KRIVINO PRAVO I II godina v ass Lejla

KRIVIČNO PRAVO I II godina v. ass. Lejla Šaćirović

KRIVIČNO PRAVO - jedna od najstarijih grana prava - osobenost koja ga razlikuje od drugih grana prava: cilj ili svrha i sredstva kojima se taj cilj ili svrha ostvaruju - sredstva: zabranjivanje određenih ponašanja ili nalaganje određenog ponašanja, prijetnja određenim sankcijama, izvršenje te prijetnje prema onom ko ne uvažava izdatu zabranu ili zapovijed - svrha: zaštita određenih individualnih ili društvenih vrijednosti od određenih ponašanja pojedinaca ili grupa ljudi kojima se te vrijednosti ugrožavaju ili povređuju

Definicija Sistem pravnih pravila koja su utemeljena na zakonskim pravnim propisima kojima se, u cilju zaštite određenih osnovnih individualnih društvenih dobara i vrijednosti od ponašanja koja ta dobra i vrijednosti povređuju ili ugrožavaju, određena ponašanja proglašavaju za krivična djela, sa sankcijama koje se primjenjuju prema njihovim učiniteljima.

Iz navedene definicije vidljivo: 1. da se radi o ZAKONSKOM PRAVU (pitanja se mogu regulirati samo i isključivo zakonom) 2. ima ZAŠTITNU FUNKCIJU (zaštita osnovnih i najznačajnijih individualnih dobara i vrijednosti) 3. određuje UVIJETE POD KOJIMA SREDSTVA MOGU OSTVARITI NJEGOVU SVRHU (koja se društveno opasna ponašanja čine krivičnim djelima, koje se osobe smatraju krivično odgovornim i koje se sankcije mogu izreči učiniteljima)

PREDMET REGULIRANJA KRIVIČNOG PRAVA: - krivično djelo - krivična odgovornost - krivična sankcija

PODIJELA KRIVIČNOG PRAVA Podjela krivičnog prava 1. krivično pravo u užem i širem smislu - u užem – materijalno kr. pravo - u širem: - materijalno kr. pravo - procesno kr. pravo - kr. izvršno pravo krivično materijalno: opće i posebno 2. prema izvoru: nacionalno (osnovno i dopunsko) i međunarodno 3. opće kr. pravo koje se primjenjuje za punoljetne učinitelje krivičnih djela i maloljetničko krivično pravo

ODNOS KRIVIČNOG PRAVA PREMA DRUGIM GRANAMA PRAVA Odnos prema ustavnom pravu - Ustav je pravni akt najvišeg ranga u svakoj zemlji i sa njim moraju biti usklađeni svi ostali pravni akti - iz njega proizilazi načelo legaliteta djela i kazne - sve krivičnopravne odredbe moraju se tumačiti u skladu s ustavom

Odnos prema građanskom pravu - krivično pravo štiti određene odnose koji su zasnovani po građanskom pravu - štiti se pravo vlasništva i druga imovinska prava (zaštita imovine, krađa, prijevara, utaja, iznude i oštećenja tuđe stvari itd. ) - štiti ugovorne odnose od raznih prijevarnih radnji, zlouporabe povjerenja, lihvarstva, zlouporabe osiguranja itd. - odštetno pravo (krivična djela izazivaju materijalnu ili nematerijalnu štetu - naknada štete rješava se prema kriterijima građanskog prava) - krivično djelo može istovremeno predstavljati i građanski delikt - o imovinskopravnom zahtjevu može se odlučivati i u krivičnom postupku ako to ne bi odugovlačilo postupak - građanske sankcije nemaju karakter represije zbog čega nisu dovoljne za zaštitu pravnih dobara i tada je nužna primjena sankcija krivičnog prava - građansko pravo je dispozitivnog karaktera obzirom da stranke svojom voljom vladaju svojim odnosima kao privatnopravnim odnosima dok je krivično pravo imperativnog karaktera, javnopravnog gdje pokretanje i ishod postupka u najvećem broju slučajeva ne zavisi od volje stranaka već od imperativnih normi koje nalažu pokretanje postupka. - razlika je i u odnosu odgovornosti za štetu, krivična odgovornost je uvijek subjektivna jer se zasniva na načelu krivnje, a građanska može biti i objektivna.

Odnos prema porodičnom pravu - odredbama krivičnog prava štiti se brak i porodica kao osnovne društvene institucije od ponašanja koja ih povrjeđuju ili ugrožavaju - zaštitna funkcija krivičnog prava ogleda se u primjeni čitavog niza inkriminacija koje su svrstane u grupu krivičnih djela protiv braka i porodice Odnos prema radnom i socijalnom pravu - iako su radni odnosi i prava koja iz njih proizlaze predmet reguliranja radnog prava, uživaju i određenu krivičnopravnu zaštitu - inkriminacije kojima se štiti ravnopravnost u zapošljavanju, prava koja pripadaju zaposleniku iz radnog odnosa, prava koja mu pripadaju za vrijeme privremene nezaposlenosti, kao i prava koja pripadaju radniku temeljem odluke suda o vraćanju na rad - socijalno pravo ostvaruje svoju krivičnopravnu zaštitu kroz inkriminacije povrede prava iz socijalnog osiguranja i zlouporabe prava iz socijalnog osiguranja - određene krivične sankcije dovode do prestanka radnog odnosa ili do nemogućnosti njegovog zasnivanja određeno vrijeme

