Lulik Valor Nkleu Timoroan nian Josh Trindade Aprezenta

  • Slides: 30
Download presentation
Lulik: Valor Núkleu Timoroan nian Josh Trindade Aprezenta iha Universidade da Paz Dili, 15

Lulik: Valor Núkleu Timoroan nian Josh Trindade Aprezenta iha Universidade da Paz Dili, 15 de Maiu 2018

Outline • • • Introdusaun Saida Mak Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Lulik no

Outline • • • Introdusaun Saida Mak Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Lulik no Simbolizmu Timor Nian Lulik no Sistema Fiar Tradisionál Lulik iha Moris Loroloron Lulik no Podér Esterna Sira Lulik iha Tempu Agora Konkluzaun

Introdusaun • Rai Lulik, Foho Lulik, Uma Lulik, Amu Lulik, Na’i Lulik • Lulik

Introdusaun • Rai Lulik, Foho Lulik, Uma Lulik, Amu Lulik, Na’i Lulik • Lulik sei influensia moris Timoroan nia loron • Kolonialista sira wainhira sira mai okupa rai Timor dehan Lulik hanesan sasán atrazadu ou terbelakang/ketinggalan zaman • Lulik nu’udar filozofia moris Timoroan nia, hetan opresaun oioin

Saida Mak Lulik? • Mai husi liafuan Tetun Terik: katak sagradu, proibidu/labele. • Iha

Saida Mak Lulik? • Mai husi liafuan Tetun Terik: katak sagradu, proibidu/labele. • Iha lian seluk; Makasae = gi phalun, Naueti/Mambae: luli, Bunak = Tei, Fataluku = Po • Lulik mak filozofia moris Timoroan nian, ne'ebé regula relasaun entre ema ho entidade divinu no espíritu sira, ema ho ema no ema ho natureza. • Objetivu husi Lulik maka hodi kria no mantein dame no hakmatek iha sosiedade nia laran. • Iha lulik nia laran, iha: v Maromak nu'udar kria na’in (entidade divinu) v Hun no rohan husi moris v Espíritu sira husi sira ne'ebé fila ona ba mundu seluk v Lei no bandu sagradu sira ne'ebé sai padraun moral, inklui sansaun sira bainhira ema ruma kontra lei no bandu sira ne’e. • Lulik maka nu’udar valor núkleu Timoroan nian, tanba regra no valor hotu-hotu sai husi nia

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian • Lulik iha kozmolojia Timor nian bazeia ba konseitu

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian • Lulik iha kozmolojia Timor nian bazeia ba konseitu dualizmu, tanba sosiedade Timor-Leste tradisionálmente konsidera hanesan sosiedade dualistiku. Konseitu dualistiku maka konseitu ida ne'ebé fiar katak iha moris, iha buat rua ne'ebé hamriik iha opozisaun ba malu maibé sempre kompleta malu hodi fó balansu ba malu atu mantein armonia. • Nu'udár ezemplu, iha Timor ita iha fetosaun – umane, maun – alin, laran – li’ur, rai na’in – la'o rai, hun – rohan, belak – kaebauk, aman (maskulinu) – inan (femininu), nonook – barullu, ativu – pasivu, moruk – midar, manas – malirin, nsst.

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Mundu real/fiskál/material (Maskulinu)-Kaebauk Mundu konsetuál/ispiritual (femininu)-Belak Diagrama Lulik

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Mundu real/fiskál/material (Maskulinu)-Kaebauk Mundu konsetuál/ispiritual (femininu)-Belak Diagrama Lulik

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Diagrama Lulik

Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian Diagrama Lulik

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Borusoba, Babulo, Uatolari, Viqueque

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Borusoba, Babulo, Uatolari, Viqueque

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Mota Ulun, Liquica

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Mota Ulun, Liquica

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Tokodede, Liquica

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Tokodede, Liquica

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Mau Ulo, Aitutu (Ainaro district) Photo: David

Lulik no Simbolizmu Timor Nian Uma Lulik Mau Ulo, Aitutu (Ainaro district) Photo: David Palazon Uma Lulik Fad Locar nia odamatan Photo: David Palazon

Lulik no Simbolizmu Timor Nian

Lulik no Simbolizmu Timor Nian

Lulik, Kozmolojia no Simbolizmu Dikur/karau Dikur/Kaibauk (Kor Metan) Manu, Fulan, Susun, Belak (Kor Matak)

Lulik, Kozmolojia no Simbolizmu Dikur/karau Dikur/Kaibauk (Kor Metan) Manu, Fulan, Susun, Belak (Kor Matak) Fitun (Kor Mutin)

