KRESELLEME VE DN 2 HAFTA KRESELLEMEYE ZEMN HAZIRLAYAN

KÜRESELLEŞME VE DİN 2. HAFTA KÜRESELLEŞMEYE ZEMİN HAZIRLAYAN GELİŞMELER Prof. Dr. Erkan PERŞEMBE 1

2 Bilimin ışığında gerçekleştirilen bütün teknolojik gelişmeler, küreselleşmenin bütün dünyada yaygın etki ağı oluşturmasını gerçekleştirmiştir. Yeni teknolojilerin insanların hayatına dahil olması, dünyayı küresel bir köye dönüştürmektedir. Birbirine sıkıca bağlı ve destekleyerek ilerletme görevini üstlenen yeni teknolojiler, engellenmesi neredeyse çok zor olan bir hayat tarzının bizlere dayatılmasının yolunu açmaktadır. Kültürel, ekonomik, sosyal ve siyasi birikimler bu yapılarla birlikte değişime uğramaktadır.

3 Dünyanın hemen her tarafında yaygınlaşan yeni teknolojilere dayalı üretim tarzı, hemen her sektörde tüketim piyasalarının canlılığını gerçekleştirmektedir. Otomotiv sektöründen, gıda sektörüne, giysilerden, her yerde yoğun kullandığımız eşyalarımıza ve iletişim araçlarına kadar birçok alanda çok yoğun ekonomik hareketlilik yaşamaktayız. Küreselleşme sürecinin bugünkü bu konumunu, insanlığın son iki yüzyılı içindeki teknolojik, ideolojik ve politik, ekonomik gelişmelerle bağlantılı olarak ele alabiliriz.

4 İdeolojik ve Politik Gelişmeler: Teknolojik gelişmelerin yanında dünyada gerçekleşen politik ve ideolojik olaylar da küreselleşme sürecinde etkili olmuştur. Büyük imparatorlukların mücadeleleri, din savaşları, aydınlanma, Fransız İhtilâli gibi pek çok olay, sonraki yüzyılları da yoğun etkileyecek siyasi ve ideolojik dönüşümleri gündeme getirmiştir. Fransız devrimi, İmparatorluklar çağından ulus-devlet yapılarına geçişin en önemli dinamosu olmuştur. İnsan hakları, demokrasi, laiklik, sekülarizm, liberalizm, kadın hakları ve siyasal ideolojiler bu gelişmenin söylemleri olarak sonraki dönemlerin toplumsal yapılarını daha yoğun etkileyebilmiştir.

5 Sanayi Devrimi de, birçok alanda yeni teknik buluşlarla üretim artışına ve dolayısıyla refah artışına yol açmış, üretimde geleneksel üretim tarzını değiştirmiş ve makineleşme ile birlikte yeni bir sınıfın (işçi sınıfı) doğmasına yol açmıştır. İngiltere’de kırsal bölgelerden sanayi merkezlerine akan insanların işsizlik, aşırı süresiz çalışma koşulları, hastalıklar ve yoksulluk gibi sorunlar yaşadığı bu olumsuzluklar dönemin diğer ayırt edici tablosuydu.

6 Sanayi toplumunun ağır koşullarında köle gibi çalıştırılan işçilerin sırtından aşırı kazanç sağlayan kapitalist efendilerle bu yeni işçi sınıfı arasında gerilimler büyüyordu. Karl Marx ve Engels’in bu olumsuzluklara karşı yayınladıkları Komünist Manifesto(1848), ideolojik anlamda önemli bir dönüşümün habercisiydi. Çünkü sanayi devriminin taşıyıcısı insanların sistemdeki sorunlara müdahalesi olarak öngörülen proleterya devrimi beklentisi, 20. Yüzyılı etkileyecek çapta siyasal gelişmelere (kapitalizm-sosyalizm) neden olabilmiştir.