Odnos prema privrednom pravu - savremeno krivično pravo usko je povezano sa privrednim pravom, povezuju ih krivična djela koja dovode do štete velikih razmjera, čiji su načini počinjenja često vrlo složeni a počinitelji imaju poseban status - takva djela smještena su u posebnu grupu i preko njih se štiti privreda, privredno poslovanje i sigurnost platnog prometa od raznih postupaka i djelatnosti kojima se ugrožavaju odnosi u privrednom poslovanju odnosno u privredi kao cjelini - važeće krivično zakonodavstvo u općem dijelu sadrži i odredbe o odgovornosti pravnih osoba za krivična djela

Odnos prema upravnom pravu - pravilno obavljanje javnih službi nalaže i krivičnopravnu zaštitu - propisivanjem krivičnih djela protiv službene i druge odgovorne dužnosti javna se služba štiti od napada iznutra - javna služba štiti se i od napada spolja, inkriminacijama kao što su sprječavanje službene osobe u vršenju službene radnje, napad na službenu osobu, skidanje ili povreda službenog pečata ili znaka itd. - uska povezanost dolazi do izražaja u situacijama u kojima krivičnopravna norma upućuje na upravnopravnu normu

Odnos prema prekršajnom pravu - prekršaji - povrede javnog poretka i društvene discipline za koje su predviđene prekršajne kazne i zaštitne mjere - materijalnopravni propisi o prekršajima zasnovani su na istim načelima kao i krivično pravo - Zakoni o prekršajima nemaju posebni dio već su opisi pojedinih prekršaja razasuti u tzv. “kaznenim odredbama” čitavog niza zakona - postoji mogućnost da se biće krivičnog djela podudari sa obilježjima prekršaja ( u kaznu za izrečeno krivično djelo se uračunava kazna izrečena za prekršaj, ako je neko osuđen za krivično djelo čija obilježja obuhvataju i prekršaj tada mu se ne može suditi za prekršaj)

AKCESORNI I AUTONOMNI KARAKTER KRIVIČNOG PRAVA Dva shvatanja: - kr. pravo u odnosu na druge grane prava ima sekundarni karakter, potpuno vezano za pravne pojmove koji važe u drugim granama prava - ima potpuno samostalni položaj Nijedno nije isključivo prihvatljivo jer KRIVIČNO PRAVO U ODNOSU NA DRUGE GRANE PRAVA IMA IZVJESNU SAMOSTALNOST, ALI KAO DIO PRAVNOG SISTEMA MORA BITI USKLAĐENO S TIM SISTEMOM KAO CIJELINOM, PA SAMIM TIM I OSTALIM GRANAMA PRAVA.

NAUKA KRIVIČNOG PRAVA - pravna, a samim tim i društvena nauka - nauka koja se bavi krivičnim pravom onakvim kakvo jeste, naučnom razradom i obradom pozitivnog krivičnog prava neke države u određeno vrijeme - predmet: sistem krivičnopravnih pravila koji su na snazi u određenoj državi u određeno vrijeme - bavi se kriminalitetom s pravnog gledišta - ne može se ograničiti samo na obradu krivičnog prava kakvo jeste de lege lata već kakvo treba da bude de lege ferenda – predlaže nova rješenja za buduće krivično pravo kojim će se poboljšati i usavršiti borba protiv kriminaliteta

Metod: pravni ili dogmatski Sistem: podjela na opći i posebni dio - opći dio – utvrđivanje i obrada osnovnih principa i pojmova, te zajedničkih instituta krivičnog prava - posebni dio – obrada pojedinih vrsta krivičnih djela prema grupnom objektu krivičnopravne zaštite, povezano sa krivičnim sankcijama koje su za njih propisane

OSTALE NAUKE KOJE SE BAVE KRIMINALITETOM 1. Pravne: - nauka krivičnog procesnog prava - kriminalna politika - penologija 2. Vanpravne: - kriminologija - kriminalistika - kriminalna statistika

RAZVOJ KRIVIČNOG PRAVA 1. Period prvobitne zajednice U prvobitnoj zajednici postojalo je samo običajno pravo gdje je kažnjavanje za razna štetna ponašanja bilo prepušteno porodici, plemenu, rodu kao osnovnim društvenim ćelijama tadašnjeg vremena. To je period privatne reakcije koja je u biti bila kolektivna jer nije pogađala samo pojedinca već i njegovu užu socijalnu grupu. Iz tih najstarijih vremena potiče krvna osveta koja je tipična za privatnu pravdu a očuvala se u nekim društvenim sredinama do danas. Do ograničavanja prvobitne privatne rekacije dolazi uvođenjem sistema otkupnine koja je predstavljala odštetu u naturi za počinjeno zlo. Na taj je način dolazilo do mirenja sukobljenih grupa i zaustavljanja daljnjeg međusobnog uništavanja. Otkupnina se zasnivala na principu dobrovoljnosti što znači da je nezadovljna strana ponuđenim iznosom, imala i dalje pravo na krvnu osvetu.

