Ekonomske osnove drave i prava Doc dr Amina

Ekonomske osnove države i prava Doc. dr Amina Nikolajev

Ekonomija • Asocija na pojam ekonomija ? ! • Ekonomija proučava različite kategorije • Pokriva sve vrste životnih tema: – olakšava snalaženje u životu, – omogućava pravilno reagiranje na društvena događanja, – uči kako pravilno koristiti raspoložive resurse, – vodi boljem životu

Ekonomija • Proučava načine na koji se ljudi suočavaju i rješavaju pitanja svakodnevnog života • U suštini se bavi izborima koje donosimo svaki dan

Ekonomija • Ekonomija = oikos (kuća) i nomos (pravilo) = praktično znanje o vođenju domaćinstva • Aristotel – vještina pribavljanja dobara potrebnih za život i korisnih za kuću i državu

Ekonomija • Adam Smith – „Istraživanje prirode i uzroka bogatstva naroda“ 1776. - prvi cjelovitiji sistem ekonomskog razmišljanja • Karl Marx – „Kapital“ – kritike kapitalizma – socijalizam • John Maynrad Keynes – „Opća teorija zaposlenosti, kamate i novca“ 1936. mikroekonomija i makroekonomija, državni intervencionizam • 80 -e – snaga tržišta

Ekonomija • Oblasti izučavanja: – Mikroekonomija = micros (mali) i oikonomia (privreda) = pojedini dijelovi privrede, pojedinačni privredni subjekti = “mala slika” – Makroekonomija = macros (veliki) i oikonomia (privreda) = privreda u cjelini = “velika slika” – ptičija perspektiva

Ekonomija • Mikroekonomija – Subjekti: pojedinci, domaćinstva, preduzeća – Objekti: formiranje cijena proizvoda, rada, kapitala; analiza troškova poslovanja; visina plaća, vrijednost akcija, . . . • Makroekonomija – Subjekti: parlament, vlada, CB – Objekti: ekonomski razvoj, potrošnja, štednja, investicije, zaposlenost, inflacija, ravnoteža AP i AT, vanjskotrgovinska razmjena, raspodjela dohotka, uvoz i izvoz, . . .

Sistem ekonomskih nauka • • Dinamična nauka Kompleksna naučna oblast Broj posebnih disciplina se stalno širi Sistem posebnih međuuvjetovanih naučnih disciplina koje se bave pojedinim pitanjima • Neke od njih su: ekonomska historija, ekonomika, ekonomska politika, ekonomska statistika, finansije, ekonometrija, i sl.

Ekonomska historija • Prikuplja konkretne podatke ekonomske prošlosti ljudskog društva • Proučava: – ekonomske procese i pojave u njihovom historijskom slijedu – razvoj privrede kroz historiju • Pruža potrebne podatke i materijale za uopćavanje određenih pojava i događanja

Ekonomika • Sistem ekonomske teorije (= ekonomija) • Proučava ekonomske zakonitosti u konkretnim uvjetima jedne zemlje (ekonomika Bi. H, ekonomika Francuske i sl. )

Ekonomska politika • Ukupnost državnih ekonomskih mjera koje se poduzimaju radi ostvarivanja ciljeva društveno-ekonomskog razvoja • Sistem načela na kojima bi se trebala zasnivati ekonomsko-politička akcija • Primijenjena disciplina - praktično djelovanje u sferi privrede

Ekonomska statistika • Primijenjena grana statisike u ekonomiji • Prikuplja i sistematizira podatke vezane ze privredna kretanja • Stvara osnovu za uopčavanje i zaključivanje

Nauka o finansijama • Bavi se zakonitostima finansijskog privređivanja: pribavljanje i trošenje sredstava radi pokrića javnih potreba, vođenje socijalno-ekonomske politike, usmjeravanje društvenog i ekonomskog razvoja • Finansijsko pravo – oblik provođenja finansijske politike • Što je privredno pravo za ekonomsku politiku to je finansijsko pravo za finansijsku politiku

Ekonometrija • Primjenjuje matematske metode u cilju tačnog i konkretnog određivanja odnosa među ekonomskim pojavama • Teorije nisu dovoljne ukoliko se ne mogu testirati • Na osnovu empirijskih istraživanja pristupa se mjerenjima

