De Tweede Demografische Transitie Matthijs Kalmijn 2016 2017

De Tweede Demografische Transitie Matthijs Kalmijn 2016 -2017 1

The Second Demographic Transition Van de Kaa & Lesthaeghe 2

00 15 10 5 Marriages per 1000 unmarried men 15 -45 20 0 19 5 1 19 0 1 19 5 20 19 2 19 5 3 19 0 35 19 4 19 0 45 19 0 5 19 5 60 19 6 19 5 7 19 0 7 19 5 80 19 8 19 5 9 19 0 9 20 5 0 20 0 05 Births per 1000 population 25 19 60 19 65 19 70 19 75 19 80 19 85 19 90 19 95 20 00 20 05 19 50 19 45 19 40 19 35 19 30 19 25 19 20 19 15 19 10 19 05 19 19 Crude birth rate 35 90 30 80 0 Kindertal heet soms fertility of vruchtbaarheid 3 70 60 8 50 40 6 30 4 20 10 2 0 0 Huwelijk heet soms nuptualiteit Divorces per 1000 married couples Demografische trends Periode cijfers obv registraties en bevolkingscijfers Marriage and divorce rates 12 10

Onderliggende gedragsveranderingen • Marriage rate kan dalen door: – Toenemende (eerste) huwelijksleeftijd – Dalend aantal mensen dat ooit huwt • Fertility rate kan dalen door: – Toenemende leeftijd bij eerste kind – Toenemende ‘birth spacing’ – Toenemende kinderloosheid – Afnemend aantal kinderen per moeder 2 e DT 4

Onderliggende gedragsveranderingen • Marriage rate kan dalen door: – Toenemende (eerste) huwelijksleeftijd – Dalend aantal mensen dat ooit huwt • Fertility rate kan dalen door: – Toenemende leeftijd bij eerste kind – Toenemende ‘birth spacing’ – Toenemende kinderloosheid – Afnemend aantal kinderen per moeder 1 e DT 5

Veranderingen in de levensloop • Later trouwen en kinderen krijgen • Vaker alleen wonen voor samenwonen • Vaker ongehuwd samenwonen voor trouwen • Vaker een echtscheiding • Vaker meerdere relaties en huwelijken (hertrouw) • Kleinere gezinnen • Vaker kinderloos • Vaker alleen later in het leven 6

Kinderloosheid Percentage vrouwen 46 -62 kinderloos in 2003 30 24 25 20 15 10 14. 5 9 5 0 Laag Middelbaar Opleidingsniveau NKPS, eigen analyse Hoog 7

‘Singlehood’ Women 30 25 20 16. 5 19. 4 18. 9 15 9. 3 10 5 4. 0 3. 6 2. 9 15 -25 25 -35 35 -45 11. 2 13. 0 1971 2010 5. 0 0 45 -55 Men 55 -65 27. 9 30 25 19. 2 20 15 10 16. 8 14. 1 4. 6 15. 4 1971 6. 8 5 2010 4. 4 3. 2 4. 4 0 15 -25 25 -35 35 -45 45 -55 55 -65 8

Alle leeftijden Mannen en vrouwen in 2010 60. 0 50. 0 40. 0 30. 0 20. 0 10. 0 15 -25 25 -35 35 -45 Mannen 45 -55 55 -65 65 -75 75 of ouder Vrouwen 9

Debat over de SDT Negatief perspectief • Erosie van huwelijk en gezin • Toenemende individualisering • Gemiste voordelen van het huwelijk • Negatieve effecten van scheiding • Problemen in stiefgezinnen • Nadelen van kinderloosheid op oudere leeftijd Positief perspectief • Toenemende vrijheid (niet meer ‘vast in een slecht huwelijk’) • Vrienden en netwerken compenseren • Model van sequentiële monogamie • Voordelen van kleine(re) gezinnen 10

Verklaringsvragen • Waarom is de huwelijksgeneigdheid afgenomen? • Waarom is het kindertal gedaald? • Waarom is de echtscheidingskans toegenomen? • Algemenere verklaringsvraag – Waarom is het gezinsinstituut zwakker geworden? 11

Period or cohort explanations? • Cohort = mensen geboren in jaar X = geboortegeneratie • Cohort ≠ familiale generatie • Verandering kan ontstaan doordat e d rio pe – Mensen van alle leeftijden tegelijk veranderen door historische veranderingen – Een specifiek cohort anders is door historische ervaringen (tijdens jeugd) c oh ort 12

Voorbeelden cohort-effecten Toenemende marriage focus in 50 s door mensen opgegroeid in jaren 30 -40 Opkomst postmaterialistische waarden door nieuwe cohorten opgegroeid in welvaart na WOII Daling civic engagement door uitsterven van de ‘long civic 13 generation’

Theoretische perspectieven Mechanisme Cultureel perspectief Structureel perspectief Eigen preferenties Preferenties anderen Kosten en baten Alternatieven Mensbeeld Voorbeeld 14

Theoretische perspectieven Cultureel perspectief Structureel perspectief Mechanisme Eigen preferenties Preferenties anderen Kosten en baten Alternatieven Mensbeeld Gesocialiseerde mens Rationele mens Voorbeeld 15

Voorbeeld Cultureel perspectief Structureel perspectief Mechanisme Eigen preferenties Preferenties anderen Kosten en baten Alternatieven Mensbeeld Gesocialiseerde mens Rationele mens Voorbeeld Attitudes over werkende moeders Kosten kinderopvang 16

