Unia lubelska i wolne elekcje Na poprzednim slajdzie

Unia lubelska i wolne elekcje

Na poprzednim slajdzie obraz Potęga Rzeczypospolitej u zenitu Złota wolność - Elekcja z cyklu JANA MATEJKI „DZIEJE CYWILIZACJI W POLSCE” Więcej o tym cyklu: https: //www. youtube. com/watch? v=2 Nsn VBAt. Q 4 o

Litwa przed unią lubelską Większość terytorium była prywatną własnością monarchy. W wyniku współpracy Zygmunta II Augusta z ruchem egzekucyjnym następuje szereg reform na Litwie: Zmiany w sądownictwie na wzór Korony; Wprowadzenie podziału na powiaty; Organizowanie sejmików szlacheckich; Wprowadzenie urzędu kasztelana. Nie przeprowadzono jednak egzekucji dóbr. Dominująca pozostaje pozycja magnatów. Zarówno to jak i brak tradycji parlamentarnych sprawiają, że średnia szlachta nie odgrywa znaczącej roli.

„W styczniu 1569 r. rozpoczęły się rokowania na temat przyszłego kształtu unii. […] Podczas rokowań znowu pojawiły się […] skrajne projekty włączenia Litwy do Królestwa jako dzielnicy, z tym jednak, że senatorowie koronni byli gotowi pójść na kompromis, a posłowie (szczególnie krakowscy) domagali się radykalnych posunięć. Zygmunt August optował także za rozwiązaniem kompromisowym, gdyż jego zdaniem gwarantowało to trwałość przedsięwzięcia. Postawa Litwinów była jednak twarda, nie zgodzili się na likwidację odrębnego sejmu i na zezwolenie Polakom na nabywanie ziemi w Wielkim Księstwie Litewskim. 1 III większość Litwinów opuściła Lublin. […] Demonstracja polityczna Litwinów przyniosła efekt, którego się nie spodziewali. 5 III Zygmunt August ogłosił dekret o inkorporacji Podlasia […]. Decyzje króla wzbudziły wielki niepokój wśród panów litewskich, gdyż oznaczały zmniejszenie terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego. W zaistniałem sytuacji Litwini musieli się zgodzić na unię z Koroną […] wojna w obronie suwerenności nie miała sensu”. M. Markiewicz, Historia. . .

Unia lubelska w 1569 r. Instytucje wspólne: Korona: -urzędy centralne -wojsko -skarb państwa -kancelaria -sądownictwo -król, -sejm, -moneta, -prawo, -polityka zagraniczna. Litwa: -urzędy centralne -wojsko -skarb państwa -kancelaria -sądownictwo

Unia lubelska 1569 r. Poprzedzona została inkorporacją do Korony Podlasia, Podola, Wołynia i Ukrainy. Zniesienie ceł pomiędzy Koroną, a Litwą. Prawa ograniczające dostęp do urzędów i ziemi dla Polaków na Litwie zostają unieważnione. Tytuł wielkiego księcia litewskiego zostaje nadany każdemu nowo wybranemu królowi Polski.

Konsekwencje unii lubelskiej Z Polski (Korony) i Litwy powstaje oficjalnie jedno państwo: Rzeczpospolita Obojga Narodów; Korona zaczyna graniczyć z Moskwą; Proces formowania się z Litwinów, Polaków i Rusinów jednego narodu (wspólnoty politycznej); Rozprzestrzenianie się wyznania katolickiego na terenach Litwy; Polonizacja szlachty litewskiej pod względem kultury, języka, zachowań politycznych; Polacy mają nieograniczony dostęp do urzędów na Litwie. Mogą również bez przeszkód nabywać tam ziemię (do 1588 r. );

Wolne elekcje Zygmunt II August umiera w 1572 r. bezpotomnie. Już podczas rokoszu lwowskiego (1527) pojawiały się postulaty wyboru króla głosami całej szlachty. Na sejmie konwokacyjnym ustalono termin elekcji i uznano zasadę viritim (każdy szlachcic może osobiście stawić się na elekcji i głosować bezpośrednio); Podczas bezkrólewia państwem rządził interrex (arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski); Dla zapewnienia bezpieczeństwa, szlachta organizowała się w konfederacje (tymczasowe związki polityczne), które dbały o porządek i sądziły przestępstwa w przyspieszonym trybie); 1573 – korzystając z bezkrólewia szlachta protestancka organizuje podpisanie konfederacji warszawskiej;

Elekcja 1573 r. Zgodny wybór królewicza francuskiego Henryka Walezego. Zanim został koronowany, musiał zaprzysiąc szereg zobowiązań wobec szlachty: Tzw. pacta conventa (indywidualne obietnice władcy nie mające charakteru ustrojowego np. spłata długów państwa, budowa floty na Bałtyku itd. ); Tzw. artykuły henrykowskie (dotyczyły ustroju Rzeczypospolitej: zwoływanie sejmu co 2 lata, zachowanie pokoju religijnego, przestrzeganie przywilejów szlachty, prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa przez poddanych – gdyby król łamał prawo)

Elekcja 1575 r. Henryk Walezy ucieka do Francji na wieść o śmierci swojego brata, króla Karola IX. Ponieważ mimo wezwań nie wrócił do Polski, ogłoszone zostaje drugie bezkrólewie. Podwójna elekcja Maksymiliana II Habsburga (cesarza) i Anny Jagiellonki (z przydanym jej mężem Stefanem Batorym, księciem Siedmiogrodu). Stronnicy Batorego zajmują Wawel. W 1576 r. Batory zostaje koronowany. Pacta conventa i artykuły henrykowskie zostają włączone do konstytucji sejmu koronacyjnego – stają się częścią ustroju Rzeczypospolitej.