Uma Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian

Uma Lulik no Kozmolojia Timoroan Nian

Lulik no Sistema Fiar Tradisionál “Kolesaun estátua ida, rai ho kuidadu iha kaixa ai

Lulik no Sistema Fiar Tradisionál “Kolesaun estátua ida, rai ho kuidadu iha kaixa ai nia laran, subar iha fatin segredu ida iha uma laran iha kapitál Timor-Leste nia, Dili. Estátua furak ne’e feto ida ho ninia órgaun seksuál hatudu momoos. Antes invazaun Indonézia, estátua sira ne’e rai iha sira nia fatin espesiál iha foho lulik nia leten no iha uma lulik nia laran, no Timor Oan revere/adora sira nu’udar symbol husi fertilidade no kontinuasaun husi jerasaun iha knua ida ou klan” (Cristalis ho Scott 2005) Figura feto (Maromak) símbolu fertilidade

Lulik no Sistema Fiar Tradisionál David Hicks (1984): maternal religion, the role of women

Lulik no Sistema Fiar Tradisionál David Hicks (1984): maternal religion, the role of women in Tetum myth and ritual; ne'ebé estuda kona ba sistema fiar Tetun Terik nian: 1. konfirma figura femininu (feto/inan) ida iha Timoroan nian sistema fiar. 2. Timoroan nian mitu (myth) no ritual halai ba halai mai kona ba dualizmu no polaridade femininu/maskulinu. 3. Ema Tetun Terik sira, fiar tradisionál nian esplika katak ita ema orijinalmente sa'e hosi kuak rua ka “vajina‟ ho naran Mahuma no Leki Bui uza tali lulik hodi sa'e mai. 4. Ema Tetun Terik iha Viqueque fahe sira nia mundu ba oin rua, mundu okos/nakukun no mundu leten/naroman ne'ebé mundu rua ne'e liga ba malu liu hosi “vajina‟. 5. Feto mak domina iha mundu okos/nakukun (mundu materna, sagradu, lulik) no mane domina mundu leten/naroman (mundu paternal, sekulár). 6. Mundu rua ne'e tenke la'o hamutuk iha armonia laran, lae karik kiuk/maran (infertilidade), moras no mate sei kona ema. 7. Feto nia knar importante tebes iha relijiaun Timoroan nian.

Lulik iha Moris Loroloron Konseitu Jéneru no Pozisaun Feto Nian • Feto mak na’in

Lulik iha Moris Loroloron Konseitu Jéneru no Pozisaun Feto Nian • Feto mak na’in ba moris, feto mak kria -na'in, la'ós mane • Feto mak sentru ba moris, la'ós mane • Konseitu 'feto maromak’

Lulik iha Moris Loroloron Sistema Polítika “[…] sentru ba governasaun tuir tradisaun Timor Oan

Lulik iha Moris Loroloron Sistema Polítika “[…] sentru ba governasaun tuir tradisaun Timor Oan nia mak autoridade no podér fahe malu. Ideia autoridade mak aas liu iha konseitu governasaun ne'ebé ida ne’e reprezenta unidade laran (inner unity); simbolikamente iha karakterístiku femininu, iha fatin de’it, nonook. Kontráriu ho ida ne’e, podér bele oioin no barak, simbolikamente maskulinu, ativu, barullu. Se de'it ou saida de’it mak iha podér, labele halo asaun bainhira laiha lisensa ou rekuinhesementu husi autoridade. Podér bele ko’alia hodi autoridade nia naran, maibé ida ne’e la signifika katak autoridade fó nia aan tomak ba nia. Bainhira laiha diferensa ba autoridade, podér ne'ebé forsa liu mos. bele lakon ninia aliansa. Maibé ho autoridade, sei iha balansu – iha podér ne'ebé oioin – ne'ebé repete no kompleta malu. Taba ne’e iha Timor iha variedade nivel ba delegasaun podér ne'ebé bele cek no fó balansu ba malu no maintain koerénsia hodi hasoru inimigu” (Fox 2008)

Lulik iha Moris Loroloron Sistema Polítika Sistema polítiku tradisionál

Lulik iha Moris Loroloron Sistema Polítika Sistema polítiku tradisionál

Lulik iha Moris Loroloron Kastigu Lulik Nian • Kastigu sei hetan iha moris agora,

Lulik iha Moris Loroloron Kastigu Lulik Nian • Kastigu sei hetan iha moris agora, la'ós bainhira mate ona. • La'ós de’it kona ema nabee kontra regra Lulik, maibé bele kona membru família seluk. • Kastigu bele hetan ohin, aban, semana oin, fulan oin, tinan oin ka tinan 10 oin mai. • Kastigu todan liu maka da’et to’o jerasaun dahituk ka oan no bei oan mate mohu.

