TOHUMLA OALTILMALARI Tohum Olgunlam yumurtalk veya olgun yumurta

TOHUMLA ÇOĞALTILMALARI

Tohum: Olgunlaşmış yumurtalık veya olgun yumurta olarak tarif edilebilir. Tohum şekilleri meyve tür ve çeşitlerine göre değişmekle beraber, oval ve elips şeklinde olabilecekleri gibi dolgun veya basık da olabilirler.

Tohumun kısımları Tohum üç kısımdan meydana gelir. l a)Embriyo l b)Besin depo dokuları l c)Tohum örtüleri

a)Embriyo: Tohumun en önemli kısmıdır. Döllenme sırasında erkek ve dişi eşey hücrelerinin birleşmesinden oluşan yeni bir bitki olarak tarif edilebilir. Çünkü tohumun çimlenmesi sonucu meydana gelecek olan yeni bitki embriyodan oluşacaktır. Embriyonun esas yapısı bir hipokotil kök gövdesidir. Bu gövdenin iki ucunda iki tane büyüme konisi vardır. Bu büyüme konilerinden birisi meydana getirir ki bu koniye plumül denir. Birtaneside kök meydana getirir ki buna da radicil denir. Hipokotil kök gövdesinin üzerinde bir veya daha fazla yaprak vardır.

b)Besin depo dokuları: Tohumun bağlı olacağı türe göre depo dokuları, çanak yaprakları, endosperm veya perisperm olabilir. Çenek yaprakları gelişmiş olan bitkilerde depo maddeleri çanak yapraklarda toplanmış olup, bu gibi tohumlarda endosperm gelişmemiştir. Eğer bir tohumda endosperm iyi gelişmiş ve depo dokuları endospermde birikmiş ise böyle tohumlara albüminli tohumlar diyoruz. Endospermi gelişmemişolan tohumlarada albüminsiz tohumlar diyoruz. Bir tohumda depo maddeleri ya endospermde yada kotiledonlarda birikmiştir.

c)Tohum örtüleri: Tohum kabukları veya testa olarak da ifade ettiğimiz tohum örtüleri tohumun ait olduğu meyve türüne bağlı olarak 2 veya nadiren 3 tane olabilir. Bu tohum örtülerinden en dıştaki. örtülere göre daha fazla sertleşmiş olup, tohumu dış etkilerden koruyacak özelliktedir. Dış kabuğun sertleşmesi bazı meyve türlerinde çok daha belirgindir. Öyle ki bu kabuk geçirimsiz bir tabaka oluşturmuştur.

Tohumun çimlenmesi Tohum içindeki embriyonun yeni bir bitki haline dönüşmeye başlaması olayına çimlenme denir. Tohumdan meydana gelen yeni bitkiye ise çöğür, yoz veya fide denilmektedir. Eğer tohum yabani bir meyve ağacına ait ise, bu tohumlardan meydana gelen yeni bitkiye çöğür denir. Eğer tohum kültürü yapılan meyve ağaçlarına ait ise, bu tohumlardan meydana gelen bitkiye yoz denir. Sebze tohumlarından meydana gelen yeni bitkiye ise fide denir.

Bir tohumda çimlenmenin olabilmesi için gerekli olan şartları şu Şekilde sıralayabiliriz. 1. Tohum canlı ve embriyo çimlenme yeteneğinde olmalıdır. 2. Tohumu ektiğimiz ve diktiğimiz yerin şartları çimlenme için uygun olmalıdır. 3. Tohumun bünye şartları çimlenmeye uygun olmalıdır.

Tohumun çimlenmesini etkileyen dış faktörler: 1. SU 2. SICAKLIK 3. OKSİJEN 4. IŞIK

1. SU: Bilindiği gibi kuru bir tohumda hücreler pörsümüş durumda yani plazmoliz haldedir. Bu hücrelerin turgoritelerini kazanabilmeleri için suya ihtiyaçları vardır. Su alıp şişen bu hücreler dış kabuğu zorlayacaklar ve giderek kabuğun çatlamasını sağlayacaklardır. Bu şişme ve çatlamanın kolay olması için tohumun sert kabuğunun su alımına imkan vermesi lazımdır. Suyun tohumun hücrelerinin şişmesinden başka, bünyedeki engelleyici maddelerin yıkanması bakımından da faydası vardır. Bu engelleyici maddelere inhibitör ve ket vurucular da denilmektedir Tohum içindeki besin maddelerinin büyüme noktalarına taşınması ise, suyun en önemli görevlerinden birisidir.

