27, 2 mln 1921 • 32, 1 mln 1931 • 34, 8 mln 1939 25 20 15 Źródło: obliczenia własne. 10 Współczynnik urodzeń Współczynnik zgonów 1938 1937 1936 1935 1934 1933 1932 1931 1930 1929 1928 1927 1926 1925 1924 1923 1922 1921 0 1920 5 1919 w promilach 30

PRZYROST NATURALNY Lata Na 1000 ludności, przeciętne roczne Polska Województwa centralne południowe zachodnie wschodnie 1896 1900 18, 5 18, 9 17, 6 20, 5 17, 5 1909 1911 16, 3 17, 1 14, 2 19, 3 15, 3 1921 1930 15, 9 15, 5 13, 8 15, 5 20, 4 1931 1938 12, 1 10, 7 11, 8 1413 1181 282 454 445 1485 1698 249 748 701 1895 1913 1919 -1938 1919 1923 1924 1930 1931 1938 W tysiącach (łącznie w latach) 8826 8205 1508 3411 3286 Źródło: zestawienie własne. 3717 3445 659 1421 1365 2211 1881 318 788 775

MAŁŻEŃSTWA, URODZENIA ZGONY, PRZYROST NATURALNY Lata Zgony Małżeń st Urodzeni Zgony Przyrost Małżeń st Urodzeni Przyrost w tym naturalny wa a żywe ogółem nie mowlą ta w tysiącach na 1000 ludności 1919 336 808 712 96 12, 7 30, 5 26, 9 . 3, 6 1920 284 861 721 140 10, 6 32, 2 27, 0 . 5, 2 1921― 1925 286 985 526 459 10, 1 34, 7 18, 5 . 16, 2 1926― 1930 281 991 514 477 9, 2 32, 3 16, 8 147 15, 5 1931― 1935 273 905 479 426 8, 3 27, 6 14, 6 13, 0 1936― 1938 280 866 481 385 8, 2 25, 3 14, 1 139 11, 2 W okresach wieloletnich ― przeciętne roczne. a) Na 1 000 urodzeń żywych; dane częściowo niekompletne (wadliwa rejestracja). Uwaga. Najwyższa liczba urodzeń żywych była w 1925 r. i wyniosła 1 036, 0 tys. Źródło: roczniki GUS.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Jakościowa zmiana systemu sprawozdawczości po 1927 r. : (rozporządzenie Prezydenta RP o zasadach statystyki ruchu naturalnego): A) urzędy stanu cywilnego woj. centralnych i wschodnich zobowiązano do sporządzania sprawozdań statystycznych ---------jednolita sprawozdawczość na obszarze całego państwa B) osoby prowadzące akta stanu cywilnego wzgl. księgi metrykalne zobowiązano do dostarczania właściwej władzy administracyjnej sprawozdań indywidualnych z faktów ślubów, urodzin i zgonów, zarejestrowanych w aktach wzgl. księgach. C) Sprawozdania sporządzano raz na kwartał. D) Władza administracyjna po skontrolowaniu zupełności i dokładności otrzymanych materiałów sporządzała wykazy powiatowe i przesyłała je wraz ze wszystkimi sprawozdaniami do GUS.