„Król […] domagał się uchwalenia odpowiednich podatków. Senat opowiedział się za zbrojną rozprawą z carem, a posłowie szlacheccy poparli ten plan. […] Posłowie domagali się też reformy sądownictwa i godzili się na uchwalenie podatków dopiero, gdy zostanie ona przeprowadzona. Reforma ta była jednym z najważniejszych celów politycznych ruchu egzekucyjnego. […] dotyczyła przede wszystkim ustanowienia sądu najwyższego. Do tej pory najwyższym sędzią był król […] a najwyższy sąd królewski został sądem sejmowym. Chociaż sejmy były bardzo często zwoływane, to jednak sąd sejmowy nie był w stanie rozpatrzyć wszystkich spraw […] z terenów ogromnego państwa i tysiące z nich czekało latami na rozstrzygnięcie. W tej sytuacji postulat […] miał charakter racjonalny i pragmatyczny. Z drugiej jednak strony fakt, że król był najwyższym sędzią, stanowił jedną z najwazniejszych podstaw jego władzy i autorytetu. […] Stefan Batory, który z dużą determinacją dążył do wojny z Moskwą, zgodził się na propozycje izby poselskiej. Mówiąc cynicznie, sprzedał uprawnienia królów polskich w dziedzinie sądownictwa w zamian za uchwalenie podatków potrzebnych na wojnę”. M. Markiewicz, Historia. . .

Powstanie trybunałów sądowych Postulat ruchu egzekucyjnego z czasów Zygmunta II Augusta. Spowodowany głównie małą wydajnością sądu sejmowego w rozpatrywaniu spraw. Ustanowione decyzją Stefana Batorego w zamian za uchwalenie podatków na wojnę z Moskwą. Trzy trybunały: dla Małopolski i Wielkopolski (powstały 1578 r. ) oraz dla Litwy (1581 r. ). Oznaczało to pozbawienie monarchy jednego z najważniejszych uprawnień (przestaje być w praktyce najwyższym sędzią).

Ustrój Rzeczypospolitej po pierwszych wolnych elekcjach Nadal silna pozycja króla (w zasadzie nie utracił żadnych uprawnień monarszych sprzed 1572 r. ); To król realnie rządzi państwem pomiędzy sejmami. Wzmocnienie pozycji szlachty (wybiera monarchów, królowie coraz częściej odwołują się do jej woli na sejmikach); Po 1578 r. znaczne osłabienie uprawnień sądowniczych króla. 1581 r. urząd hetmański staje się dożywotni.

Elekcja roku 1587 r. Kolejna elekcja podwójna: Zygmunt Waza i arcyksiążę Maksymilian III Habsburg. Zwycięstwo stronników Zygmunta Wazy pod Byczyną (dowodził Jan Zamoyski). Zygmunt III, aby zyskać poparcie magnatów litewskich zaprzysięga III Statut Litewski (utrudniający Polakom dostęp do urzędów i kupno ziemi na Litwie). Nowo wybrany król jest również królewiczem szwedzkim. Za namową ojca – Jana III Wazy– nawiązuje rozmowy z Habsburgami dotyczące zrzeczenia się korony polskiej na ich rzecz. Pomimo niepowodzenia negocjacje te budzą zaniepokojenie i opór szlachty.

„Zygmunt III w ciągu kilkunastu lat panowania skupił wokół siebie lojalne stronnictwo regalistów. […] Ludzie ci uważali, że należy zwiększyć autorytet władzy monarszej i powrócić do zasad z czasów ostatnich Jagiellonów. Nie była to próba wprowadzenia nieograniczonej władzy królewskiej, lecz plan usprawnienia działania sejmu poprzez m. in. zasadę podejmowania decyzji większością głosów, stałe podatki na utrzymanie stałej armii. […] Dla większości szlachty […] było […] oczywiste, że wprowadzenie w sejmie głosowania większością, oddaje w istocie ten organ w ręce króla […] W tym czasie opozycję zbulwersowała sprawa nowego małżeństwa królewskiego. Po śmierci pierwszej żony Anny Hbsburżanki, król pragnął podtrzymać związki z Habsburgami. Wskutek uporu cesarza Rudolfa […] Zygmunt III musiał poślubić siostrę zmarłej żony, Konstancję. Papież wyraził zgodę na małżeństwo, ale wywołało ono wiele kontrowersji w Rzeczypospolitej, uważano je bowiem za kazirodztwo”. M. Markiewicz, Historia. . .

Rokosz Zebrzydowskiego Niechęć szlachty do nowego króla (spowodowana związkami z Habsburgami, wojną z Moskwą, wpływami jezuitów i planami wzmocnienia władzy królewskiej). Zjazd szlachty opozycyjnej pod Sandomierzem w 1606 r. pod przywództwem Mikołaja Zebrzydowskiego. Propozycje detronizacji króla, albo narzucenia mu kontroli Senatu. Powracają postulaty szlachty protestanckiej umniejszenia roli Kościoła katolickiego. 1607 r. dochodzi do zwycięskiej dla wojsk regalistów bitwy pod Guzowem. Wobec groźby wojny domowej na pełną skalę, Zygmunt III przebacza buntownikom i rezygnuje ze swoich planów wzmocnienia pozycji monarchy.

„W końcu zwyciężyła koncepcja utrzymania monarchii mieszanej, idea utrzymania równowagi pomiędzy królem, senatem, a szlachtą. Magnaci i szlachta nie zdominowali monarchy, król zaś nie zdołał wzmocnić swojej pozycji w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej. Czynnikiem równowagi okazał się senat”. M. Markiewicz, Historia. . .