2. SICAKLIK: Bütün tohumların su alıp çimlenebilmeleri için belli bir sıcaklığa ihtiyaçları vardır. Tohumlar genel olarak 2 -3 C den başlayarak 25 -26 C ye kadar çimlenebilirler. Daha düşük ve daha yüksek sıcaklıklar çimlenmeyi belli ölçüde engelleyecek veya tamamen durduracaktır. Bütün tohumlar için bir optimum çimlenme sıcaklığı bulunur. Bu sıcaklık mutedil iklim meyve türleri için 15 -16 C civarında, suptropik meyve türleri için 25 -26 C ye kadar olan sıcaklıklardır.

3. OKSİJEN: Tohum canlı bir varlık olduğuna göre her canlı gibi oksijene ihtiyacı vardır. Tohum çimlenme dönemine girdiği zaman embriyonun solunum hızı artacak, dolayısıyla oksijen ihtiyacı artacaktır. Mesela yağlı tohumların çimlenmedeki oksijen ihtiyaçları daha fazladır. Çünkü yağlı tohumlarda besin maddelerinin parçalanıp yarayışlı gelebilmesi için daha fazla oksijen gerekecektir.

4. IŞIK: Çimlenme sırasında ışığa ihtiyaç göstermeleri bakımından tohumları dört grupta inceleyebiliriz. l 1 -Çimlenmeleri için mutlaka ışığa ihtiyaç duyan tohumlar, karanlıkta çimlenemezler. l 2 -Çimlenmeleri için ışığa mutlak ihtiyaç duymayan fakat ışıklı ortamda daha iyi çimlenenler. l 3 -Çimlenmesi ışıklı ortamda engellenenler; bunlar karanlıkta daha iyi çimlenirler. l 4 -Karanlık ve ışıklı ortamda aynı şekilde çimlenme gösteren tohumlar.

İç faktörler 1. Tohum kabukları 2. Çimlenmeyi önleyici maddeler 3. Soğuklama ihtiyacı

1. Tohum kabukları: Dış kabuk ve iç kabuk veya sert kabuk ve testa olarak ortaya çıkan bu tohum kabukları yapılarına bağlı olarak çimlenmeyi geciktirirler veya çabuklaştırırlar yani engel olmazlar. Bu tohum kabukları geçirgen bir yapıda ise, bu yapılar su alımına izin veriyorsa, gaz alış verişine uygun ise tohumlar kolayca çimlenebilirler. Bu kabuklar parçasız bir yapıda ise, su ve gaz alışverişine uygun gözenekler ihtiva etmiyorlar ise çok uzun sürede çimleneceklerdir.

2. Çimlenmeyi önleyici maddeler: Ket vurucular veya inhibitörler olarak da bilinen bu maddeler testada, embriyoda, endospermde, meyve etinde ve meyve suyunda bulunabilirler. Bu engelleyiciler dormin 1, dormin 2, absizik asit, ferulik asit, prasorbik asit, ve kumarin gibi maddelerdir.

3. Soğuklama ihtiyacı: Bu ihtiyaç dört hafta gibi kısa bir süre olabildiği gibi 16 -20 hafta kadar da olabilmektedir. Bu soğuklama ihtiyacı ya tohumların sonbaharda dikilmesiyle karşılanır veya tohumlar belli süre soğuk ortamda tutularak karşılanır. Bu soğuklama süresi embriyonun büyüme gücünü artırmaktadır.

Tohumda çimlenmenin safhaları Tohumda çimlenmenin olabilmesi için önce tohumun su alması gerekir. Böylece bünyedeki plazmoliz haldeki hücreler şişmeye başlar. Enzimler kompleks haldeki besin maddelerini parçalarlar ve bunları suda eriyebilir ve taşınabilir hale getirirler. Parçalanan ve eriyebilir hale gelen bu besinler, tohumun bünyesine aldığı su vasıtası ile büyüme noktalarına yani hipokotil kök eksenine ulaşır. Bu maddelerin büyüme noktalarına gitmesiyle embriyo büyümeye başlayacak ve zorlayarak tohumun kabuğunu çatlatacaktır. Bu çatlaklardan bir taraftan kök ucu çıkıp kökleri, bir taraftan sürgünler çıkıp üst kısmı meydana getirecektir. Böylece kuru ve yaşadığı hissedilmeyen tohumdan yeni bir canlı ve kendine tam olarak yeterli bir bitkicik meydana gelir. Böyle bitkicikte çenek yapraklar altındaki kısıma hipokotil, üstündeki kısmada epikotil denilir. Çok karışık fizyolojik ve biyokimyasal olaylar zinciri olarak devam eden çimlenmede belirli devreler birbirinden ana hatlarıyla ayrılmayacaktır.

