Literaire ontwikkeling Theo Witte UCLO t c h

Literaire ontwikkeling Theo Witte UCLO t. c. h. witte@uclo. rug. nl 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 1

Inhoud • onderzoek naar literaire ontwikkeling • complicerende factoren van boeken en (verwerkings)opdrachten • literaire ontwikkelingsstadia in het studiehuis en de derde graad • ontwikkelingsprincipes 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 2

Recht doen aan verschillen Differentiatie …. • leerlingen • competentieniveaus • boeken • verwerkingspdrachten • lessen • docenten • programma’s 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 3

Onderzoeksvragen literaire competentie ? . Wat zijn significante verschillen tussen de niveaus? literair e ontwikkeling MOTIVATIE / BEKWAAMHEID + willen + kunnen - willen + kunnen + willen - kunnen - willen - kunnen Welke niveau 1 gedrags- niveau 2 verschillen? niveau 3 niveau 4 Hoeveel fasen kunnen er worden onderscheiden? niveau 5 h 4 – en v 6+ niveau 6 Welke boeken? 15 november 2003 Hoe de ontwikkeling stimuleren? Welke opdrachten? Het Schoolvak Nederlands 4

literatuuronderwijs ontrafelen Afhankelijk van de legenda kan kortom alles een kaart zijn: handpalmen, oogirissen, moedervlekken en de vertakkingen in de plooien van een opengewoeld bed. K. Michel (Waterstudies) 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 5

medeonderzoekers: • • • Ilse Bolscher – Nijmegen Joop Dirksen - Eindhoven Josje Hamel - Groningen Godfried Hüttenberger - Utrecht Monique Metzemaekers - Warffum Tom Oud - Veendam 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 6

literaire ontwikkeling van leerlingen evalueren en stimuleren • selectie van vijf h 4 - of v 4 -leerlingen (oplopend van zwakke naar sterke startcompetentie) • dertig leerlingen (3 x 5 havo, 3 x 5 vwo) • havo 2000 -2002, vwo 2000 -2003 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 7

Erwin • Af en toe koop ik een tijdschrift want gewoon boeken lezen in mijn vrije tijd vindt ik niet veel aan en dat zal nog wel een tijdje zo blijven. • Ik heb niet echt een voorkeur voor bepaalde soorten boeken, als het maar een beetje snel leest, dan vind ik het wel best omdat ik toch geen lezer ben. Inleiding STARTCOMPETENTIE 8

Derk • ‘Oorlogswinter’ van Jan Terlouw vind ik een van de mooiste en beste boeken die ik heb gelezen, omdat Jan Terlouw de spanning zo goed beschrijft, je staat geen moment stil. Dit boek heeft daardoor vele verrassende wendingen en een verrassend eind. • Het meest houd ik van oorlogsboeken, waarbij je meestal in de hoofdpersoon kruipt en achter hun gedachten komt. Voorwaarde is dan ook dat het meestal vaart inzit en heel spannend is. 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 9

Alex • De boeken die het meeste indruk op mij maakten zijn: ‘It’ van Stephen King, ‘De Celestijnse Belofte’ van James Redfield, ‘Duin’ van Frank Herbert en ‘Insomnia’ van Stephen King. • Ik vind het absoluut niet leuk dat we boeken moeten lezen voor Nederlands, want dat betekent dat het van een Nederlandse schrijver moet zijn, en geen schrijft goede boeken (vind ik). 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 10

Cécile • Vorig jaar heb ik alle boeken van Grunberg gelezen. Zijn schrijfstijl vind ik erg goed. Op sommige punten doet hij mij denken aan de manier waarop ik zelf schrijf en denk. Giphart las ik op aanraden van mijn vriendinnen, maar dat vind ik stom gekwul. • In de afgelopen zomer wilde ik meer en andere boeken lezen. Ik kreeg een stapel ‘aanraders voor beginners’ van mijn ouders en broer, en ik heb boeken gelezen van o. a. Françoise Sagan en Willem Frederik Hermans. Ik ben toen ook nog begonnen in ‘Wat is literatuur? ’ van J. P Satre. Grunberg, Hermans en Mulisch zijn op dit moment favoriet. 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 11

De legenda voor literaire ontwikkeling (voorlopig) zes ijkpunten, niveaus zie p. 1 van zeer beperkte tot zeer uitgebreide literare competentie 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 12