2. Antički period Odnosi se na onaj dio istorije ljudskog društva koji je trajao gotovo četiri hiljade godina a u kojem su vladali robovlasnički proizvodni odnosi. Unutar tog perioda vrlo rano su formirane neke države kao što je to Egipat i Vavilon, a neke znatno kasnije kao Grčka i Rim. Pojavom države uspostavlja se period javne reakcije na zabranjena ponašanja, jer država uzima ulogu regulatora svih društvenih odnosa pa i suzbijanje kriminalnih djelatnosti pojedinca ili grupa. Prvobitna privatna reakcija zamjenjuje se oblicima javne reakcije od strane države. Nastankom države pojavljuju se prvi zakonici od kojih je najpoznatiji Hamurabijev (17. vijek prije n. e. ) – vavilonski kralj Hamurabije - kodifikacija vavilonskog običajnog prava - nesistematizirana pravila za presuđenje pojedinih slučajeva - karakterizira ga surovost kazni (glavna kazna je smrtna sa okrutnim načinom izvršenja) Talionsko načelo “oko za oko, zub za zub”, čiji je smisao ublažavanje prvobitne privatne reakcije kao neograničene osvete. Antička Grčka u odnosu na krivično pravo ima malobrojne izvore - odlikuje se strogošću zakona (smrtna kazna izrečena Sokratu zbog bogohuljenja i bezbožništva) Krivično pravo antičkog Rima (period rane republike – Zakonik dvanaest tablica iz 451. g. p. n. e. ; predviđa smrtne kazne za brojna kaznena djela, princip taliona i novčanu kaznu) Nije postojala sistematska obrada krivičnog prava ali odatle potiču ideje mislilaca (Ulpijan, Ciceron, Seneka i dr. ) koji potiču značajne krivičnopravne ideje kao npr. “in dubio pro reo” te pravilo “ne bis in idem”.

3. Period srednjeg vijeka Razdoblje od pada Rimskog carstva krajem V. vijeka do prvih buržoaskih revolucija i država XVII i XVIII vijeka u kojem preovladavaju feudalni proizvodni odnosi. Taj period od trinaest vijekova obično se dijeli na tri dijela: period ranog feudalizma (od V do polovine IX vijeka); period razvijenog feudalizma (od polovine IX do XV vijeka); i period prvobitne akumulacije kapitala i raspadanja feudalizma (od XVI do XVIII. vijeka). Nastanak samostalnih germanskih država (Burgunda, Ostrogota, Vizgota, Langobarda itd. , a od šestog vijeka snažna franačka država). Zbornik “Leges Barbarorum” ili “narodne pravde” sadržava i odredbe krivičnog prava. Najznačajnija je “Lex Salica” nazvana po saliskim Francima predstavlja kodifikaciju običajnog prava. Krivično pravo karakterizira partikularizam, rascjepkanost, usitnjenost najvišeg stupnja. Zbirke lokalnog prava unose nesigurnost, samovolju i zlouporabu. Period raspadanja feudalizma (XV do XVIII) obilježavaju oštri sukobi starog feudalnog i novog buržoaskog društva. “Opći njemački krivični zakonik“ (Constitutio Criminalis Carolina) iz 1532. g. -vrijeme vladavine cara Karla V sadrži pretežno odredbe procesnog karaktera a i opće institute materijalnog krivičnog prava (načelo krivnje, osnovi isključenja protupravnosti, saučesništvo, pokušaj itd). Arbitrarnost, samovolja, surovost u kažnjavanju. Glavna kazna je smrtna popraćena raznim oblicima mučenja a javno se izvršavala. Inkvizicija katoličke crkve u najoštrijoj formi izražena u XVI vijeku u Španiji i Holandiji. Kanonsko katoličko pravo ispoljava reakcionarnost. Dovodi do pojave mnogih religioznih okrutnih krivičnih djela a posljedica strašne zablude je spaljivanje nedužnih žena kao vještica. Opće karakteristike krivičnog prava srednjeg vijeka: heterogeno, arbitrarno, okrutno, mračnjačko, nejednako, zastrašujuće i anahrono jer nije više odgovaralo novim klasnim odnosima u društvu.