7 Nitekim, Birinci dünya savaşı yıllarında 1917’de Rusya’da Lenin tarafından gerçekleştirilen sosyalist devrim, Marx’ın görüşlerine göre oluşturulmuş bir ideoloji ve ekonomi modelini yürürlüğe sokmuştu. Sovyetler birliğinin hakim olduğu coğrafyada benimsenen bu model, devletin egemen olduğu yeni bir üretim tarzını benimsiyordu. İkinci Dünya savaşı yıllarında Sovyetler Birliğinde Stalin’in yeni yön verdiği devletçi sosyalist yapılanma, bu yüzyılın Batı dünyasının kapitalist modeli karşısındaki en güçlü ideolojik

8 İkinci dünya savaşı sonrasında Sovyet SCB’nin Doğu Avrupa’da, Polonya, Romanya, Bulgaristan, Yugoslavya, Macaristan, Çekoslavakya gibi sosyalist ideoloji modeli benimseyen devletlerle kurduğu Varşova paktı, kapitalist modeli uygulayan Batılı politikalara karşı siyasi ve ekonomik bir güç birliğiydi. Nato ile Varşova Paktı ülkeleri arasındaki soğuk savaş dönemi, her alanda, (teknolojik anlamda uzay projeleri, nükleer silahlanma, haberleşmelerin kontrolü) ciddi bir kutuplaşmayı getirdi.

9 SOĞUK SAVAŞ DÖNEMİ(1945 -1990) Soğuk Savaş, II. Dünya savaşı sonrasında 1990’lı yıllara kadar dünyanın NATO örgütü olarak bilinen ABD’yi destekleyenler(Batı Bloku) ve SSCB’yi destekleyenler(Doğu Bloku) arasında siyasi, kültürel, askeri ve teknolojik açıdan ayrıştığı döneme denir.

10

11 1985 yılında Sovyetler Birliği ekonomisinin iflasıyla birlikte Başkan M. Gorbaçov tarafından yeni ekonomik model olarak Glastnost politikasını(açıklık ve yeniden yapılanma) benimsemesiyle, Sovyetlerin kontrolündeki bağlı ülkeler bağımsızlıkları kazandı. Öncelikle doğu Avrupa ülkeleri kendi ekonomik kurtuluş arayışlarına yöneldi. Orta Asyada Türk cumhuriyetleri, Batıda, Estonya, Letonya, Ukrayna gibi ülkeler sırayla bağımsız devletlere dönüştü. Bunun sonucunda çift kutuplu dünya düzeninden tek kutuplu dünya düzenine geçiş gerçekleşmiştir. Bu gelişme küreselleşmenin hakimiyetinde önemli bir durumdu.

12 Bu gelişmeleri takip eden dönem içinde özellikle ABD ve Batılı devletlerin siyasi ve ekonomik modellerinin üstünlüğünü ön plana çıkarma ve yeni dünya düzeni fikrini yaygınlaştırma amacıyla bazı bilim adamları çeşitli teoriler geliştirmişlerdir. Bunlar arasında Francis Fukuyama’nın liberal demokrasi ve dolayısıyla Batı’nın temsil ettiği değerlerin insanlık tarihinin geldiği son nokta olduğu düşüncesini savunduğu “Tarihin Sonu” tezi önemli bir çalışmaydı.

13 Samuel Huntington ise, bu teze ölçülü yaklaşarak, soğuk savaşın bitmesinden sonra artık olası savaşların milli devletler arasında değil de insanlık tarihinde önemli bir konuma sahip farklı medeniyetlerin oluşturduğu bölgeler arasında olacağını savunduğu “Medeniyetler Çatışması” tezi tüm dünyada çok önemli tartışma yaratmıştır. Küreselleşme süreci bu tartışmalardan önemli ölçüde etkilemiştir.