Ekonomija • Sinonim za ukupnu privredu • Opći naziv za ekonomsku nauku u cjelosti • Definicija – naučna disciplina koja proučava kako društva upotrebljavaju oskudne resurse kako bi proizvela određena dobra i usluge i raspodijelila ih među ljudima • Proučava ponašanje ljudi kao vezu između ciljeva i oskudnih resursa

Ekonomija • Dvije bitne odrednice: oskudnost resursa i zadovoljene potreba/želja • Ljudi donose odluke kojima nastoje pomiriti suprotnosti: oskudne resurse i ciljeve koje žele postići • Problem oskudnosti resursa - Zakon oskudnosti: nesklad između potreba za proizvodnim inputima i mogućnostima zadovoljenja tih potreba

Pozitivna ekonomija • Promatra i analizira činjenice, realne pojave i procese, pronalazeći u tome veze i pravilnosti • Objašanjava ekonomske procese, pojave i kategroije, utvrđuje uzroke i posljedice određenih ekonomskih ponašanja (šta se dešava i šta se može očekivati) • Opisuje činjenice i ponašanja u nekoj nacionalnoj privredi (npr. uzroci siromaštva u društvu) • Daje odgovore na pitanja: kakvo će biti ponašanje pušača ako se povećaju porezi na cigarete ili zašto je ekonomija socijalističkih zemalja bila manje efikasna od ekonomije kapitalističkih zemalja • Pozitivna analiza predviđa posljedice i ukazuje na efikasnost primjene prava

Normativna ekonomija • Bavi se onim što bi trebalo biti, a ne onim što jeste • Uključuje etičke propise i sudove o određenim vrijednostima • Odgovara na pitanje da li siromašnima davati socijalnu pomoć ili omogućiti zaposlenje, koje mjere treba poduzimati država kako bi smanjila budžetski deficit (smanjiti ili povećati državne izdatke) i sl. • Nema tačnih odgovora, rješenja mogu biti različita • Mnoga se pitanja rješavaju političkim odlukama umjesto na osnovu ekonomskog znanja • Normativna analiza vezuje se za predlaganje propisa i institucija koje vode efikasnoj upotrebi resursa

Pozitivna vs. Normativna • objektivno istraživanje vanjskih pojava vs. logika i pravila racionalnoga ponašanja • Smisao ekonomskih nauka - ne samo u razumijevanje ekonomskih pojava i odnosa, nego stavljanje stečenog znanja u f-ju racionalnoga vođenja poslova • Veza - normativna pravila temelje se na objektivnim spoznatim zakonitostima realnoga života, a ne na samoj želji i volji aktera

Ekonomija - država • Ekonomija ili država? • Nema tržišnog privređivanja bez uplitanja države u ponašanje i djelovanje ekonomskih subjekata cjelokupnog društva (pojedinci, kolektiv, organizacija i zajednica) • Najveći dio ekonomskih odluka donosi se na tržištima

Ekonomija - država • Tri temeljna pitanja ekonomije: šta, kako i za koga proizvoditi • Rješavanje koordinacijom, regulacijom i upravljanjem u cilju korisnosti i uspješnosti (komandna/tržišna/mješovita privreda)

Ekonomija - država • Ustav Bi. H – preambula, član I, VIII • Država blagostanja • Platon: svi pojedinačni interesi i težnje trebaju biti uskalđeni • Aristotel: tragao za najboljom državom – ostvarenje maksimalne sreće i zadovoljstva • Rast individualnog blagostanja determinira društveno blagostanje

Ekonomija - država • Država blagostanja / ekonomija blagostanja – Svojom ekonomsko-socijalnom politikom nastoji osigurati opće blagostanje stanovništva (zdravstveno i socijalno osiguranje) – Svojim politikama (fiskalna, intervencionistička) utječe na raspodjelu dohotka i stalni ekonomski rast

Ekonomija - država • Uloga države u ekonomiji: – Povećanje efikasnosti (borba protiv monopola, visokih cijena, niske proizvodnje) – Promicanje pravednosti (podjela dohotka, oporezivanje, transferna plaćanja, socijalna pravda) – Poticanje makroekonomskog rasta i stabilnosti (smanjenje nezaposlenosti i inflacije, fiskalna i monetarna politika)

Ekonomija - država • Organi vlasti i uprave utiču na privređivanje nastojeći ga omogućiti, podržati i usmjeriti • Ekonomske funkcije države su one u sferi privrednih aktivnosti s namjerom ostvarenja određenih društvenih ciljeva

Ekonomija - država • Ekonomske funkcije države: – Uspostava privrednog sistema – Zaštita interesa građana (reguliranje radnih odnosa, socijalne i zdravstvene zaštite) – Preraspodjela nacionalnog dohotka – Provođenje monetarne politike – Osiguranje državnih subvencija pojedinim granama proizvodnje – Reguliranje i usmjeravanje međunarodnih ekonomskih odnosa. . .