U doba prvobitne akumulacije kapitala (u XV i XVI vijeku), u periodu nasilnog odvajanja proizvođača od sredstava za proizvodnju i pretvaranja u najamne radnike kaznena je represija usmjerena protiv seljaka. Kako su se nasilno deposjedirani seljaci opirali pretvaranju u najamne radnike mlada buržoazija je svojim utjecajem izborila niz oštrih zakona protiv skitničenja, prosjačenja, krađe i td. Ovi su zakoni bili prvenstveno primjenjivani na seljake jer su se oni morali uslijed protjerivanja sa zemlje, a u borbi za opstanak, odati kriminalitetu. U tom periodu svojom surovošću ističe se englesko zakonodavstvo XVI vijeka (Henrik VIII). Za fazu raspadanja feudalizma uslijed vlastitih unutarnjih suprotnosti i porasta novih revolicionarnih društvenih snaga, karakteristična je inkvizicija katoličke crkve koja je najgrublje provođena u XVI vijeku u Španiji i Holandiji, jer je u tim zemljama buržoazija naročito ojačala. Napuštajući načela progresivnog karaktera koja su već postepeno prodirala u krivično pravo, katolička crkva ispoljava u svojim shvatanjima i postupcima znatnu reakcionarnost za vrijeme inkvizije (npr. ustanovljenje krivične odgovornosti za samu „grešnu” misao; cilj kazne je izmirenje s bogom, koje se može postići jedino priznanjem, koje je uglavnom mučenjem iznuđeno). Za krivično pravo feudalno-apsolutističkih država karakteristično je da se ono u Njemačkoj izgrađivalo manje-više na osnovama Karoline, dok je u Francuskoj sve više prodiralo rimsko pravo. U Njemačkoj je tijekom XVI i XVII vijeka Karolina mijenjana, a to se udnosilo uglavnom na ublažavanje oštrine kazni. Tek tijekom XVIII vijeka u Njemačkoj dolazi do kodifikacije krivičnog prava ali samo u pojedinim zemljama. U Francuskoj nije objavljena sve do revolucije ni jedna značajnija kodifikacija krivičnog prava, već su razni propisi običajnog i recipiranog rimskog prava bili razbacani po raznim zbornicima. Ovakvo nesređeno stanje pogodovalo je samovolji vladara i njegovih sudskih organa, a ta samovolja je vrlo karakteristična za francuske vladare – apsolutiste, naročito tijekom XVIII vijeka.

4. Doba prosvjetiteljstva XVIII vijek u europskim zemljama vlada duh prosvjetiteljstva okrenut protiv neznanja i religioznog praznovjerja, protiv strogosti, okrutnosti i samovolje. Za daljnji razvoj krivičnog prava značajni su francuski filozofi: Monteskije, Ruso i Volter. Šarl Monteskije (1689 -17559) sa poznatim djelom “O duhu zakona” – razvio teoriju diobe vlasti radi ograničenja moći nad ljudima (preteča današnje teorije o trodiobi vlasti na zakonodavnu, sudsku i izvršnu). Prvi je zagovornik načela zakonitosti, ublažavanja kazne, za prevenciju kao svrhu kazne, traži srazmjernost između težine krivičnog djela i kazne, ističe odbacivanje torture a ograničiti primjenu smrtne kazni. Drugi veliki autor i filozof je Žan Žak Ruso (1712 -1778) u svom djelu “O društvenom ugovoru” propagira ideju o suverenosti naroda i jednakosti svih građana a kaznu razmatra sa pozicije teorije društvenog ugovora. Sklapanjem društvenog ugovora svaki se pojedinac odrekao svog individualnog prava na odbranu u korist zajednice. Ukupnost individualnih prava je tako prenesena na zajednicu. Ova koncepcija je imala za cilj zaštitu čovjeka od državne svemoći, odnosno ograničenje prava države u odnosu prema pojedincu na najmanju mjeru. Treći filozof je Fransoa Volter (1694 -1778) značajan po diobi zločina na one po prirodnim zakonima i one koji su vezani za određeno mjesto i vrijeme. Zalaže se protiv strogosti tadašnjeg apsolutističkog krivičnog pravosuđa, oštar je protivnik vjerske netolerancije i mračnjaštva. Zalagao se za humanizaciju kažnjavanja, protiv okrutnih javnih kazni a smrtnu kaznu dopušta samo izuzetno. Zalaže se za rehabilitaciju nekih osuđenika.

5. Ideje Čezara Bekarije Pojavljuje se u Italiji njegovo djelo “O zločinima i kaznama” koje je u početku bilo anonimno izdano u Livornu 1764. g. , a potom u Milanu pod svojim imenom. Postavio je temelje suvremenom krivičnom pravu. Polazi od koncepcije društvenog ugovora iz koje izvodi pravo države na represiju ali ukazuje i na njene granice. Državi treba ustupiti onoliko slobode koliko je neophodno za opstanak društva, smatra da se samo zakonom mogu odrediti kazne za zločine i zahtjeva strogo respektiranje načela zakonitosti u krivičnom pravosuđu. Ukazuje na nužnost diobe vlasti. Zakoni trebaju biti jasni i narodu razumljivi a tumačiti ih može samo zakonodavac. Kazne trebaju biti u srazmjeru sa težinom zločina. Principijelno je protiv smrtne kazne, ali ipak dopušta njenu primjenu u izuzetnim slučajevima. Ističe ideju prevencije (bolje sprječavati zločin nego kažnjavati). Svha kazne je odvratiti počinitelja od činjenja zločina, a na druge djelovati da se suzdrže od zločina (specijalna i generalna prevencija). Ukazuje na potrebu reforme krivičnog prava (zalaže se za ograničenje pritvora, slobodnu ocjenu dokaza, javnost krivičnog postupka, pravo optuženog na odbranu, a torturu potpuno odbaciti).