14 Ekonomik Gelişmeler: Küreselleşmeyi meydana getiren faktörlerden ekonomik faaliyetler, çok eski tarihlerden itibaren uluslararası düzeyde farklı devletler veya medeniyetler arasında gerçekleşmektedir. C. Kolumb ve Vasco da Gama tarafından yapılan coğrafi keşifler sayesinde de ekonomik faaliyetler sınır komşularının dışındaki deniz aşırı bölgelerle de yapılmaya başlamıştır. Ancak küresel düzeyde bir ekonomik faaliyetten bahsetmek için elbette uzun tarihi bir sıçrayış yapmak gerekecektir.

15 Ekonomik açıdan küreselleşme üç dönemde ele alınabilir. 1490’larda birinci dönem başlar. Bu dönemin karakteristik özelliği, pusulanın icadı, buna bağlı denizcilikteki gelişmeler ve Avrupa kıtasına mümkün olduğu kadar fazla altın ve gümüş getirme, mümkün olduğu kadar fazla ihracat yapma olarak ifade edebileceğimiz “merkantilist” politikalarıdır.

16 1890’larda başlayan ikinci dönemin karakteristiği ise sanayileşme, onun doğurduğu hammadde ve üretilen mamuller için pazar bulma ihtiyacıydı. İçinde bulunduğumuz üçüncü dönemin itici güçleri ise 1970’lerde çok uluslu devletlerin güçlenmesi 1980’lerde iletişim devrimi ve 1990’larda Sovyet Blok’unun çökmesiyle gündeme gelmiştir. Son dönemi biraz daha genişleterek, ekonominin, küreselleşmenin meydana gelmesine etkisini irdeleyebiliriz.

17 Ekonomik faaliyetlerin küreselleşmesi İkinci Dünya Savaşından sonra 1960 sonrasına rastlar. Bu dönem, bir yandan çokuluslu şirket faaliyetlerinin ortaya çıktığı, bir yandan da uluslararası ticaretin geliştiği dönemdir. Daha sonra, 1971 -73 döneminde yarı-sabit kur rejiminin çöküşüyle birlikte, sermaye piyasaları hızla uluslararasılaşmıştır. Bu süreçte, uluslararası menkul kıymetler yatırımları ve banka kredileri yaygınlaşmaya başlamış, bütünleşmiş ve bağımlı bir dünya ekonomisine geçişle birlikte küreselleşmenin

18 Küreselleşmeyi meydana getiren unsurlardan ekonomik küreselleşmenin ikinci döneminde, uluslararası ticaret hacmi hızla artmış ama asıl gelişme finansal sermayede gözlenmiştir. Küresel ekonomi öncelikle ulaşım maliyetlerinin, ardından da küreselleşme dönemindeki teknolojik gelişmelere bağlı olarak telekomünikasyon maliyetlerindeki düşüşe dayanmaktadır. 1930 yılında New York ile Londra arasındaki üç dakikalık bir telefon konuşması 300 dolar tutuyor iken, günümüzde internet aracılığıyla neredeyse bedavaya gelmektedir.

19 Teknolojik Gelişmeler: Teknolojik gelişmeler, insanların üretime geçtikleri ve toplu olarak yaşamaya başladığı anlardan itibaren var olmakta ve değişimini korumaktadır. İnsanın doğa ile mücadelesinde karşısına çıkan zorlukları alt edebilmek için keşifleri teknolojinin temelini oluşturmaktadır. Tarımın insan hayatına girmesi ile toprağın işlenmesi için gerekli olan araçların üretiminden, günümüzde uzaya gönderilen uydulara kadar gerçekleşen gelişmeler teknolojinin ulaştığı

20 18. ve 19. Yüzyılda gerçekleşen Sanayi Devrimi, teknolojik gelişmelerin, toplum üzerinde yarattığı değişimlerin en bariz şekilde gözlemlendiği olayların başında gelmektedir. Makinenin insan hayatına girmesi ve teknolojik buluşlarla artan üretim, insanların hayatlarını değiştirirken, bu değişimler olumlu veya olumsuz özellikleri ve getirileri sonucunda tartışmaya açılmaktadır. Teknolojinin gelişmesi ile ortaya çıkan bu olumlu değişimler daha çok hayatı kolaylaştırma, mesafeleri kısaltma, daha rahat yaşama insanları