Ekonomija - pravo • Koja je to veza između prava i ekonomije? • Koje je mjesto ekonomije u pravu i prava u ekonomiji?

Ekonomija - pravo • Pravo – usmjereno ka ostvarivanju dobrobiti društva – skup pravila i pravnih sankcija koje usmjeravaju ponašanje ka socijalno poželjnim ciljevima (npr. kroz usmjeravanje pojedinaca na odgovarajući oprez kako bi se spriječile štetne posljedice). • Pravni poredak – zasniva se na vrijednostima pravnih postavki

Ekonomija - pravo • Privredni poredak – zasniva se na sporazumnom odnosu učesnika u ekonomskom procesu • Privredni poredak ima svoju unutrašnju logiku • Za opću dobrobit društva neophodna intervencija pravnog instrumentarija, uključujući i aparat prinude

Ekonomija – pravo • Razlozi opravdanja čvršće veze između pravnog i ekonomskog poretka: – nedostatak unutrašnje logike u ekonomskim tokovima koji se nadoknađuje kroz regulatorne aktivnosti države – usaglašavnje individualnih (ostvarivanje profita) u odnosu na javne interese (oporezivanje individualnih dohodaka, kao i druge obaveze koje država propisuje pojedincima) čime ostvarivanje društvenog blagostanja postaje izglednije

Ekonomija - pravo • Pravni propisi odnose se na pojave i procese cjelokupnog društvenog života, a time i na ekonomske odnose • Pravni poredak putem pravne norme nameće obavezu ponašanja u skladu sa općim pravilima, pa samim time utiče i na ponašanje svih sudionika ekonomskog procesa • Uspostava pravnog poretka u funkciji je izgradnje pravednog i dobrog društva

Ekonomija – pravo • Veza ekonomije i prava korisna je i za pravnike i za ekonomiste • Ekonomija proučava društvene odnose u kretanju, dinamici • Pravom se ne može izraziti kretanje, pravni pojmovi su u osnovi statični

Ekonomija – pravo • Odnos sadržaja i oblika (specifičnosti i slučajnosti pravo pojednostavljuje i svodi na jednoobrazne standarde i tipične odrednice čija je nit zakon) • Pravo izvire iz ekonomije, modificira se pod utjecajem privrednih promjena, utječe na ekonomske odnose, potiče i usmjerava njihovo nastajanje i razvijanje • Uloga prava: zaštitnička, obavezujuća, regulatorna, usmjeravajuća, razvojna, . . .

Ekonomija – pravo • Pravo - multidisciplinaran pristup koji u sebi sadrži i različite dimenzije: socijalnu, političku, filozofsku, historijsku, ali i ekonomsku • Pravnici pravo promatraju kao set instrumenata kojima se nastoje riješiti društveni problemi • Ekonomisti pravo vide kao skup poticaja koji utječu na ili usmjeravaju ponašanje pojedinca u budućnosti

Ekonomija – pravo • Ekonomski pristup - ex ante pristup s obzirom da pažnju usmjerava na buduće efekte pravnih pravila (prošlost predstavlja nepovratni trošak) • Pravni pristup - ex post bavi se rješavanjem problema koji su se već desili između dvije ili više strana u postupku nastojeći iznaći rješenje na temelju ranijih rješenja i realocirati nastalu štetu

Ekonomija – pravo • Primjer: – Zamislite nesavjesnog vozača koji je oborio i povrijedio pješaka. Pitanje sa kojim se sud suočava uključuje utvrđenje činjenica koje su dovele do djela i nastalu štetu. Očito je da štetna nije izbjegnuta i da se po tom pitanju više ništa ne može učiniti, ali je moguće realocirati štetu na način da ima efekte na potencijalne buduće žrtve i oštećene, bilo kroz promjenu njihovog ponašanja ili njihove odluke nakon povrede bilo kroz parnicu ili rješenje slučaja van suda. – Pravnici će se fokusirati na akcije strana u postupku kako bi se utvrdila krivica – Ekonomisti će ispitivati efekte odluke suda na stopu nesreća, troškove nastale nesrećom i troškove sudskog postupka. Shodno tome, ekonomisti su ti koji vode računa o efektima koja pravila imaju na ponašanje prije tog nesretnog slučaja.

