Srpska srednjevekovna arhitektura XIII Dinastija Nemanjia Stefan Nemanja

Srpska srednjevekovna arhitektura - XIII

Dinastija Nemanjića �Stefan Nemanja, veliki župan (1166 - 1196) �Stefan Prvovenčani/Nemanjić (11961228) �Stefan Radoslav (1228 -1233) �Stefan Vladislav (1233 -1243) �Stefan Uroš I (1233 -1276) �Stefan Dragutin (1276 -1282) �Stefan Milutin (1282 -1321) �Stefan Uroš III Dečanski (1321 -1331) �Stefan Uroš IV Dušan (1331 -1355) �Stefan Uroš V (1355 -1371)

�XIII vek: Savina uprava Studenicom, nove književne delatnosti; �Proglašenje Srbije kraljevinom, i uzdizanje crkve na stepen autokefalne arhiepiskopije; �Stvaranje kultova domaćih svetitelja iz redova zaslužnih vladara i arhiepiskopa; �Proširenje države prema jugu i severoistoku; �Pojava raznovrsnih zanata i rudarstva; �Razvoj gradova u Primorju;

� Srpska država – jedna od matičnih zemalja pravoslavne umetnosti u XIII veku; � Istovremeno – Vizantija je pod latinskom vlašću; � Srbija – sređivanje prilika posle sukoba Nemanjnih starijih sinova, povratak Save s moštima oca sa Svete Gore u Studenicu; � Nov plan crkve koji je prilagođen izmenjenim liturgičkim namenama; � Slikarstvo – bogatiji program i monumentalnija svojstva; � Od Nemanje je ostao običaj da crkve i manastire podižu jedino članovi vladarske kuće; � U XIII veku njima se kao ktitori pridružuju i crkveni poglavari; � Ipak, umetnost je i tada povlastica najvišeg društvenog sloja; � U vreme Milutina, oko 1300. menjaju se svojstva umetnosti;

Hristovo Vaznesenje (Sv. Spas), Žiča, XIII

Žiča �Žiču podižu Sava i veliki župan Stefan Nemanjić, u dva navrata; �Žiča je isprva samo manastirska crkva, a onda i katedrala prvog srpskog arhiepiskopa; �Jednobrodna crkva sa tri traveja i pripratom, polukružnom apsidom i kupolom; �Novine: nekadašnji vestibili zatvoreni su i pretvoreni u niski transept (za hor – pevnice), a uz pripratu su dodate kapele sa kupolicma i malim tremovima; �Zapadna fasada je oblikovana kao da je u pitanju pročelje trobrdone bazilike;

� Nakon Savinog povratka 1220. iz Nikeje sa titulom arhiepiskopa, kada je Žiča određena za njegovo sedište, sa zapadne strane dozidana je spoljašnja priprata sa četiri stuba i devet traveja, nad njom katihumena (loža vladra, episkopa ili igumana), a ispred nje veliki zvonik; tada je porušen zid između zapadnog traveja crkve i stare priprate, a uporedo s tim, uz oltar su izgrađeni proskomidija i đakonikon; � Tada, u 3. deceniji XIII crkva je premalterisana i obojena u crveno – crkva počiva na krvi mučenika; � Majstori i graditelji bili su iz različitih krajeva, kako vizantijskih, tako i primorskih;

Žiča, plan i presek Kapele su posvećene sv. Stefanu i sv. Savi Jerusalimskom

Žiča, Sv. Spas, XIII

Radoslav i Vladislav �Radoslav i Vladislav, 3. decenija XIII; �Radoslav dovršava očevu zadužbinu – Radoslavljeva priprata u Studenici izgrađena do 1234; �Vladislav, oko 1225. podiže Mileševu;

Radoslavljeva priprata, Pogled na zapadni zid Bogorodičine crkve u Studenici, unutrašnjost

Radoslavljeva priprata, Studenica �Radoslavljeva priprata – visoka pravougaona građevina s dva traveja i teškim krstasto-rebrastim svodovima; �Grobnica Stefana Nemanje; �Kapele posvećene Svetom Nikoli i Georgiju, a druga slavi uspomenu na Nemanjin svetački život (Sv. Simeon); �Primorsko poreklo graditelja;

Svodovi Radoslavljeve priprate u Studenici

Studenica, Radoslavljeva priprata

Zapadni zid Radoslavljeve priprate u Studenici, XIII

Studenica, Bogorodičina crkva i Radoslavljeva priprata

Mileševa �Mileševa – posvećena Hristovom Vaznesenju; �Jednobrodna crkva sa polukružnom apsidom, dva traveja i pripratom; nad istočnim travejem nalazi se kružna kupola, a sa bočnih strana dve pravougaone pevnice – niski transpet; �Mileševa je možda imala drugačije krovno rešenje – o tome svedoči kockasto postolje za kupolu; �Proskomidija i đakonikon podignuti su do 1228. �Plan crkve je nepravilan, sa sužavanjem na zapadnoj strani;

� 1236. Sava je preminuo u Trnovu, a Vladislav je, tada kao kralj, preneo njegove mošti u Mileševu; �Pripremio je spoljašnju pripratu za grobnicu, koju je živopisao temom Strašnog suda; �Uz spoljašnju pripratu, i dve bočne kapele – posvećene sv. Georiju i sv. Dimitriju;