21 Dünya tarihinde üç önemli teknolojik devrim gerçekleşmiştir. Bunlardan birincisi, 19. yy. ın ortalarında İngiltere’de buhar makinesinin demir ve deniz yollarında kullanılmaya başlanması sonucunda insan ve eşya taşımada yeni bir döneme girilmesi ile gerçekleşmiştir. Sanayi devriminin dinamosunu oluşturan bu gelişmeler, daha hızlı iletişim ve ulaşım imkanlarıyla kıtaları, ülkeleri birbirine yakınlaştırmıştır.

22 İkinci teknolojik devrim ise 19. yy. ın sonu ve 20. yy. ın başlarında petrol enerjisinin keşfedilmesi ve bağlı olarak elektrik enerjisinin farklı alanlara uygulanmasıyla kentlerin aydınlatılması ve benzinle çalışan karayolu araçlarının geliştirilmesi görülmüştür. Daha sonra iletişim alanında telgraf, telefonla haberleşme ve radyo yayınları, sinema teknolojisi ile dünyanın küçülmesini gerçekleştirecek önemli gelişmeler söz konusu olmuştur. Bu dönemde hava araçlarının başarıları ise diğer önemli gelişmedir.

23 1874 Mercedes

24 1883 Mercedes

25 İlk radyo ve TV örnekleri

26 Üçüncü teknolojik devrim ise; mikro-elektronik alanda gerçekleşmiştir. İletişim ve bilişim teknolojisi üzerinde yoğunlaşmış olan bu devrim sonucu bilgisayarlaşma, dijitalleşme, uydu iletişimi ve internetin devreye girmesiyle bilgiyi toplama, değerlendirme, kullanma daha hızlı gerçekleşir hale gelmiştir. İletişim teknolojisindeki gelişmeler, zaman ve mekan engellerini kaldırarak sınırlar ötesi iletişimin ve ekonomik faaliyetlerin yoğunluğunu arttırmıştır.

27 Mikro elektronik teknoloji

28

29 Haberleşmenin maliyeti azalırken, hızı artmış, uluslararası ticareti yapılabilir mal ve hizmetlerin kapsamı genişlemiş, şirketlerin üretim birimleri arasındaki koordinasyon kolaylaşmış ve bu çevreler arasında rekabet genişlemiştir. Günümüzde hızla ucuzlaşıp yaygınlık kazanmakta olan enformasyon teknolojileri, uluslararasındaki etkileşim sürecinde küresel dönüşümü hızlandırmaktadır.

30 Bilimsel bilginin yayılması ile teknolojik gelişmelerin çok daha hızlı bir şekilde gerçekleştiği görülmektedir. Bilimdeki gelişmeler, kitle iletişim araçlarının değişiminde matbaadan sonra zamanı daha verimli kullanabilme çabasına odaklanarak ilerlemektedir. Telgrafın icadıyla insanlar bir yerden başka bir yere enformasyonu çok hızlı bir şekilde geçirmeyi başarmışlardı. Hemen ardından telefonun icat edilmesi ise iletişimde ilk önemli devrimlerdendi. Kitle iletişimi düşünüldüğünde ise bu gelişmelerin arasında en büyük etkiyi radyo, televizyon ve internetin yarattığı bilinmektedir. Radyonun icadı, kitlesel haber verme

31 Neil Postman, televizyon ile birlikte yaşanan her olayın, gelişmenin, dolayısıyla haberin görsel olarak yarattığı etkiye odaklanmaktadır. İnsanların bilincinde yaptığı değişimler söz konusu olunca kitle iletişim aracı olarak televizyonun kullanılmasının önemli ortaya çıkmaktadır. Bilgisayar teknolojisi ise mobil aygıtlar aracılığıyla toplu taşıma araçlarında, sokakta, arabada, tatilde kısacası gündelik hayatımızın her anında maruz kaldığımız bütün dünyayı etkileyen ve bağımlı kılan küreselleşmenin sembol teknolojisidir.

