Jak pracowa z uczniem zdolnym w szkole Monika

Jak pracować z uczniem zdolnym w szkole Monika Sztolpa - Zaremba psycholog

UCZEŃ ZDOLNY KIM JEST?

Uczeń zdolny – kto to jest? UCZEŃ ZDOLNY - „jednostka charakteryzująca się wysokim poziomem zdolności ogólnych i specjalnych, twórczą wyobraźnią, łatwością uczenia się, szerokimi zainteresowaniami oraz dużą dozą samokrytycyzmu i pracowitością. Ucznia zdolnego wyróżniają spośród rówieśników uczących się w podobnych warunkach bardzo dobre wyniki w nauce i w innych dziedzinach działalności […], a także wnoszenie do rozwiązywanych problemów i realizowanych zadań elementów twórczych” źródło: Kupisiewicz, M, Kupisiewicz, C. (2009). Słownik Pedagogiczny. Warszawa: PWN, s. 184

Model zdolności (na podstawie: Renzulli, 1978; Mönks, 1990, Piirto, 1999; Ziegler, Heller, 2000; Tannenbaum, 2003; Gagne, 2005) INTELIGENCJA UZDOLNIENIA KIERUNKOWE ZDOLNOŚCI TWÓRCZE MOTYWACJA SAMOOCENA ŚRODOWISKO RODZINNE, SZKOLNE, RÓWIEŚNICZE LĘK JAKO CECHA

INTELIGENCJA Zdolność umysłowa, która obejmuje zdolność rozumowania, planowania, rozwiązywania problemów, myślenie abstrakcyjne, szybkość uczenia się i korzystania z doświadczeń (Gottfredson, 1997)

TWÓRCZOŚĆ Właściwości umożliwiające znajdowanie nowych, oryginalnych i jednocześnie wartościowych rozwiązań problemu, przy jednoczesnej otwartości na informacje, różnorodnym poszukiwaniu ze zmianami punktów widzenia, restrukturyzacją problemów, tolerancją na sprzeczności (Pietrasiński, 1969, Nęcka, 2001, Strzałecki, 2003)

ZDOLNOŚCI KIERUNKOWE Ujawniają się w konkretnej dziedzinie aktywności, związanej ze specyficznie przetwarzanym materiałem (Limont, 1994, Popek, 1996, Chruszczewski, 2005)

Kogo możemy ukształtować? T n. T T I I U U n. I U? - IDEAŁ GENIUSZ INNOWATOR

ZASADY PRACY Z UCZNIEM ZDOLNYM

CZEGO POTRZEBUJE UCZEŃ ZDOLNY? • • wsparcia psychologicznego i pedagogicznego odpowiedzialnego opiekuna – mentora, tutora, przewodnika dużej, rozumnej swobody w działaniu udziału w planowaniu ścieżki rozwoju wsparcia finansowego (kryteria nie tylko socjalne) motywowania do pracy współpracy opiekuna z rodzicami, innymi nauczycielami, pedagogiem, psychologiem, osobami spoza szkoły pracującymi z uczniem • dbałości o jego rozwój osobisty

Ocenianie ucznia zdolnego • • ocenianie zgodne z WSO ocenianie kształtujące zachęcenie do samooceny e – portfolio

ETAPY EDUKACYJNE, NA CO ZWRÓCIĆ SZCZEGÓLNĄ UWAGĘ

Przedszkole • wykształcanie poczucia odrębności i niezależności – dostrzeganie jego pomysłów • docenianie dziecka – wzrost samooceny i motywacji • ważne jest wypracowanie odpowiednich relacji społecznych (szczególnie z rówieśnikami) – wspólne zabawy • przyzwyczajenie do aktywności kulturalnej i poznawania wartości książki • wdrażanie do staranności, estetyki i kończenia zadania

Szkoła Podstawowa • ukazywanie obszarów użyteczności wiedzy • podkreślenie ważności rozwoju wszechstronnego • kształtowanie motywacji wewnętrznej – proces poznawczy i działanie jako wartość sama w sobie • uczenie formułowania własnych celów • zwracanie uwagi na interdyscyplinarność • poznanie technik szybkiego uczenia się i notowania • rozwój umiejętności interpersonalnych, empatii, otwartości • rozwój osobisty: samoocena, wewnątrzsterowność, otwartość

Szkoła Średnia • budowanie światopoglądu i niezależności • konfrontowanie autorytetów i bunt skierowany na wszystko • budowanie wspierających (nie wykluczających) relacji społecznych • zapewnienie środków technicznych związanych ze zdolnościami kierunkowymi • specjalizacja • zapewnienie specjalistycznych zajęć z ekspertami z danej dziedziny • umożliwienie udziału w projektach naukowych i zajęciach akademickich