EWIDENCJA: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Sprawozdawczość a jakość danych w zakresie statystyki małżeństw: A) niejednolita sytuacja prawna w zakresie prawa cywilnego i urzędów stanu cywilnego. Dotyczyła ona małżeństw, ale miała z tym związek także rejestracja narodzin i zgonów, w tym dzieci. B) Przez cały okres II RP w zakresie prawa rodzinnego obowiązywały przepisy b. państw zaborczych, charakteryzujące się znaczną odrębnością regulacji tych samych instytucji prawnych. Największe rozbieżności występowały przy zawieraniu i rozwiązywaniu małżeństw. Np. w statystyce małżeństwa religijne wyznania mojżeszowego nie były rejestrowane w urzędach stanu cywilnego i zaliczane były do małżeństw nieformalnych, a ich dzieci do „nieślubnych”. C) W konsekwencji statystyka rozwodów właściwie nie istniała. D) Problem interpretacji urodzeń pozamałżeńskich/nieśłubnych (tylko 6. 0% ogółu urodzeń żywych na pocz. lat 1930), wśród ludności wyznania mojżeszowego 16, 7%.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Rejestracja urodzeń w II RP nie była w pełni rzetelna z kilku powodów: A) obowiązek zgłaszania w urzędach stanu cywilnego urodzeń i zgonów był dopełniany tylko w b. zaborze pruskim B) istnienie małżeństw „pozawyznaniowych” prowadziło do nieuwzględniania w statystykach (wg akt usc) urodzeń dzieci ich dotyczących C) problem przestrzegania definicji urodzeń żywych i urodzeń martwych (głównie w b. zaborze austriackim) oraz różne miejscowe zwyczaje chowania martwo urodzonych z pominięciem jakiejkolwiek rejestracji D) spóźnione zgłaszanie urodzeń (spóźniona rejestracja), a także fałszywe podawanie dat zgonu (przy spóźnionym zgłaszaniu urodzeń martwych) E) spóźniona rejestracja urodzeń występowała wśród ludności wszystkich wyznań, ale ogromne różnice pomiędzy grupami województw: w województwach zachodnich spóźnienia nie występowały, prawie nie występowały w woj. południowych, w woj. wschodnich i centralnych duża liczba rejestracji spóźnionych („wychwytywano” to przy rejestracji dzieci do szkół). F) problem rejestracji urodzeń (żywych i martwych) a kwestia wsk. umieralności niemowląt, płodności kobiet i współczynnika dzietności; problem rejestracji zgonów a badania przeciętnego dalszego trwania życia.

MAŁŻEŃSTWA, URODZENIA, ZGONY WEDŁUG WOJEWÓDZTW Lata Zgony ogółem w tym niemowląta na 1 000 ludności ― przeciętne roczne Województwa centralne (warszawskieb, łódzkie, kieleckie, lubelskie, białostockie) Małżeństwa Urodzenia żywe Przyrost naturalny 1921― 1925 10, 1 33, 6 18, 2 . 15, 4 9, 3 32, 0 16, 4 140 15, 6 8, 2 26, 8 14, 0 127 12, 8 134 11, 3 1926― 1930 1931― 1935 1936― 1938 8, 1 25, 0 13, 7 Województwa wschodnie (wileńskie, nowogródzkie, poleskie, wołyńskie) 1921― 1925 10, 8 38, 1 17, 4 . 20, 7 9, 5 36, 4 122 20, 0 8, 4 30, 2 14, 4 119 15, 8 27, 4 13, 6 Województwa zachodnie (poznańskie, pomorskie, śląskie) 128 13, 8 1926― 1930 1931― 1935 1936― 1938 8, 2 1921― 1925 8, 4 33, 2 16, 7 . 16, 5 8, 0 29, 1 14, 7 166 14, 4 8, 5 25, 8 13, 4 148 12, 4 144 11, 1 1926― 1930 1931― 1935 1936― 1938 8, 5 24, 4 13, 3 Województwa południowe (krakowskie, lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie) 1921― 1925 10, 4 35, 0 20, 6 . 14, 4 9, 3 31, 7 18, 5 168 13, 2 1926― 1930 1931― 1935

PŁODNOŚĆ KOBIET Źródło: Statistical Yearbook of the League of Nations 1942/44, Geneva 1945, s. 52 -55. Współczynnik dzietności Źródło: Histoire des populations de l’ Europe, red. J. P. Bardet et al, Paris 1999.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: ZGONY NIEMOWLĄT Definicja zgonu niemowlęcia (1895 -1939): q zgon dziecka w wieku poniżej 1 roku życia. q miara umieralności niemowląt: współczynnik wyrażany stosunkiem liczby zgonów niemowląt do liczby urodzeń żywych w roku kalendarzowym. q. Niska wiarygodność zgonów niemowląt (S. Szulc 1936). Obowiązek zgłaszania w urzędach stanu cywilnego zgonów niemowląt nie był skrupulatnie dopełniany. q. Niewiarygodna statystyka zgonów niemowląt wyznania rzymskokatolickiego w woj. wschodnich, prawosławnego w centralnych i wschodnich, a najbardziej wyznania mojżeszowego w tychże województwach. Wynikało z niej, że prawie wcale nie umierały niemowlęta wyznania mojżeszowego w małych miastach i na wsi, a w rzeczywistości znaczną liczbę zmarłych niemowląt, przede wszystkim noworodków (wiek poniżej 28 dni), grzebano bez zgłoszenia aktu urodzenia i zejścia q. Statystyka zgonów niemowląt wyznania mojżeszowego była niższa od występującej wówczas w Szwajcarii, Szwecji czy Wielkiej Brytanii.