32 Ancak kitle haberleşme araçlarında gözlemlenen teknolojik yeniliklerle birlikte ulaşım teknolojilerinde görülen gelişmeler, hızlı trenler, deniz yolu ve kara ulaşımındaki hız ve yoğunluklar, özellikle havacılık sektöründeki büyüme insanların bütün dünyada sürekli mobil olabildikleri küresel bir hareketlilik ve yakınlık oluşturmaktadır.

33 Günümüzde teknolojik ve ekonomik gücü elinde bulunduran ülkeler, siyasi ve sosyo-kültürel küreselleşmede de etkin olabilmektedirler. Çünkü, dünyanın herhangi bir bölgesine ekonomik yatırım yapan ya da üretimini küreselleştirip yeni pazarlara sunan ülkeler, öncelikle söz konusu coğrafyaya kendi kültürlerini benimsetmekte ve yerel halkın sahip olduğu sosyal ve kültürel yapı üzerinde

34 Küresel ekonomide finansman yöneticileri, bankalar, büyük şirketler, büyük miktarlarda sermayeyi tek bir tuşu tıklayarak dünyanın bir ucundan öbür ucuna aktarabiliyorlar ve bu hareketleriyle kaya gibi sağlam görünen ekonomilerin tüm istikrarını bozabiliyorlar. Küresel döviz pazarlarında her gün bir trilyon dolardan çok daha fazlası alınıp satılıyor ve el değiştiriyor.

35 Dünya hızla tek, birleşik bir ekonomiye doğru ilerlerken, artan sayıda şirket ve insan yeni piyasa ve ekonomik fırsatların arayışı içinde dünya üzerinde yer değiştirmektedir. Sonuç olarak, dünyanın kültürel haritası da değişmektedir: insan ilişkileri ulusal sınırları ve hatta kıtaları aşmakta, bireylerin doğum yerleri ile yaşadıkları ülkeler arasındaki kültürel bağlantıları sürekli yer

36 Uluslararası şirketler, ürünlerini birkaç ülkede üreten ya da pazarlayan şirketlerdir. Bunlar, merkezlerinin bulunduğu ülke dışında bir ya da iki fabrikası olan ve pazarlama stratejileri bütün dünyayı kapsayan dev uluslararası girişimlerdir. Apple, Samsung, Microsoft, Pfizer, Coca-Cola, General Motors, Unilever, Nestle, Mitsubishi ve diğer pek çok şirket, bugün bütün dünyada bilinen uluslararası şirketler kategorisine girmektedir.

37 Dünyanın önde gelen uluslararası şirketleri, ekonomik yönden dünyanın pek çok ülkesinden daha büyüktür. 500 uluslararası şirketin toplam satışları 14, 1 trilyon Doları - yani yaklaşık tüm dünyanın ürettiği mal ve hizmetlerin yarısına yakın bir değeri bulmaktadır. İmalat sanayinin küresel meta zincirleri şeklinde, -işlenmiş ürünlerin emek ve üretim süreçlerinin dünya çapındaki ağları – birleştirilmesi, ucuz işgücü ve çok büyük kârlar elde edilen tüketim

38 Uluslararası şirketler, ekonomik küreselleşmenin merkezinde olup, dünya ticaret hacminin üçte ikisini elinde bulundurmaktadır. Bu şirketler uluslararası finans piyasalarının önemli oyuncuları olarak yeni teknolojilerin (kendi pazarlama stratejileri gereği) dünyaya yayılmasında önemli bir rol oynamaktadır.