Mileševa, Vaznesenje, Vladislav, XIII

Vaznesenje, Mileševa, plan

Mileševa, Vaznesenje, Vladislav, XIII

Mileševa, Vaznesenje, Vladislav, XIII

Sveti Apostoli, Peć �Arhiepiskop Arsenije na žičkom vlastelinstvu podiže crkvu Sv. Apostola u Peći; �Krajem XIII, posle stradanja Žiče, novo sedište arhiepiskopije; �Izgradnjom je, zapravo, produžena jedna dobro očuvana starija trobrodna crkva, tipa tzv. tricrkvene bazilike, čije je vreme nastanka neizvesno; �Fasade obojene u crveno; �Nadgrobna crkva;

Peć, Sv. Apostoli, Arsenije, XIII

Sveti Apostoli, Peć Osnova Sv. Apostola u Peći, XIII

Sv. Apostoli, Peć, istok

Peć

Sopoćani �Sv. Trojica, Sopoćani, oko 1260. �Ktitor – Uroš I �Trobrodni spoljašnji izgled – svi bočni prostori, oni uz oltar, pevnice i kapele podvedeni su pod jedinstvene, jednoslivne, niže krovove; �Fasade su obojene u belo, a kupola u crveno i žuto; �Romanički duh prozora i portala; �Kapele posvećene Sv. Stefanu i Simeonu Nemanji – zaštitnik dinastije i tvorac države; �U 4. deceniji dograđena je spoljašnja priprata sa kulom zvonikom;

Sv. Trojica, Sopoćani, Uroš I, oko 1260.

Sv. Trojica, Sopoćani, Uroš I, plan i presek

Sv. Trojica, Sopoćani, XIII, Uroš I

Sopoćani, Sv. Trojica, XIII

Gradac �Jelena, žena Uroša I, oko 1270. podiže Gradac na Ibru; �Posvećena Bogorodici – čuva uspomenu na Stefana Nemanju; �Uzor: Studenica; �Oltar u potpunosti liči na studenički oltar; �Kupola – eliptična u unutrašnjosti, osmostrana sa spoljašnje strane; �Gotička stilska obrada – nad pripratom rebrasti svod, prelomljeni lukovi na prozorima i vratima, prisustvo kontrafora!

Bogorodičina crkva, Gradac, Jelena, oko 1270.

Bogorodičina crkva, Gradac, oko 1270.

Bogorodičina crkva, Gradac, oko 1270, Jelena

Gradac, gotički kontrafori

Sveti Ahilije u Arilju � Zadužbina kralja Dragutina, oko 1290. � Poslednja crkva tzv. raške škole; � Plan: opšte odlike raškog plana, pravougaona spoljašnja priprata sa poluobličastim svodom; zvonici � Iz liturgičkih razloga određeni prostori su isključeni; � Kao i na primeru Sopoćana, pevnice i bočne prostorije su pod istim krovom – trobrodni izgled; � , , Lažni’’ bočni brodovi: kraći od Sopoćana, jer nema kapela; � Kubično postolje, kube okruglo; � Cela crkva, građena tesanicima sige bila je bela, osim kubeta i postolja, gde su bili islikani tesanici i opeke – oponašanje vizantijskog načina građenja;

Sveti Ahilije, Arilje, Dragutin, 1290.

Sveti Ahilije, Arilje, Dragutin, 1290.

Sveti Ahilije, Arilje, Dragutin Oko 1290.

Sveti Ahilije, Arilje, Dragutin, oko 129

Život u manastirima u XIII veku �Sve manastirske celine bile su ograđene debelim zidovima; �Bedemi su zidani lomljenim kamenom; �Obuhvatali su manastir u vidu nepravilnog prstena i obično su imali dvoja naspramna vrata; �Ulazi su obezbeđivani polukružnim kulama ili četvrtastima pirgovimazvonicima; �Ponegde su podizana i manja utvrđenja na obližnjem brežuljku, povezana zidinama sa bedemima manastira koja su imala ulogu čuvara.

Studenica, primer ograđenog kompleksa

�U okviru manastirskih zidina odvijao se život po propisima pojedinih tipika, a da bi se uskladio sa njima, nije bilo dovoljno postojanje samo glavne crkve – katolikona; � Za obred su bile neophodne trpezarija, manje kapele (paraklisi), grobljanska crkva za monahe (usipalnica). � Trpezarije – pravougaone građevine sa apsidom, smeštene prema zapadnom izlazu iz glavne crkve, kako bi pristup monaha obedu posle službe, bio najpogodniji; � Zidane su znatno skromnije nego hramovi; � U unutrašnjosti – veliki stolovi, među kojima su izdvojeni prema apsidi oni za igumana i uglednije starce;

Trpezarija u Studenici

�Crkvice sa posebnim posvetama (paraklisi) zidane su i u dvorištu i u pirgovima, a ponegde u okviru konaka; �Bile su jednostavnih planova i svedenih oblika; �Grobljanske crkve iz XIII još nisu pronađene; po kasnijim primerima vidi se da su bile izgrađene van manastirskih zidina i da su imale naročit oblik, ponegde sa kriptom za kosti i kapelom iznad nje za pomene; �U unutrašnjem delu opasanom bedemima pružali su se konaci sa ćelijama za monahe i upravnom zgradom – igumenarijom; �Izvan zidina – građevina manastirske ekomonije i perionice; �Svi manastiri su imali potrebu za obiljem vode – postoje ostaci vodovoda u nekima od njih.