EWIDENCJA LUDNOŚCI II RP: URODZENIA, ZGONY, MAŁŻEŃSTWA Rejestracja zgonów: A) Brak rzetelnych danych o przyczynach zgonów. Statystyka bardzo niedokładna z powodu braku dostępu do lekarzy, zwłaszcza na terenach wiejskich (chorzy umierali bez pomocy lekarskiej, bez rozpoznania choroby). B) Brak organizacji statystyki medycznej. Rejestracja przyczyn zgonów opierała się na ustawie z 17 III 1932 r. o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyn zgonów; wzór karty zgonu wprowadziło rozp. Ministra Opieki Społecznej z 30 XI 1933 r. Kartę zgonu z podaniem przyczyny zgonu miał wypełniać lekarz, a na obszarach bez lekarza tzw. oglądacz zwłok powoływany przez władze gminne. Karty dla oglądacza zwłok i dla lekarzy były różne. Ustawa nie została powszechnie wprowadzona z uwagi na brak lekarzy (w połowie przypadków karty wystawiali nielekarze, na wsi ⅔ kart wypełniali oglądacze zwłok). W miarę poprawna i wiarygodna statystyka przyczyn zgonów była prowadzona jednie w wielkich miastach, liczących ponad 100 tys. mieszkańców

PRZECIĘTNE DALSZE TRWANIE ŻYCIA Tablice autorskie opracowane przez Stefana Szulca i Samuela Fogelsona”: A) Szulc: tablice dla 1922 r. dla Wielkopolski i Pomorza (rok 1928): mężczyźni 47, 8; kobiety 50, 3 B) Szulc: pierwsze tablice ogólnokrajowe dla 1927 r. (1931) C) Szulc i Fogelson: tablice dla 1931/1932 (1938). Lata Przeciętna liczba lat dalszego trwania życia dla osób w wieku lat Mężczyźni Kobiety 0 1 15 45 60 1927 45, 9 54, 6 47, 7 24, 9 14, 4 1931 32 48, 2 56, 9 47, 8 24, 0 13, 7 51, 4 58, 7 49, 8 26, 4 15, 1

LUDNOŚĆ WEDŁUG WIEKU Lata Ogółem W tym w wieku 65 15 64 lat 0 14 lat i więcej lat 1900 (granice II RP) 1921 1932 1950 (granice PRL) 25106 27176 32150 25035 w tysiącach 910 1142 1542 1318 Źródło: S. Szulc, Wartość materiałów statystycznych dotyczących stanu ludności b. Królestwa Polskiego, Warszawa 1920, s. 104; Mały Rocznik Statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 19; Historia Polski w liczbach, t. I, Państwo. Ludność, red. A. Jezierski, GUS Warszawa 2003, s. 374. 14332 16407 19817 16343 9864 9627 10791 7374

EWIDENCJA RUCHU WĘDRÓWKOWEGO LUDNOŚCI Ruch wędrówkowy ludności: podstawą ewidencji wewnętrznego wędrówkowy ludności ruchu wędrówkowego ludności był obowiązek meldunkowy, na nim opierała się cała organizacja sprawozdawczości i jej statystyczne opracowanie. rozporządzenie Prez. RP z 16 III 1928 r. o ewidencji i kontroli ruchu ludności rozporządzenie MSW z 16 X 1930 r. o meldunkach i księgach ludności rejestry ewidencji ludności (od 1931 rejestry i Księgi Kontroli Ruchu Ludności) instrukcja MSW z 27 XI 1930 r. o prowadzeniu rejestru mieszkańców rozporządzenie MSW z 12 V 1931 r. o ewidencji ruchu ludności Księgi ludności według instrukcji z 1861 r. obowiązywały do 1930 r

EWIDENCJA RUCHU WĘDRÓWKOWEGO LUDNOŚCI Kontrola ruchu ludności wg rozp. 1928: Kontrola ruchu ludności