Tohumları çimlendirmeyi kolaylaştırma ve çabuklaştırma metotları 1. Mekanik metot 2. Kimyasal metot 3. Suya daldırma metodu 4. Katlama A. Sandıkta katlama: B. Açıkta katlama: C. Beton yastıklarda katlama:

1. Mekanik metot: Bilindiği gibi tohumların çimlenebilmeleri için suyu almaları ve çimlenme sırasında artan gaz alışverişini kolayca yapabilmeleri, turgur hale gelen hücre ve embriyonun kabuğu kolayca çatlatabilmesi gerekmektedir. Mekanik metot veya fiziki metot olarak ifade edilen bu uygulama kabuğun bu olumsuz etkisini ya tamamen ortadan kaldıracak veya azaltacaktır. Özellikle su alışına ve gaz alışverişine fazlaca engel olan bir kabuk yapısına sahip olan tohumlarda bu uygulamada en dıştaki sert kabuk çatlatılır veya kırılır.

2. Kimyasal metot: Etkisi sadece kabuğa olmaktadır. Bu metodun mekanik metottan yegane farkı kimyasal maddelerle yapılmış olmasıdır. Bu amaçla tohumlar yakıcı veya tahrip edici bazı kimyasal maddelerle muamele edilirler. Kullanılan kimyasallar H 2 SO 4, HCI, KOH gibi asit ve bazlardır. Bu kimyasal maddelerin etkisiyle kabuklar belli ölçülerde zayıflayacaklar ve böylece su alımına, solunum şartlarına ve şişmeye imkan sağlanmış olacaktır.

3. Suya daldırma metodu: Tohumların sert kabuğunu yumuşatmak, embriyonun su alımını kolaylaştırmak ve tohumun bünyesindeki engelleyici maddelerin bir ölçüde de olsa yıkanmasını sağlamak amacıyla tohumlar belirli süre soğuk veya sıcak suya batırılırlar. Sıcak su 65 -75 C civarındadır. Sıcak suya daldırma 3 -5 dakika olur. Soğuk suya daldırma ise 3 güne kadar uzatılabilir.

4. Katlama: Tohumların soğuklama ihtiyaçlarını karşılamak, bünyelerinde bulunan engelleyicileri yıkamak, embriyonun su alımını kolaylaştırmak ve çimlenme gücünü artırmak için, tohumların nemli bir ortamda belli bir süre tutulması işlemine katlama denir Katlama için genelde kum kullanılır. Katlama ortamı olarak hızar tozu veya yosunda kullanılabilir. Katlamayı açıkta, sandıkta ve beton yastıklarda yapabiliriz. Katlama nerede yapılıra yapılsın esasları aynıdır.

A. Sandıkta katlama: Katlama yapılacak sandık bir kişinin taşıyabileceği büyüklükte olmalı, su drenajına ve gaz alışverişine uygun olacak şekilde altta delikler bulunmalıdır. En altta çakıl ve çakılın üstüne ise iri kum konulur. İri kumun üzeri ince dere kumu ile birkaç cm yüksekliğinde tesviye edilir. Tohumların sandığa yerleştirilmeleri büyüklüklerine göre değişecektir. İri tohumlar teker dizilirken, küçük tohumlar dikkatlice serpilir. Gerek dizilerek gerek se serpilerek tohumların yerleştirilmelerinde en önemli husus, tohumların tahtalara değmemesine dikkat etmektir.

B. Açıkta katlama: Bu katlama işlemi, fidanlıklarda az güneş gören kuzey yerlerde ve düz bir kısımda yapılır. Katlama yapılacak yerin bitki örtüsü kaldırılır ve katlama yeri düzeltilir. Katlama yerinin etrafı küçük çepeçevre hendek yapılarak altta suyun birikimi de önlenmiş olur.