Cécile • Vorig jaar heb ik alle boeken van Grunberg gelezen. Zijn schrijfstijl vind ik erg goed. Op sommige punten doet hij mij denken aan de manier waarop ik zelf schrijf en denk. Giphart las ik op aanraden van mijn vriendinnen, maar dat vind ik stom gekwul. • In de afgelopen zomer wilde ik meer en andere boeken lezen. Ik kreeg een stapel ‘aanraders voor beginners’ van mijn ouders en broer, en ik heb boeken gelezen van o. a. Françoise Sagan en Willem Frederik Hermans. Ik ben toen ook nog begonnen in ‘Wat is literatuur? ’ van J. P Satre. Grunberg, Hermans en Mulisch zijn op dit moment favoriet. 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 13

Alex • De boeken die het meeste indruk op mij maakten zijn: ‘It’ van Stephen King, ‘De Celestijnse Belofte’ van James Redfield, ‘Duin’ van Frank Herbert en ‘Insomnia’ van Stephen King. • Ik vind het absoluut niet leuk dat we boeken moeten lezen voor Nederlands, want dat betekent dat het van een Nederlandse schrijver moet zijn, en geen schrijft goede boeken (vind ik). 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 14

Derk • ‘Oorlogswinter’ van Jan Terlouw vind ik een van de mooiste en beste boeken die ik heb gelezen, omdat Jan Terlouw de spanning zo goed beschrijft, je staat geen moment stil. Dit boek heeft daardoor vele verrassende wendingen en een verrassend eind. • Het meest houd ik van oorlogsboeken, waarbij je meestal in de hoofdpersoon kruipt en achter hun gedachten komt. Voorwaarde is dan ook dat het meestal vaart inzit en heel spannend is. 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 15

Erwin • Af en toe koop ik een tijdschrift want gewoon boeken lezen in mijn vrije tijd vindt ik niet veel aan en dat zal nog wel een tijdje zo blijven. • Ik heb niet echt een voorkeur voor bepaalde soorten boeken, als het maar een beetje snel leest, dan vind ik het wel best omdat ik toch geen lezer ben. Inleiding STARTCOMPETENTIE 16

Haalbaarheid N 1 N 2 N 3 N 4 N 5 N 6 Keuls, Het verrotte leven van Floortje Bloem 2, 8 2, 7 1, 8 1, 5 1 1 Oberski, Kinderjaren 3, 5 3 2, 3 1, 5 1, 3 Ruyslinck, Wierrook en tranen 3, 7 2, 8 2, 3 1, 5 1, 3 Krabbé, Het gouden ei 4, 5 3, 5 2, 8 2, 2 1, 3 ’t Hart, De kroontgetuige 4, 5 4 3 2, 2 1, 7 1, 3 Vandeloo, De vijand 4, 5 4 3, 3 2, 5 1, 7 1, 5 Grunberg, Blauwe maandagen 4, 8 4, 3 3, 8 3 2 1, 5 Hermans, De donkere kamer van Damokles 5 4, 8 4, 2 3, 2 2, 3 2 Claus, De Metsiers 5 4, 8 4, 3 3, 5 2, 2 anoniem, Mariken van Nieumeghen 5 5 5 4 3 2, 5 Mulisch, De ontdekking van de hemel 5 5 4, 7 4 3 2, 7 Multatuli, Max Havelaar 5 5 4, 7 4, 5 3, 2 2, 5 ≤ optimum ≤ 3, 5 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 17

Literaire leesschaal: complicerende factoren voor de lezer Wat heeft de lezer nodig om een literaire tekst met begrip te kunnen lezen? 1. tijd 2. vertrouwdheid met literatuur – literair taalgebruik, – literaire procédés – literaire personages 3. algemene kennis en levenservaring 4. culturele en literaire kennis 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 18

Waar zijn we gebleven? literaire compete ntie ? . Wat zijn significante verschillen tussen de niveaus? literair e ontwikkeling type leergedrag + willen + kunnen - willen + kunnen + willen - kunnen - willen - kunnen Welke niveau 1 gedrags- niveau 2 verschillen? niveau 3 Hoeveel fasen kunnen er worden onderscheiden? h 4 – en v 6+ niveau 4 niveau 6 Welke boeken? 15 november 2003 Hoe de ontwikkeling stimuleren? niveau 5 Welke opdrachten? Het Schoolvak Nederlands 19

ontwikkeling VAN NAAR • beperkt repertoire • eenvoudige verwerking • onzelfstandig leren 15 november 2003 • uitgebreid repertoire • complexe verwerking • zelfstandig leren Het Schoolvak Nederlands 20