6. Utjecaj Kanta i Hegela na krivično pravo Krivično pravnu misao sa svojim koncepcijama obilježavaju dva velika filozofa Kant (1727 -1804) i Hegel (1770 -1831) Ova dva njemačka filozofa kao predstavnici njemačke reakcije nisu prihvatili progresivne ideje Monteskijea, Bekarije, Voltera, Bentama i drugih, već su nastojali da u krivičnom pravu ožive izvjesna reakcionarna shvatanja koja su u propadanju feudalizma bila već prevaziđena. Nastoje oživiti neka shvaćanja koja su bila prevaziđena. Naime, Kant i Hegel opravdanost kažnjavanja vide u prošlom događaju, a ne u nekoj svrsi. Snažno brane tezu prema kojoj kazna isključivo ima karakter odmazde ili osvete za učinjeni zločin. Ona je sama sebi cilj zbog čega ne treba ostvarivati nikakav daljnji cilj ni u pogledu počinitelja zločina ni u pogledu društva. Prema Kantu jedini je smisao kazne uspostavljanje moralnog poretka narušenog izvršenjem krivičnog djela, a to se postiže pravednom odmazdom kojom se ostvaruje unutarnja jednakost po principu “oko za oko, zub za zub”. Za ubistvo slijedi smrtna kazna, za silovanje kastracija i td. , što je u osnovi primjena talionskog načela u krivičnom pravu. I Hegel kazni negira svaku svrhu. Razvija apsolutnu ideju kroz tri osnovna stadija: teza – antiteza – sinteza. Teza je pravo kao izraz opće volje društva, antiteza je krivično djelo, a sinteza je kazna koja negira krivično djelo. To znači da je krivično djelo negacija prava, a kazna je negacija te negacije. Kazna se svodi u suštini na odmazdu, a njena težina isključivo zavisi od težine djela.

7. Krivično pravo Francuske buržoaske revolucije Za razvoj buržoaskog krivičnog prava naročiti značaj ima francusko krivično pravo koje je nastalo za vrijeme revolucije (krajem XVIII vijeka) i carstva (početkom XIX vijeka). To pravo obilježavaju dva značajna zakona i to Krivični zakonik od 6. listopada 1791 koji je donijela Ustavotvorna skupština i Krivični zakonik od 20. veljače 1810 godine donesen u vrijeme vladavine Napoleona. Ova dva zakona dijeli vremenski period od svega dvije decenije. Oba su donesena u vrijeme buržoaske vlasti ali između njih postoji velika razlika. Prvi je donesen za vrijeme djelovanja buržoazije u savezu sa radnim masama a drugi za vrijeme djelovanja buržoaske vlasti pod Napoleonom kao eksponentom pobjedničke buržoazije. Francuskom revolucijom ukidaju se feudalne povlastice a afirmiraju se principi slobode i jednakosti svih građana i princip narodne suverenosti. Progresivne ideje došle su do izražaja u Deklaraciji o pravima čovjeka i građanina od 26. 8. 1789. koja sadrži niz načela od posebnog značaja za krivično pravo. Čl. 8. posebno značajan; prvi put u jednom dokumuntu precizno izraženo načelo zakonitosti; jednakost svih građana pred zakonom, srazmjernost kazne težini djela, kazna mora biti lična, smrtna kazna ne smije predstavljati mučenje itd. Prvi revolucionarni Krivični zakonik od 6. 10. 1791. znači radikalnu reakciju na feudalni poredak i feudalno krivično pravo. Podjeljen je na dva osnovna dijela. Prvi dio nosi naziv “O kaznama” a drugi “O krivičnim djelima i kaznama” (prethodnik kasnije podjele krivičnih zakonika na opći i posebni dio. Sve su kazne čvrsto određene i sudac nema nikakav okvir za odmjeravanje kazne. Humaniji je od prethodnih zakona jer je smanjen broj krivičnih djela sa 115 na 32 za koja je zaprijećena smrtna kazna. Ukinuto je doživotno lišenje slobode, ukinute su tjelesne kazne i kazna konfiskacije imovine. Kažnjava se za pokušaj samo za najteže zločine a za saučesnike je predviđeno blaže kažnjavanje nego za počinitelje. Nedostaci su u isključenju svake individualizacije.

8. KRIVIČNO ZAKONODAVSTVO XIX VIJEKA FRANCUSKI Krivični zakonik iz 1810. godine donesen je u vrijeme vladavine Napoleona. Na snazi je do 1994. godine. Imao je velikog utjecaja na europsko krivično pravo XIX vijeka jer je služio kao obrazac nizu europskih krivičnih zakonika tog razdoblja. U znatnoj je mjeri preuzeo rješenja iz Krivičnog zakonika iz 1791. godine ipak se od njega značajno razlikuje. Stoji čvrsto na principu legaliteta krivičnog djela i kazne i jednakosti svih pred zakonom. U osnovi mu je ideja utilitarizma engleskog filozofa Bentama. Svrha kazne je zaštita društva putem zastrašivanja. Povećava se broj krivičnih djela posebno političkih za koje je predviđena smrtna kazna. Neki opći instituti kao npr. krivnja nisu bili razrađeni jer nedostaju odredbe o umišljaju i nehatu Itd. S druge strane otklonjene su neke slabosti ranijeg zakonika jer je uveden sistem relativnog određivanja kazne kojim je propisan minimum i maksimum kazne za svako krivično djelo. Značajni su Bavarski Kazneni zakonik iz 1813. izradio njemački teoretičar krivičnog prava Anselm Fojerbah – ima dosta crta zajedničkih sa Napoleonovim zakonikom. Fojerbah je zastupao teoriju psihološke prinude prema kojoj zakon svojom prijetnjom kaznom vrši psihičku prinudu na potencijale počinitelje da se suzdrže od počinjenja krivičnih djela. Generalna prevencija zastrašivanjem kao svrha kažnjavanja. Na donošenje Pruskog kaznenog zakonika iz 1851 utjecali su revolucionarni događaji iz 1848. g. Austrijski Kazneni zakonik od 1852. g. je revidirano izdanje “Kaznenog zakonika o zločinima i teškim policijskim prijestupima” od 1803. g. a rađen je pod neposrednim utjecajem Fojerbahove teorije o svrsi kazne (generalna prevencija psihološkom prinudom). Krivični zakonik njemačke carevine od 1871 g. - izrađen pod utjecajem pruskog KZ iz 1851. , a predstavlja rezultat napora za izgradnjom jedinstvenog krivičnog zakonodavstva za cijelu Njemačku (mjenjan je više puta - najvažnija novela iz 1974. a još uvijek je na snazi u Njemačkoj.