C. Beton yastıklarda katlama: Büyük çaplı fidanlık işletmelerinde katlama işi özel inşa edilmiş beton oluklarda yapılır. Bu oluklar tohumların katlanmasında, çeliklerin köklenmesinde, fidanların hendeklenmesinde, çöğürlerin hendeklenmesinde, eğer ortam müsait ise sürgün aşıda ve kalemlerin saklanmasında da kullanılır. Bu betonların boyutları 50 cm genişlik, 50 cm derinlik ve 3 -4 m uzunlukta olabilir. Fidanlığın kapasitesine göre, bu beton oluğun kapasitesi daha da uzatılabilir.

Katlama sıcaklığı ve süresi Katlama zamanı, katlanacak tohumun çimlenme süresine yani katlanma sıcaklığında tohumun soğuklama süresine ve katlanma sıcaklığına bağlı olarak değişir. Kalın kabuklu tohumlar, su ve gaz alışverişine önemli derecede engel olunan tohumlar, daha uzun süre katlamaya ihtiyaç gösterirler. Bu bakımdan katlamaya alınacak tohumun katlama sıcaklığına bağlı olarak katlama süresi bilinmelidir. Bu süre iyi bilinmeyecek olursa katlama zamanı iyi bir şekilde tespit edilemeyecek ve katlamadan beklenen fayda sağlanmayacaktır.

Katlamanın başarılı olması için 1. Katlama süresi iyi bilinmeli ve dış şartlarda göz önüne alınarak katlamanın başlangıcı iyi tespit edilmelidir. 2. Tohumlar, zarar görmeyecek şekilde, katlama mümkün mertebe düşük sıcaklıklarda yapılmalıdır. Genel olarak 0 -8 C dir. 3. Katlama ortamı çok yakın kontrol altında tutulmalı ve katlamaya konulan tohumlar tam zamanında katlamadan çıkarılmalıdır.

Tohumları katlamaya tabi tutmanın veya doğrudan doğruya fidanlıkta ki yerine ekme veya fayda ve mahzurlarını şöyle sıralayabiliriz: 1. Tohumu katlamaya almak tohumu doğrudan doğruya ekmeğe göre fazladan bir işçilik gerektirir. Bu işçilik tohumun katlamaya alınması, katlama süresince bakımı ve katlamadan çıkarılması şeklinde kendini gösterecektir. 2. Tohumun katlamaya alınması ile katlama şartları kontrollü olduğu için çimlenme daha düzenli olacak ve dolayısıyla daha yüksek oranda çimlenmiş tohum elde edilecektir. Halbuki arazi şartlarında, iklim ve toprak şartlarına bağlı olarak hem bu oran daha düşük ve hem de düzensiz olacaktır. Yani çimlenme durumlarında büyük oynamalar görülecektir.

Tohumların ekilmesi Tohumları ekeceğimiz parseller fidanlıklarda en iyi toprakların bulunduğu, en iyi güneş görür, yani ısınan yerlerden seçilmelidir. Bu toprakların tınlı kumlu olması, su tutma kapasitesinin fazla olmasına, geçirgenliklerinin iyi olmasına ve besin maddelerince zengin olmasına imkan vermesi bakımından önem taşımaktadır. Bu toprakların derin olması, köklerin iyi gelişmesine. su tutma kapasitesinin iyi olmasına hizmet edecektir. Tohum ekeceğimiz parseller sonbaharda bir veya birkaç kez derince işlenir. Tırmık veya diskaro ile üst toprak güzelce inceltilir. Böylece hazırlanan arazide tohum parselleri ayrılır. Bu parsellerde 80 -100 cm genişliğinde, 4 -5 m uzunluğunda tohum tavaları hazırlanacaktır.

Toprak tavı için söylenecek pratik bilgiler şöyle özetlenebilir: 1. Tavlı toprak iyi bir halı gibi esnek olacaktır. 2. Tavlı toprak avuca alınıp sıkıldığı zaman bir çamur topağı oluşturmayacak ve tane yere dökülecektir.

Tohumlara verilecek aralıklar Tohumlara verilecek bağlı oldukları meyve türlerine göre değişecektir. Eğer çöğürler şeftali, kaysı ve erik gibi erkenci dal teşşekül ettiren meyve türlerine ait ise bu tohumlara verilecek aralıklar biraz daha geniş tutularak 15 -20 cm sıra üzeri 20 -25 cm sıra arası şeklinde olacaktır. Eğer tohumlar elma ve armut gibi erken dal teşşekül ettirme eğiliminde olmayan meyve türlerine ait iseler, mesafeler biraz daha dar tutulabilirler.