Ontwikkelingsstadia voor de literair-esthetische verwerking zie p. 5 • criteria = dominante waardeoordelen van leerlingen • opvatting = literatuuropvatting • duidt op = kenmerken van verwerking 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 21

ontwikkelingsstadia (in ontwikkeling) 0 – schools nihil / pragmatisch schools (omdat het moet) 1 – belevend 2 – toetsend 3 – identificerend 4 – analyserend 5 – letterkundig verdiepend 6 – academisch beschouwend 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 22

‘In der Beschränkung zeigt sich der Meister’ 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 23

Waar zijn we gebleven? literaire compete ntie ? . Wat zijn significante verschillen tussen de niveaus? literair e ontwik keling type leergedrag + willen + kunnen - willen + kunnen + willen - kunnen - willen - kunnen Welke niveau 1 gedrags- niveau 2 verschillen? niveau 3 niveau 4 Hoeveel? . fasen kunnen worden onderscheiden? h 4 – en v 6+ niveau 6 Welke boeken? w boeken? 15 november 2003 Hoe de ontwikkeling stimuleren? niveau 5 Hoe Welke begeleiden? opdrachten? Het Schoolvak Nederlands 24

Verwerkingsopdrachten • zie werkblad p. 2 • literaire competentie: met en over literaire boeken kunnen communiceren • 17 zeer beknopt geformuleerde activiteiten (verwerkingsopdrachten) • gewijzigde opdracht: welke activiteiten zijn stimulerend voor de ontwikkeling bij het aan u toegewezen niveau (boeken)? 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 25

literaire activiteitenschaal (p. 6) onvolledig ! ‘labels’ van de rijen (zie ook p. 2): • taal • inhoud • personages • persoonlijke leeservaring • met anderen • toegevoegd: presentatievormen 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 26

Hoe verloopt de literaire ontwikkeling? Ontwikkelingsprincipes (p. 7) • elke stadium heeft een belangrijke functie in de ontwikkeling • eerder verworven competenties (stadia) blijven meedoen (repertoire!) • ongeveer één stadium per (school)jaar • goed gedoseerde activiteiten in de ‘zone van nabije ontwikkeling’ stimuleren de literaire ontwikkeling 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 27

samenvattend … literaire compete ntie ? . Wat zijn significante verschillen tussen de niveaus? literair e ontwik keling type leergedrag + willen + kunnen - willen + kunnen + willen - kunnen - willen - kunnen Welke niveau 1 gedrags- niveau 2 verschillen? niveau 3 niveau 4 h 4 – en v 6+ niveau 6 Welke boeken? w boeken? 15 november 2003 Hoe de ontwikkeling stimuleren? niveau 5 Welke opdrachten ? . Hoeveel? . fasen kunnen worden onderscheiden? Hoe Welke begeleiden? opdrachten? Het Schoolvak Nederlands 28

Het differentiatiemodel is een kaart … maar niet het gebied! wordt vervolgd (HSN 2004) 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 29

contact t. c. h. witte@uclo. rug. nl 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 30

ontwikkeling - literair • • • VAN egocentrisch (gesloten) subjectief beleven ongereflecteerde ervaringen (‘kreten’) concreet eenduidig docentgestuurd 15 november 2003 • • • NAAR empathisch (open) objectief beschouwen ‘sophisticated’ ervaringen abstract ambigu leerlinggestuurd Het Schoolvak Nederlands 31

leesinspanning & leesplezier • Hoe minder mentale inspanning men nodig heeft om tot een basisbegrip van de tekst te komen, des te meer verwerkingscapaciteit er over blijft om de tekst te verrijken. • Er bestaat een wisselwerking tussen tekstbegrip en tekstverrijking, tussen leesinspanning en leesplezier. • (activeringstheorie Daniel Berlyne, 1974; trance-theorie, Nell 1988) 15 november 2003 Het Schoolvak Nederlands 32

verveling 15 november 2003 tekstbegrip gevoelens van welbehagen geringe complexiteit (of een arme leeservaring) mentale inspanning stress Het Schoolvak Nederlands 33

verveling 15 november 2003 tekstverrijking zone van nabije ontwikkeling tekstbegrip gevoelens van welbehagen enigszins moeizame leeservaring mentale inspanning stress Het Schoolvak Nederlands 34

verveling 15 november 2003 tekstbegrip gevoelens van welbehagen grote complexiteit (of een ‘gespannen’ leeservaring) mentale inspanning stress Het Schoolvak Nederlands 35

verveling 15 november 2003 zone van nabije ontwikkeling tekstverrijking tekstbegrip gevoelens van welbehagen rijke leeservaring (trance, flow) mentale inspanning stress Het Schoolvak Nederlands 36