Zajedničke karakteristike svih ovih zakona ogledaju se u tome da se krivično djelo, a posebno njegov počinitelj promatra apstraktno, izvan stvarnog života što dovodi do generaliziranja i djela i počinitelja. Izričita objektivizacija u krivičnom pravu nastala je kao rezultat reakcije na dotadašnje arbitražno kažnjavanje koje je omogućilo sudsku samovolju zbog čega je uloga sudije svedena na osobu koja mehanički primjenjuje krivični zakon i na taj način izriče kazne koje su u zakonu određene za pojedina krivična djela.

ŠKOLE KRIVIČNOG PRAVA 1. Klasična škola - kraj XVIII i početak XIX vijeka Osnivač tzv. klasične škole Anselm Fojerbah (1775 -1833) Radovi “Revizija osnovnih postavki i pojmova pozitivnog kaznenog prava” iz 1800. i “Udžbenik cjelokupnog njemačkog kaznenog prava” iz 1801. predstavljaju prvu sistematsku razradu krivičnog prava na naučnim principima i naprednim idejama. Teoriju o cilju kazne nazvao je “teorijom generalne prevencije psihološkom prinudom”, prema kojoj se već samim propisivanjem kazne u zakonu unaprijed psihološki djeluje na sve potencijalne počinitelje k. d. Karakteristike škole klasičnog prava: 1) krivično pravo je apsolutna i nepromjenjiva kategorija koja ima svoje religiozno, filozofsko ili prirodnopravno porijeklo; 2) krivično djelo je moralo biti unaprijed određeno zakonom kao apstraktno logička konstrukcija pri čemu se nije uzimalo u obzir da je to društvena pojava podložna zakonima društvenog zbivanja; 3) kazna je jedina krivična sankcija koja je morala biti proporcionalna težini djela i stepenu krivnje - izricanjem kazne sud je završavao svoju ulogu, faza izvršenja ga nije zanimala; 4) izvršenjem kazne počinitelj k. d. je trebao platiti svoj dug društvu radi udovoljenja ideje pravde i uspostavljanja pravnog poretka koji je narušen; 5) počinitelj je morao biti uračunljiv i kriv; 6) individualizacija je teško usvajana i to više u odnosu na objektivne, a ne subjektivne kriterije.

2. Antropološka škola - prva polovica XIX vijeka Francuski sociolog Gabrijel Tard (1843 – 1904) Knjiga “Uporedni kriminalitet” Prikupljanje statističkih podataka o kriminalitetu i njihovom analizom nastoji ukazati na porast kriminaliteta na što su utjecale pojačane proturiječnosti kapitalističkog društva. Osnovne metode su promatranje i eksperiment pri čemu je osnovna pažnja usmjerena prema počinitelju k. d. i shvatanje da se osnovni uzroci nalaze u samom počinitelju odnosno njegovoj konstituciji što znači da su oni endogene prirode. Tu tezu razrađuje i liječnik Čezare Lombrozo (1836 -1909) specijalist za sudsku medicinu koji je svojom knjigom “Čovjek zločinac” iz 1876. g. utemeljio tzv. antropološku školu u nauci krivičnog prava. Provodi antroploška mjerenja nad osuđenicima u zatvoru u Torinu i zaključuje da su to osobe sa velikim brojem anomalija (fizičkih i psihičkih) koje su takve po svojoj prirodi (species generis humani) i da ne mogu drugačije biti. Njegova zasluga je u tome što je skrenuo pažnju na počinitelja k. d. i usmjerio buduća istraživanja u tom pravcu uslijed čega se razvija kriminologija kao samostalna naučna disciplina.