Działania edukacyjne: • indywidualizacja procesu nauczania • dostosowanie do specyficznych możliwości intelektualnych, potrzeb emocjonalnych i umiejętności społecznych ucznia

Indywidualizowanie pracy z uczniem zdolnym • Indywidualizowanie pracy na lekcji • Indywidualny Program Nauczania • Indywidualny Tok Nauki

Indywidualny Program Nauczania • Podstawa programowa z przedmiotu/przedmiotów punktem wyjścia do stworzenia programu • Diagnoza psychologiczna (intelekt, emocje) • Monitoring i ewaluacja (w celu doskonalenia realizacji) • Współpraca z rodzicami, nauczycielami i innymi osobami pracującymi z uczniem • Dbałość o harmonijny rozwój ucznia, dobre relacje z rówieśnikami

Indywidualny Program Nauczania • Praca zespołu nad skonstruowaniem programu (przy współudziale ucznia, jego prawnych rodziców/opiekunów, innych nauczycieli, …) – – ustalenie zasad realizacji programu indywidualnego uwzględnienie elastyczności i wariantowości w realizacji dbałość o holistyczny wymiar edukacji ucznia dobór najefektywniejszych form i metod pracy (zgodnie z diagnozą typu inteligencji/kanałów sensorycznych, itp. ) – atrakcyjny i realny harmonogram zajęć, uwzględniający zajęcia poza klasą i poza szkołą (współpraca z instytucjami oświatowo-kulturalnymi, uczelniami, ciekawymi ludźmi, mentorami, ekspertami, wymiany międzynarodowe, obozy…)

Indywidualny Tok Nauczania • Działania diagnostyczne • Wybór opiekuna (występującego w roli tutora, mentora i sojusznika) • Tworzenie indywidualnych programów nauczania • Współudział ucznia w planowaniu ścieżki rozwoju – dążenie do coraz większej autonomii młodego człowieka • Wykorzystywanie potencjału osób spoza szkoły (np. trener, instruktor, nauczyciel ze szkoły wyższego etapu edukacyjnego, nauczyciel akademicki…)

Indywidualny Tok Nauczania • Wsparcie finansowe (stypendium, środki na prowadzenie prac badawczych, itp. ) • Konsultacje • Zapewnienie udziału w projekcie, eksperymencie, badaniach naukowych (zgodnie z profilem uzdolnień, włączanie w pracę zespołową) • Prezentacja osiągnięć ucznia (publikacje np. prac badawczych, wernisaże, koncerty, prezentacje medialne…)

Indywidualny Tok Nauczania • Pomoc w nawiązywaniu przez ucznia współpracy z placówkami, które mogą wspierać jego rozwój w ramach indywidualnego toku nauczania (np. wyższe uczelnie, domy kultury, szkoły artystyczne, instytucje pozarządowe …) • Organizowanie psychologicznego wsparcia dla ucznia i jego rodziców/opiekunów prawnych • Dbałość o rozwijanie kompetencji psychospołecznych ucznia.

Jeśli uczeń zdolny uczestniczy w zajęciach z całą klasą: • • realizacja innych tematów, materiał pogłębiający i poszerzający treści z dziedzin pokrewnych swoboda w wyborze formy pracy – (np. część materiału uczeń opracowuje w domu, a następnie przedstawia wiedzę podczas lekcji, tym samym współprowadząc zajęcia z nauczycielem) • różnicowanie prac domowych i sprawdzianów (aby dać uczniowi możliwość pokazania również dodatkowej wiedzy i pochwalenia się nowymi umiejętnościami) • zaangażowanie do projektów badawczych, interdyscyplinarnych • stworzenie możliwość indywidualnych konsultacji z nauczycielem

Akceleracja (przyspieszanie) • wcześniejsze rozpoczynanie nauki • skrócenie czasu nauki: promocja do klasy programowo wyższej (która może nastąpić także w ciągu roku szkolnego). • rozwijanie szczególnych umiejętności szkolnych podczas zajęć, gdzie możesz „przyspieszać” treści kształcenia z danego przedmiotu nauczania, w celu szybszego opanowania materiału oraz grupować uczniów według poziomu i rodzaju zdolności,

Otoczenie opieką tutora: • np. uzdolniony uczeń z klasy programowo wyższej, student współpracującej uczelni bądź nauczyciel – pasjonat • opieka merytoryczna • wsparcie w zakresie rozwoju osobistego • pomoc w ustaleniu ścieżki pracy • sugestie, w jaki sposób i gdzie można znaleźć interesujące treści • organizacja możliwości uczestnictwa w dodatkowych zajęciach, warsztatach, czy seminariach