1. Trouwen 17

A. Culturele verklaring • Verandering normen • Verandering waarden Verschil normen en waarden? 18

Normen • Hokken • Bastaards • Illegitiem kind • Secularisering sterk toegenomen acceptatie ongehuwd samenwonen 19

Waarden • 2 e feministische golf • Individualisering – Zelfontplooiing – Autonomie – Privacy 20

Substituut of proefhuwelijk? 21

Verklaring succesvol? • Daling huwelijksgeneigdheid grotendeels gecompenseerd door opkomst ongehuwd samenwonen • Ongehuwd samenwonen vooral een proefhuwelijk en niet een alternatief voor het huwelijk • Normen zijn veranderd, waarden minder 22

B. Structurele verklaring • Kosten trouwen zelf • Kosten opzetten van een zelfstandig huishouden • Lange-termijn kosten en baten • Norm van neo-lokaliteit 23

Economische onzekerheidshypothese • Valerie Oppenheimer • Huwelijk is lange-termijn commitment • Vereist zekerheid over beroepsloopbaan • Onzekerheid in loopbaan leidt tot uitstel van huwelijk 24

Is verklaring succesvol? • Onderwijsexpansie • Toenemende flexibiliteit op arbeidsmarkt • Uitstel maar geen afstel 25

Onzekerheid en samenwonen • Cohabitation is a rational response to uncertainty: a flexible partnership well-suited for a flexible labor market – Melinda Mills & Hans-Peter Blossfeld 26

2. Kinderen krijgen 27

Drie trends…. • Eerste Demografische Transitie • De Baby Boom • Tweede Demografische Transitie 28

A. Culturele verklaring • Rationaliseringsproces NB Rationalisering is niet rationele keuze theorie 29

Rationalisering • Kinderen krijgen wordt object van keuze • Kindertal daalt • Mensen wilden altijd al ‘weinig’ kinderen • Geboortecontrole als culturele ‘uitvinding’ • Niet mogen of niet kunnen kiezen? 30

Burgerlijk gezinsideaal 31

Burgerlijk gezinsideaal • Naar binnen gericht gezin • Geisoleerd van buitenwereld • Focus op kwaliteit relaties 32

Individualisering • “The family values of the 1950 s contained elements of a more individualistic ethos that would help transform family life again a generation later” – Cherlin, p. 38 33

Een lineaire trend…? Community & extended family Isolated nuclear family 1 e DT & BB Individual 2 e DT 34

B. Structurele verklaring • Rationele keuze theorie over kinderen krijgen • Vaststellen: – Kosten van kinderen (Ck) – Baten van kinderen (Bk) • Regel: als Bk-Ck > 0 dan neem je kinderen • Problemen? • Alternatieven? 35

Oplossing • Mensen krijgen meer/vaker kinderen als …. – De kosten van kinderen (Ck) lager zijn – De baten van kinderen (Bk) hoger zijn • Kosten en baten varieren over de tijd (en tussen samenleving en sociale groepen etc. ) • Dat leidt toetsbare hypothesen, ook al kunnen we kosten en baten niet goed vergelijken 36

Veranderde baten van kinderen • Eerste Demografische Transitie 37

Onderzoek • Effecten landbouwmechanisatie • Effecten opkomst pensioensystemen 38

Veranderde kosten van kinderen • Kosten van kinderen veranderen • Directe kosten: 126, 000 euro (CBS) – 2 kinderen kost 26% van je besteedbaar inkomen • Indirecte kosten (opportunity costs) – Wat je had kunnen verdienen zonder kinderen 39

Twee hypothesen • Inkomenshypothese directe kosten – Hoe hoger het gezinsinkomen, des te meer kinderen krijgt een paar • Prijshypothese indirecte kosten – Hoe hoger het uurloon van de vrouw, des te minder kinderen krijgt een gezin 40

De trend verklaard • Toenemende welvaart na WO-II • Inkomenshypothese voorspelt toename kindertal • Toenemende arbeidsmarktdeelname gehuwde vrouwen • Prijshypothese impliceert daling kindertal 41

Trends in werken van de vrouw 42

Samenvatting Daling huwelijjs- Daling cijfers fertilitteit 1 e Baby Boom Daling fertiliteit 2 e Cultureel perspectief Verzwakking normen tegen sw Rationalisering Burgerlijk gezinsideaal Feminisme Individualisering Structureel perspectief Toenemende economische ondezekerheid Afnemende baten van kinderen Toenemende arbeidsmarktdeelname vrouw Toenemende welvaart 43

3. Echtscheiding 44

Volgende week… 45

Terug naar het debat • Microniveau • Effecten huwelijk vs. alleenstaan op …. • Welbevinden/gezondheid 46

The case for marriage 47

Theoretische argumenten • Economische schaalvoordelen • Sociale steun • Sociale controle en normnaleving – Minder risicogedrag – Meer gezonde leefstijl Gezondheidsvoordeel voor gehuwden 48

Mortality rate 49

The case for singlehood 50

Theoretische argumenten • Compensatie via sociale netwerken en participatie • Individuele voorkeuren voor privacy (solitude) • Aanpassing en leer-effecten Geen gezondheidsnadeel voor alleenstaanden 51