3. Pozitivna škola Italijanska pozitivna škola krivičkog prava - Enriko Feri (1856 – 1928. ) “Kriminalna sociologija” – 1881. Rafaele Garofalo 1852 – 1924. “Kriminologija” - 1885. Enriko Feri smatra da u genezi zločina postoje 3 faktora: individualni vezani za ličnost (organska konstitucija, anomalije inteligencije, rasa, dob, spol itd. ); fizički (godišnje doba, klimatski uvjeti, temperatura, tlo itd. ) i , socijalni (društveni odnosi, organizacija pravosuđa, religija, obrazovni sistem, obitelj itd). Feri odbacuje slobodu volje, a time i moralnu odgovornost i zagovara zakonsku ili socijalnu odgovornost. Odbacuje kaznu, te predlaže sankcije koje bi trebale biti prilagođene ličnosti delinkventa (mjere društvene odbrane od opasnosti delinkventa). Svi se delinkventi dijele u dvije kategorije: na krivce iz endogenih ili unutrašnjih razloga i krivce iz vanjskih ili egzogenih razloga, a posebno socioloških. Dalje ih dijeli u pet kategorija (tzv. pentagon): rođene, duševno bolesne, iz strasti, iz navike i slučajne. Za pojedine tipove delinkvenata predviđa i pojedine mjere društvene odbrane. Garofalo u centar pažnje stavlja ličnost počinitelja k. d. , daje prednost specijalnoj prevenciji u odnosu na generalnu, a kao kriterij za određivanje kazne treba biti opasnost počinitelja, a ne težina k. djela. Poznata je njegova teorija o prirodnom zločinu pod kojim podrazumijeva zločine kojima se vrijeđa osjećaj samilosti i osjećaj poštenja dok sve ostale zločine smatra proizvoljnim tvorevinama zakonodavca. Osnovne ideje ove škole: 1) sloboda volje (indeterminizam) ne postoji, 2) delinkventi su u osnovi abnormalna bića 3) psihičke anomalije često su praćene fizičkim anomalijama, 4) svako pojedino k. d. rezultat je 3 vrste faktora (individualni, fizički i socijalni), 5) uslijed različitosti faktora koji dovode do kriminaliteta delinkventi se svrstavaju u više tipova: rođeni, duševno bolesni, iz navike, iz strasti i slučajni; 6) od tipa delinkventa i njegove opasnosti ovisi mjera društvene odbrane; 7) sankcije su apsolutno ili relativno neodređene, traju dok traje opasnost delinkventa; 8) odgovorni su i duševno bolesni delinkventi jer princip zakonske ili socijalne odgovornosti važi za sve delinkvente bez izuzetka.

4. SOCIOLOŠKA ŠKOLA Za dalji razvoj nauke krivičnog prava i krivičnog zakonodavstva poseban značaj ima doktrina trojice berlinskih profesora krivičnog prava: Franc von List (1851 -1919) koji je zajedno sa Adolfom Prinsom iz Belgije i G. A. Hamelom iz Holandije osnovao Međunarodnu kriminalističku uniju s ciljem propagiranja nove ideje reforme krivičnog prava na međunarodnom planu. Unija je prestala djelovati 1924. godine kada je prerasla u Međunarodno udruženje za krivično pravo koje postoji i danas. List stavlja naglasak na socijalne faktore i njegove se ideje nazivaju sociološkim. Drugi naziv ove škole je moderna škola krivičnog prava i njemačka škola krivičnog prava imajući u vidu Lista kao utemeljitelja i glavnog predstavnika. Osnovne ideje su: 1) zločin nastaje pod djelovanjem više faktora - individualnih i socijalnih, pri čemu su socijalni dominantni posebno ekonomski – siromaštvo, glad, teški životni uvjeti itd. 2) u centru posmatranja je počinitelj djela jer se kažnjava zločinac, a ne zločin 3) svrha kazne je specijalna prevencija 4) ističe se štetnost kratkotrajnih kazni lišenja slobode, kaznu treba individualizirati - prilagoditi osobi počinitelja tako da akutne delinkvente zastraši, popravljive popravi, a nepopravljive neutralizira tj. učini ih neškodljivim. 5. NEOKLASIČNA ŠKOLA U prvoj polovini XX vijeka razvijaju se teorije koje su na poziciji da sloboda volje nije od značaja za postojanje k. odgovornosti. Krivična odgovornost ima osnov u moralnoj odgovornosti. Osim odgovornosti postoji i opasnost počinitelja od koje se društvo mora braniti. Opasnost je nekad veća od krivnje, a u nekim slučajevima može postojati i bez krivnje. Traže da se zakonom regulira stanje smanjene uračunljivosti. Kazna je glavna krivična sankcija koja mora ostvariti i generalnu i specijalnu prevenciju. Potrebno je uvesti i nove sankcije jer se samo kaznom ne može eliminirati opasnost počinitelja. Predlaže se uvođenje mjera sigurnosti prvenstveno prema opasnim povratnicima, te neuračunljivim i smanjeno uračunljivim počiniteljima. Ovaj dualitet (kazna i mjera sigurnosti) predstavlja najbitniju karakteristiku neoklasične škole. Za maloljetne počinitelje predviđa se poseban status sa naglaskom na primjenu odgojnih mjera zbog čega se govori o trialitetu krivičnih sankcija.