Wykształcenie motywacji wewnętrznej: • dokładne poznanie ucznia, zdiagnozowanie jego uzdolnień i zauważenie, co jest dla niego wartością i priorytetem w działaniu • rozbudzanie jego ciekawości, najprostsze jest podsuwanie książek, publikacji, czy filmów edukacyjnych (ciekawe materiały dostępne są na stronach np. : Akademii Khana, Coursera, Edukacja Przyszłości) • zaproponować uczniowi przygotowanie lekcji, pokazu, warsztatu do klasy lub szkoły z danego tematu • pisanie artykułów do szkolnej gazetki, na stronę internetową, do czasopism tematycznych

Wykształcenie motywacji wewnętrznej • „zarażanie pasją”, np. poprzez zachęcanie do stawiania pytań, podanie tematu, zarysu treści, zaciekawienie, czy postawienie interesującego dylematu, pozwolenie na samodzielne rozwiązanie problemu, który traktowany będzie jak wyzwanie • odejście od tradycyjnego oceniania – ocenianie kształtujące • zachęcać ucznia do działania, podpowiadając w czym jest dobry – chodzi o pokazywanie, że wartość ma proces, praca i dochodzenie do celu, a nie sam efekt końcowy

Zachęcanie ucznia do systematyczności: • stworzenie konkretnego planu działań • „check – listy”, gdzie uwzględnione będą pozytywne wzmocnienia po każdym wypełnionym zadaniu • dzielić zadania duże na mniejsze elementy – konkrety • porządkowanie spraw według stopnia ważności (najpierw sprawy najważniejsze, te mniej istotne mogą poczekać) • metoda polegająca na podjęciu zobowiązania wobec rówieśników, którzy są jedną z ważniejszych grup odniesienia dla młodych ludzi – uczeń może stać się liderem grupy projektowej, udzielać systematycznych korepetycji, czy przedstawiać ciekawe treści podczas cyklicznych spotkań, np. podczas zajęć pozalekcyjnych

Ponoszenie porażek • nauczyć ponoszenia porażek, w taki sposób, aby nie wpływały one na jego samoocenę, tyko motywowały do ciężkiej, systematycznej pracy • pozwolić uczniowi na popełnianie błędów, zapewniając mu trochę samodzielności i nie usuwać przeszkód, zanim jeszcze zdąży je zauważyć, tak aby sam mógł zmierzyć się z trudnościami • gdy uczeń popełni błąd należy omówić z nim przyczyny, wskazać drogę, wesprzeć i zmotywować do ponownej próby

Zajęcia pozalekcyjne • klasy autorskie • koła zainteresowań • realizacja projektów (w tym: badawczych, interdyscyplinarnych) • koła naukowe • obozy naukowe • seminaria, konferencje prowadzone dla zdolnych we wspołpracy (np. szkoły i samych zdolnych z uczelniami wyższymi – studenckimi kołami naukowymi – realizacja wspolnych projektów badawczych) • udział w konkursach, zawodach • panele dyskusyjne

Zajęcia pozaszkolne • • zajęcia na wyższej uczelni wolontariat udział w studenckich kołach naukowych uczestniczenie w zajęciach instytucji kulturalno-oświatowych np. PAN • udział w olimpiadach, festiwalach naukowych, artystycznych • korzystanie z oferty specjalistycznych centrów wspierania zdolności w kraju i za granicą • udział w spotkaniach z talentami ze świata biznesu – wsparcie w zaplanowaniu ścieżki kariery zawodowej, podzielenia się wiedzą dotyczącą rozwoju, wewnętrznego motywowania

Udział w aktywnościach pozaszkolnych: • konkursy wymagające nowej (nie szkolnej) wiedzy, kreatywności, przyjaznej rywalizacji, pasji • konkursy, które wymagają rozumowania i myślenia twórczego, polegają na wykonywaniu doświadczeń i eksperymentów, angażują pracę w grupie (grupa jest większą siłą twórczą niż jednostka) • programy edukacyjne (Odyseja Umysłu, Zdolni z Pomorza, Turniej Młodych Fizyków, Turniej Matematyków, Turniej Debat Oksfordzkich, Tematyczne Ligi Zadaniowe)

Warsztaty umiejętności: • kreatywność i twórcze rozwiązywanie problemów • komunikacja interpersonalna • budowanie poczucia własnej wartości • radzenie sobie ze stresem • konstruktywne radzenie sobie z porażką • techniki uczenia się