EWIDENCJA RUCHU WĘDRÓWKOWEGO LUDNOŚCI: MIGRACJE ZAGRANICZNE A) statystyka wystawionych paszportów zagranicznych (wyjazdy czasowe) i paszportów emigracyjnych (wyjazdy na stałe). B) Informacje o przyjazdach (zameldowaniach) cudzoziemców do 22 najważniejszych miejscowości turystycznych, a od 1934 r. do 34 C) ustawa o paszportach z dnia 14 lipca 1936 r. , według której „władza odmówi wydania paszportu, jeżeli […] wydanie paszportu może narazić na szkodę ważny interes państwowy lub zagrozić bezpieczeństwu, spokojowi lub porządkowi publicznemu”.

EWIDENCJA RUCHU WĘDRÓWKOWEGO LUDNOŚCI: MIGRACJE ZAGRANICZNE W LATACH 1919 1938 Źródło: roczniki statystyczne, "Statystyka Pracy: 1932, z. 1, s. 102 104; 1933, z. 1, s. 45; 1934, z. 1, s. 38; 1935, z. 1, s. 60 62; 1936, z. 1, s. 53; 1937, z. 1, s. 68; 1938, z. 1, s. 25.

STATYSTYKA NARODOWOŚCIOWA 1) Wprowadzona do spisów ludności wg uchwały Międzynarodowego Kongresu Statystycznego z 1872 r. w Petersburgu. Za kryterium narodowości przyjęto język macierzysty, z przyczyn politycznych w jego miejsce wprowadzano język potoczny, który nie był wprost deklaracją narodowości; . 2) Spisy zaborcze: w statystyce niemieckiej i austriackiej nie uznawano języka żydowskiego (jidysz) za język potoczny czy macierzysty. Kategoria ludności dwujęzycznej. Spis rosyjski z 1897 r. : pytania o wyznanie religijne i język ojczysty. Jego rzetelność jest wątpliwa wobec guberni lubelskiej, siedleckiej i suwalskiej (S. Szulc, 1920 podważał też rzetelność wyników w odniesieniu do języka ojczystego osób wyznania mojżeszowego, którym prawie bez wyjątku przypisano język żydowski). 5) Spis ludności z 1921 r. uwzględniał zarówno wyznanie religijne, język ojczysty jak i narodowość („Do jakiej zalicza siebie narodowości”). 6) Spis z 1931 r. uwzględniał wyznanie religijne i język ojczysty. Rezygnację z pytania o narodowość uzasadniano nie wszędzie uświadamianą przynależnością narodową.

ANALFABETYZM: POLSKA NA TLE INNYCH PAŃSTW NIEUMIEJĄCY CZYTAĆ I PISAĆ W WIEKU 7 LAT I WIĘCEJ Około 1920 Około 1930 Kraje Polska Rumunia Bułgaria Hiszpania Włochy Finlandia Węgry Belgia Francja Czechosłowacja Szwecja 34, 6. 46, 6 42, 8 26, 8 30, 1 13, 4 7, 9 8, 0 8, 4 3, 4 23, 1 45, 5 39, 7 23, 6 23, 1 15, 9 9, 1 5, 9 5, 1 4, 1 0, 1 Źródło: Historia Polski w liczbach. Polska w Europie, GUS Warszawa 2014,

PODSUMOWANIE 1. Problemy ewidencyjne i rejestracyjne – przełamane w dużym stopniu w drugiej połowie lat 1920. , ale z „niedoskonałościami” w układzie regionalnym (województwa wschodnie) i wyznaniowym (wyznania niechrześcijańskie). 2. Szeroka informacja jakościowa wynikająca ze spisów, problem poprawności ujmowania aktywności zawodowej kobiet (zwłaszcza w 1921 r. ) 3. Niepełna statystyka urodzeń i zgonów (w tym zgonów niemowląt) a badania dotyczące dalszego trwania życia, śmiertelności niemowląt, płodności kobiet i dzietności. 4. Istotny postęp w zakresie statystyki ludnościowej w latach międzywojennych pod względem instytucjonalnym, badawczym i metodologicznym. 5. Wybitni demografowie: S. Szulc, S. Fogelson, B. Bornstein, S. Adamowicz