POKRET DRUŠTVENE ODBRANE Pojam “društvena odbrana” nastao je u okviru talijanske pozitivne škole - zadak krivičnog prava je osigurati odbranu društva od kriminaliteta primjenom raznih mjera društvene odbrane koje bi bile prilagođene ličnosti počinitelja krivičnog djela. Pokret društvene odbrane pojavio se u Italiji neposredno poslije Drugog svjetskog rata. Inicijator ovog pokreta je Filipo Gramatika (1901 – 1979): u Đenovi 1945. g. osniva Centar društvene odbrane sa ambicijom nastavljanja svoje zemlje u davanju novih ideja za reformu krivičnog prava. Na njegovu inicijativu na drugom kongresu društvene odbrane koji je održan u Liježu 1949. osnovano je Međunarodno udruženje društvene odbrane. Njegova poznata knjiga “ Principi društvene odbrane” objavljena je 1961. g. Ima vrlo radikalne ideje o krivičnom pravu. Tradicionalni sistem krivičnog prava trebalo bi zamijeniti sistemom “pravom društvene odbrane” tj, ukinuti sve pojmove krivičnog prava i zamijeniti ih pojmovima antisocijalnog ponašanja, subjektivizma i represivnih i preventivnih mjera tj. “mjera društvene odbrane. ” Nadalje, smatra da bi se tradicionalna krivična procedura trebala zamijeniti nekim vidom konzilijarnog utvrđivanja dijagnoze antisocijalnosti i izborom pogodnog tretmana. Ovo shvatanje izazvalo je oštre kritike te se isticalo da ova ekstremna shvatanja ne odgovaraju potrebama društva u odbrani od kriminaliteta, a ni zaštiti ličnosti počinitelja k. d. Na trećem kongresu održanom 1954. g. donijet je minimalni program, na inicijativu zagovornika umjerenijeg pravca, kao osnova novog pokreta prema kojem su sve ideje izvan tog programa samo osobna mišljenja njihovih autora. Glavni predstavnik umjerenog pokreta društvene odbrane je Mark Ansel (1902 – 1990) tadašnji sudac u Parizu. Njegova knjiga “Nova društvena odbrana” iz 1954. za razliku od eksremnih shvatanja Filipa Gramatike ne ide za ukidanjem krivičnog prava već ističe potrebu njegove transformacije. Stoji čvrsto na principu legaliteta krivičnog djela i kazne i ističe potrebu poznavanja ličnosti delinkventa u cilju njegove resocijalizacije. U krivičnom postupku u svakom konkretnom slučaju morao bi se izvršiti sveobuhvatan uvid u ličnost počinitelja na osnovu naučno zasnovane kriminološke ekspertize njegove ličnosti. Predlaganjem monističkog sistema sankcija u kojem se sve baziraju na opasnom stanju a ne na krivnji počinitelja, predlaže se neko “terapeutsko krivično pravo” koje nije moglo dati adekvatan odgovor na savremene oblike kriminaliteta tako da danas nije prihvaćeno i nova društvena odbrana je danas uglavnom već zaboravljena.

SAVREMENE KONCEPCIJE U NAUCI KRIVIČNOG PRAVA Sagledavanjem razvoja krivičnog prava u posljednja dva vijeka uočavaju se različite koncepcije o ulozi i zadacima krivičnog prava koje su imale progresivan karakter za nauku krivičnog prava. U nauci krivičnog prava ne mogu biti postavljena neka pravila koja ne bi bila podložna promjenama i koja bi ostala neizmjenjena za sva vremena jer je krivično pravo u stalnom razvoju, mjenja se i usavršava. U savremenoj nauci krivičnog prava postoji mješovita koncepcija koja u osnovi predstavlja pomirenje koncepcija etički utemeljene klasične škole s jedne strane, i utilitarističke usmjerenosti pozitivne i sociološke škole s druge strane. To je izraz jedne savremene varijante neoklasicizma po kojim je postavkama koncipirana i većina današnjih krivičnih zakona kao i zakon koji je danas na snazi u B i H. To je krivično pravo zasnovano na krivnji i u skladu sa stepenom svoje krivnje. Neuračunljivi počinitelj nije kriv zbog svog duševnog stanja, što ne znači da nije opasan za okolinu i da neće ponoviti k. d. zbog čega se smješta u ustanovu radi čuvanja i liječenja. Iako se kazna odmjerava obzirom na stepen krivnje uzima se u obzir i ličnost počinitelja da bi se odmjerila kazna koja će najviše doprinijeti specijalnoj prevenciji. Savremeno neoklasično krivično pravo prihvata pluralizam krivičnih sankcija; pored kazne postoje i druge kategorije krivičnih sankcija kao što su mjere sigurnosti, odgojne mjere za maloljetne počinitelje; uvjetna osuda, uvjetna osuda sa zaštitnim nadzorom, sudska opomena; institut uvjetnog otpusta (može imati značajnu ulogu na planu specijalne prevencije). Uprkos mnoštvu krivičnih sankcija kazna je i dalje dominantna krivična sankcija. Kažnjavanje u osnovi treba služiti resocijalizaciji delinkventa i njegovoj reintegraciji u društvenu sredinu. Međutim, kako je evidentan porast kriminaliteta u posljednje vrijeme pojavom njegovih novih i opasnih oblika kao što su organizirani kriminalitet i sve brutalniji oblici nasilja, ističu se zahtjevi za pooštravanjem krivničnopravne represije. Pri tome se negiraju vrijednosti kao što su ideje prevencije, individualizacije, resocijalizacije, a zagovara se povratak na kazne koje će počinitelja odvratiti od nasilja, a poštenim građanima pružiti osjećaj sigurnosti.