SPECYFICZNE TRUDNOŚCI UCZNIÓW ZDOLNYCH

Trudności w relacjach społecznych: • włączanie ucznia do grupy dzieci dzielącej jego zainteresowania (kółka zainteresowań, obozy i seminaria tematyczne, zajęcia na wyższej uczelni) • zaproponowanie wszystkim uczniom pracy grupowej, w której spotykają się uczniowie o różnych zainteresowaniach i uzdolnieniach, o różnym pochodzeniu i zapleczu intelektualnym • ucznia nie należy stawiać za wzór klasie, pokazując jego wybitne zdolności (inni uczniowie mogą nie być w stanie doścignąć kolegi w talencie), należy raczej uwypuklać jego ciężką pracę i zainteresowania, które były przyczyną osiąganych sukcesów, warto również pokazać, w jaki sposób uczeń może przydać się klasie

Trudności w zachowaniu: • przy wprowadzeniu kolejnych treści lub przekazywaniu nowych instrukcji warto zwrócić uwagę ucznia na tok lekcji, tak aby zaangażowanie we własne czynności nie uniemożliwiło mu podążania za tematem • ukierunkować aktywność ucznia, poprzez zaangażowanie go w pomoc kolegom, rozdawanie materiałów dodatkowych, • zaproponować mu (wcześniej przygotowane) interesujące zadania bądź ciekawą literaturę przedmiotu

SNOS: Syndrom nieadekwatnych osiągnięć szkolnych • U uczniów zdolnych (nawet u 50%) może mieć miejsce rozbieżność pomiędzy potencjalnymi możliwościami, a faktycznymi osiągnięciami

Źródło: S. Rimm (1994), s. 183, za: W. Limont (2010)

Prawa sformułowane przez Sylvię Rimm na podstawie obserwacji i pracy z uczniami z SNO w szkołach, rodzinach, klinice S. Rimm (1994). Bariery szkolnej kariery. Dlaczego dzieci zdolne mają słabe stopnie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. • Szkolne sukcesy dzieci są bardziej prawdopodobne, jeżeli rodzice przekazują im jednolite i jasno określone wymagania. • Dzieci łatwiej uczą się właściwych zachowań, jeśli mają odpowiednie modele do naśladowania. • Rozmawianie o dzieciach przy dzieciach może dramatycznie wpłynąć na ich zachowanie i poczucie własnej wartości. • Przesadne reakcje rodziców na sukcesy i niepowodzenia dziecka prowadzą do odczuwania przez nie silnej presji osiągania sukcesów bądź rozpaczy i zniechęcenia w przypadku porażki.

Prawa sformułowane przez Sylvię Rimm na podstawie obserwacji i pracy z uczniami z SNO w szkołach, rodzinach, klinice S. Rimm (1994). Bariery szkolnej kariery. Dlaczego dzieci zdolne mają słabe stopnie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. • Dzieci odczuwają większe napięcie wówczas, gdy mają coś zrobić, niż wtedy, gdy już to robią. • Poczucie własnej wartości dzieci zdobywają dzięki pokonywaniu przeszkód. • Brak lub nadmiar często objawiają się tym samym. • Pewność siebie i poczucie odpowiedzialności za własne postępowanie dzieci zdobywają wtedy, gdy zakres ich swobód jest poszerzany stopniowo, w miarę dojrzewania.

Prawa sformułowane przez Sylvię Rimm na podstawie obserwacji i pracy z uczniami z SNO w szkołach, rodzinach, klinice S. Rimm (1994). Bariery szkolnej kariery. Dlaczego dzieci zdolne mają słabe stopnie. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. • Dzieci przeciwstawiają się dorosłym, jeśli jedno z rodziców poszukuje w dziecku sprzymierzeńca przeciwko drugiemu rodzicowi lub przeciwko nauczycielowi. • Dorośli powinni unikać konfrontacji z dziećmi, dopóki nie są całkiem pewni, że potrafią wyegzekwować swoje zakazy. • Dzieci będą osiągać sukcesy tylko wtedy, gdy nauczą się funkcjonować w sytuacji rywalizacji z innymi. • Dzieci będą dążyły do osiągnięcia sukcesów w nauce, jeśli zauważą związek pomiędzy wysiłkiem włożonym w proces uczenia się a uzyskiwanymi wynikami.

Instytucje wspierające ucznia zdolnego • Poradnia Psychologiczno – Pedagogiczna • Kreatywna Pedagogika www. gdansk. pl/kreatywna_pedagogika • Polska Fundacja Dzieci i Młodzieży www. pcyf. org. pl • Polskie Stowarzyszenie Kreatywności www. p-s-k. pl • Fundacja im. S. Batorego www. batory. org. pl • Uniwersytet dla Dzieci www. uniwersytetdladzieci. edu. pl • Politechnika dla dzieci www. pd. portal. prz. edu. pl • Zdolni z Pomorza https: //zdolnizpomorza. pl/