Tohumların üzerini malç ile kapatır isek bazı yararlar elde etmiş oluruz ki; bu yararları şöylece sıralamak mümkündür: 1. Tohumların üzerindeki hava değişimi engellendiği için, tohumların soğukta zarar görmesi engellenir. 2. Toprakta daha kararlı bir sıcaklık sağlanmış olur. 3. Güneş ışığının gelişi engellendiği için, yabancı otların gelişmesi yavaşlatılır veya tamamen durdurulur.

Tohumların çimlenmelerinde veyahutta katlamada çimlenen tohumları, çöğür parsellerine diktikten sonra, yapılacak işlemler şunlardır. 1. Ot alma 2. Sulama 3. Seyreltme 4. Zararlılarla mücadele

1. Ot alma: Çöğür parsellerinde bu işlem çok önemlidir. Çünkü yabancı otlar arazinin esas bitkileri olacakları için çok hızlı bir şekilde gelişecekler ve derinlere doğru kök yapacaklardır. Eğer bu otlar zamanında alınmayacak olurlar ise, su ve besin maddelerine ortak olarak çöğürlerin gelişimlerini engelleyeceklerdir.

2. Sulama: Tohumların çimlenmesinden itibaren dikkat isteyen en önemli bakım işlerinden birisidir. Genç çöğürlerin kökleri fazla gelişmemiş oldukları için derinlerdeki sudan yararlanamayacaklardır. Bu bakımdan su ihtiyacı yakından takip edilmeli ve sulama geciktirilmemelidir

3. Seyreltme: Elma ve armut gibi küçük tohumlarda yapılan serpme usulü ekimde çöğürlerin çok sık şekilde geliştiği görülebilir. Gelişmenin başlangıç safhasında mümkün olduğu kadar erken bir zamanda çöğürler belli bir mesafe ile seyreltilmelidir. Seyreltme yapılmayacak olursa çöğürler sıklaşacaklar, birbirinin gelişimini engelleyecekler ve aşıya gelmeleri gecikebilecektir.

4. Zararlılarla mücadele: Çöğür parselleri sık sulama ihtiyacından dolayı, bu parsellerin nem durumu, özellikle mantari hastalıkların yayılmasına çok müsait olacaktır. Ayrıca çöğürler körpe bitkiler oldukları için bunlar afidler gibi zararlıların, hücumuna uğrayacaklardır. Afidler bitki özsuyunu emerek sürgünlerde deformasyonlara neden olmaktadır. Bunlarla zamanında ve gerekli sıklıkta mücadele etmek gerekir. Böylece ilkbahar ve yaz gelişme peryodu boyunca bakılan çöğürler yaprak dökümünden sonra yerlerinden sökülürler. Sökülen bu çöğürler kök boğazındaki gövde çaplarına göre boylara ayrılacaktır.

Tohumla çoğaltmada dikkat edilmesi gereken hususlar 1. Tohumlar taze ve besin maddelerince zengin, çimlenme gücü yüksek ve hastalıklardan arı olmalıdır. 2. Tohumlar kromozom yapıları diploit olan çeşitlerden alınmalıdır. Bazı meyve türlerinde diploit, triploit ve tetraploit çeşitler olabilir. 3. Tohumlar gelişmeleri iyi olan damızlık ağaçlardan alınmalıdır. 4. Tohum alınacak meyveler tam olgunlaşmış olmalı yani, ham, çürük, hastalıklı meyvelerden, dolu ve karaleke gibi herhangi bir şekilde zarara uğramış meyvelerden tohum alınmamalıdır.

Meyve yetiştiriciliğinde tohumla çoğaltma sadece şu amaçla yapılır: 1. Anaç elde etmek için: Meyve fidancılığında ihtiyacımız olan çok sayıda anaç en kolay, en çabuk ve ekonomik olarak tohumla elde edilebilir. 2. Yeni çeşitlerin eldesi amacıyla ıslah çalışmalarında: Beğenilen iki çeşidin veya türün istenilen özelliklerini bir araya getirebilmek için yapılan melezleme sonucu elde edilen meyvenin tohumları ekilmek suretiyle yeni melez bitkiler elde edilir. Bu melez bitkilerden istediğimiz özellikte meyve veren tipler var ise bunlar seçilir.