Lulik no Podér Esterna Sira Igreja Katólika • Igreja empresta ona nosaun ‘Maromak’ husi

Lulik no Podér Esterna Sira Igreja Katólika • Igreja empresta ona nosaun ‘Maromak’ husi sistema fiar tuir tradisaun Timor nian no sira muda ninia jéneru husi femininu ba maskulinu. • Igreja adapta konseitu ‘Maromak’ no adopta mos títulu lulik ‘Maromak Oan’ husi ukun na’in Wehali nian nabee aas liu hodi refere ba Jesus Kristu. • Padre sira iha Igreja mós uza termus lulik ba sira nian an hanesan; Amu Lulik ou Na’i Lulik. Igreja iha Lospalos

Lulik no Podér Esterna Sira Koloniál Portuguesa • Fahe Rota, Bandeira, Sapeo no Livru

Lulik no Podér Esterna Sira Koloniál Portuguesa • Fahe Rota, Bandeira, Sapeo no Livru ba Uma Lulik hotu iha Timor Laran Tomak • Establese Relasaun Fetosan-Umane ho Timor Oan • Hemu Ran/Juramentu

Lulik no Podér Esterna Sira Okupasaun Indonézia Indonesia ladún uza Lulik ba sira nia

Lulik no Podér Esterna Sira Okupasaun Indonézia Indonesia ladún uza Lulik ba sira nia vantajen hanesan Igreja ou Koloniál Portuguese

Lulik iha Tempu Agora Lulik

Lulik iha Tempu Agora Lulik

Lulik iha Tempu Agora Nivel Lokál • Iha nivel lokál iha area rural iha

Lulik iha Tempu Agora Nivel Lokál • Iha nivel lokál iha area rural iha Timor-Leste Lulik sei moris nafatin no maioria populasaun sei pratika nafatin iha sira nia moris loron • Iha nivel Suku, lei no regulamentu Lulik nia hanaran ‘bandu’ sei iha knar nabee importante tebes hodi resolve konflitu entre individual, família ou komunidade iha rai laran tomak

Lulik iha Tempu Agora Nivel Nasionál • Lider Timor Oan barak mak ta’uk ou

Lulik iha Tempu Agora Nivel Nasionál • Lider Timor Oan barak mak ta’uk ou moe atu admite katak Lulik ne’e iha duni • Instituisaun estadu Timor Leste ninia tuir vizaun Lulik ninia sei hanesan instituisaun external tanba relasaun diak entre entidade rua ne’e seidauk estabelese no estadu Timor Leste seidauk rekoñese no adopta valor Lulik iha ninia ezijénsia Lulik iha nivel nasionál

Konkluzaun • Lulik nu'udar valor fundamental Timor Oan nian tenke hetan rekoñesementu, suporta, no

Konkluzaun • Lulik nu'udar valor fundamental Timor Oan nian tenke hetan rekoñesementu, suporta, no protesaun própriu no labele hare Lulik hanesan fali ameasa ida ba estadu maibé tenke hare ida ne’e hanesan rekursu ida hodi dezenvolve nasaun ne’e ba oin. • Atu kria dame ba tempu naruk iha Timor-Leste, estadu Timorleste tenke rekoñese no hatama valor tradisionál balun nabee importante ba Timor Oan sira hanesan esplika ona iha leten. • Lulik nu'udár valor fundamental Timor Oan nian tenke inklui iha kurríkulu eskola atu nune’e jerasaun foun iha oportunidade atu prende sira nia valor rasik.

Kontaktu no Informasaun Liután • Email: trindade. josh@gmail. com Artigu sira no web link:

Kontaktu no Informasaun Liután • Email: trindade. josh@gmail. com Artigu sira no web link: • Lulik: The Core of Timorese Values (2012) (http: //tlstudies. org/pdfs/TLSA%20 Conf%202011/chp_58. pdf) • Reconciling Conflicting Paradigms: an East Timorese Vision of an Ideal State (2008) https: //www. academia. edu/7450844/Reconciling_Conflicting_Paradigms_An_East _Timorese_Vision_of_an_Ideal_State • Rethinking Timorese Identity as a Peace Building Strategy: Lorosa'e-Loromonu Conflict from a Traditional Perspective (2007) http: //www. indopubs. com/Trindade_Castro_Rethinking_Timorese_Identity. pdf • Bele Google: “Josh Trindade”, “Josh Trindade Lulik”, “Josh Trindade East Timor”. • Blog: http: //karaudikur. blogspot. com/ • Academia: https: //independent. academia. edu/Josh. Trindade 1

Matak-Malirin ba Ita hotu Obrigado Wa’in

Matak-Malirin ba Ita hotu Obrigado Wa’in