Ekonomija - pravo • Ekonomija pomaže razumjeti pravo na nov način, u realnom okruženju troškova, neracionalnosti ponašanja, kao i ličnih interesa • Promatranje i analiziranje pravo kroz prizmu ekonomije omogućava poimanje stvarnih efekata prava i pravnih pravila kako bi se postigla efikasnosti u primjeni prava • Dometi pravnog poretka u ekonomiji specifičniji su u odnosu na druge oblasti društvenog života • Nosioci ekonomskog razvoja, za razliku od drugih društvenih subjekata, zbog prirode svoje aktivnosti, imaju mogućnost izbora u poštivanju pravne norme i pokornosti pravnoj prinudi ukoliko ona nije u skladu sa njihovim ekonomskim interesom

Ekonomija - pravo • Povezivanje ekonomskih shvatanja sa sadržajem prava, kao i primjena ekonomskih kategorija na pravo zasniva se na postojanju alternativa i mogućnosti izbora, odnosno mogućnosti odabira najbolje kombinacije, posljedicama, stimulativnim efektima, troškovima i koristima • Ekonomija, kao nauka o ljudskom izboru u kojem su resursi ograničeni u odnosu na ljudske želje, istražuje i testira implikacije pretpostavke da su ljudi racionalna bića i da u tom kontekstu maksimiziraju ostvarenje svojih ciljeva

Ekonomski pojmovi u pravu • uspostavljanje funkcionalne veze između prava i ekonomije - evaluaciji utjecaja pravnih pravila na blagostanje pojedinca • Instrumenti kojima se analizira pravo, ali i tradicionalni pravni koncepti zasnovani na pravdi i pravičnosti • Principi efikasnosti i racionalnosti

Efikasnost • Pokazatelj uspjeha u obavljanju određenih ekonomskih aktivnosti • Ekonomska aktivnost je efikasna ukoliko je ostvaren učinak uz što manji utrošak • Povećava se usljed: – rasta ekonomskih efekata bez promjene utrošaka ili – bez rasta efekata ali uz smanjenje utrošaka ili – rasta i efekata i utrošaka pri čemu je za postizanje efikasnosti bitno da efekti rastu brže od rasta utrošaka • Osnovna determinanta - troškovi

Efikasnost • rezultat racionalnog djelovanja (maksimiziranje koristi u cilju ostvarivanja vlastitog interesa) • podrazumijeva korištenje postojećih kapaciteta na najbolji mogući način kako bi se ostvarili što bolji rezultati • maksimalni efekti uz minimalne troškove (princip ekonomske racionalnosti)

Racionalnost • Opći princip djelovanja - maksimalan učinak i minimalan utrošak • Ponašanje koje je rezultiralo maksimalnim stupnjem ostvarenja željenog cilja kroz najoptimalniji način korištenja raspoloživih resursa • Polazna pretpostavka - ljudi su racionalna bića koja u donošenju odluka djeluju racionalno, a racionalnost zahtijeva maksimizaciju (potrošači maksimiziraju korisnost, poduzeća profit, političari glasove, državna uprava prihode, dobrotvorna društveno blagostanje itd. ) • Koncept ekonomske racionalnosti ima specifično, ali jednostavno značenje u ekonomiji - polazi od jednostavne činjenice da ljudi preferiraju više a ne manje i shodno tome nastoje maksimizirati dobiti, bilo da ih vide u obliku blagostanja, koristi ili profita

Racionalnost • Donošenje odluka koje pretpostavlja činjenje izbora usmjereno je s jedne strane ka ostvarenju maksimuma cilja, a s druge strane ka što manjem trošenju resursa • Mogućnost izbora - postojanje kriterija na osnovu kojeg se bira između postojećih alternativa, a zadatak ekonomske nauke je preispitivanje posljedica donesenih odluka

Ekonomija – država - pravo • Objašanjava vezu između pravnih institucija i karaktera društvenog, političkog i ekonomskog života • Zasniva se na primjeni ekonomskih teorija u procesu kreiranja i primjene prava, kao i posljedica na ekonomske i društvene pojave uopće • Uključuju ekonomsko razmišljanje, kriterij ekonomske efikasnosti i racionalnosti