FIKH HKMLER VE KAYNAKLARI EHLYET NEDR Ehliyet insann

FIKHİ HÜKÜMLER VE KAYNAKLARI

EHLİYET NEDİR? Ehliyet; insanın kendisine hüküm taalluk edecek bir durumda olması, teklife muhâtap olması, leh ve aleyhinde haklara sahip olmasıdır.

Ehliyet sahibi bir kimseye din tarafından yöneltilen emir ve yasaklara “teklif”, bunlarla sorumlu olan kişiye ise “mükellef” denir.

TEKLİFLER NELER OLABİLİR ÖRNEK VERELİM. . .

Ehliyetin Şartları AKILLI OLMAK

Ehliyetin Şartları BÜLUĞ ÇAĞINA GELMEK

1. Vücub (hak sahibi olma) ehliyeti: İnsanların bir takım haklara sahip olabilmesi ve onlardan yararlanabilecek durumda olmasıdır. Buna “hak ehliyeti” adı verilir.

Böyle bir ehliyete sahip olabilmek için insanın hayatta olması veya sağ doğmuş olması yeterlidir. Anne karnındaki çocuk da sağ doğmak şartıyla bu ehliyeti ve onun sağladığı hakkı elde eder. Örneğin, annesi hâmile iken babası vefat eden çocuk sağ olarak doğduğunda babasının mirasından payını alabilir. Anne karnında eksik olan vücup ehliyeti doğumdan sonra tam hâle gelir ve ölüme kadar devam eder.

2. Edâ (yapma) ehliyeti: İnsanın sahip olduğu hakları kullanabilecek durumda olmasıdır. Bu sebeple buna fiil ehliyeti adı verilmiştir. v. Temyiz, iyi ile kötüyü, yararlı ile zararlıyı ayırt edebilme gücüne denir. v. Bu güce sahip olana da mümeyyiz denir. T vemyiz gücü, akıl ve buluğ ile oluşur. v. Buluğdan önceki temyiz gücü bazı mükellefiyetler ve haklar bakımından eksik sayılır.

Temyiz Öncesi Dönem ØYedi yaşının altında olan çocuklar ile akıl hastaları temyizden yoksun yani gayri mümeyyiz kabul edilirler. Ø Bunların vücup ehliyeti tam olsa da edâ ehliyetleri yoktur. Ø Bütün işlemlerinde veli kontrolü ve gözetimi altındadırlar

Temyiz Öncesi Dönem ØBu sebeple de sözlü olarak yapılması gereken tasarruflar konusunda kısıtlı (mahcûr) sayılırlar. Bu kısıtlılık durumu, alış-veriş, adak, yemin, bağış gibi işlemlerinin geçersiz olmasına sebep olur.

Temyiz Öncesi Dönem Ø Bu gibi işlemleri onlar adına velileri yapar. Ancak çarpma, vurma, yakma, yıkma gibi yollarla verdikleri zararlardan malen sorumlu olurlar. Ø Örneğin, altı yaşında bir çocuk başkasına ait bir otomobili yaksa bu zarar onun malından ödenir. Ödemeyi onlar adına velileri yapar.

Temyiz Dönemi Bu dönem, yedi yaşından buluğ dönemine kadarki dönemi kapsar. Çünkü temyiz gücü, akıl ve buluğ ile oluşur. Bu dönemde bazı mükellefiyetler ve haklar bakımından çocuk eksik sayılır. Örneğin, dokuz yaşındaki bir çocuk tek başına ve sırf kendi iradesiyle ticâret yapamaz.

Temyiz Dönemi v. Yedi yaşından buluğ çağına kadar olan dönem içerisinde bulunan mümeyyiz çocuklar kanuni temsilci de denilen velilerinin kontrolü ve gözetimi altındadırlar. v. Bu yaştaki kimseler namaz, oruç gibi dinî hükümlerle yükümlü değillerdir. İşledikleri suçlardan ise bedenen değil de malen sorumludurlar. •

Temyiz Dönemi v Başkasına bağış yapma gibi tamamen zararlarına sayılan işlemleri geçersizdir. v Bağış kabul etmek gibi tamamen yararlarına olan tasarrufları geçerlidir. v Alış-veriş gibi, yarar ve zararlarına olma ihtimali olan işlemler ise velilerinin onayına bağlıdır. Veli onaylarsa geçerli, onaylamazsa geçersizdir.

Bulûğ Dönemi Dinî emir ve yasaklarla tam anlamıyla sorumlu olabilmek için tam edâ ehliyeti gerekir. Bu da ancak buluğ çağına girdikten sonra olur.

Rüşd Dönemi �Hukuki ehliyete sahip olmak için reşid olmak gerekir. �Rüşd çağına ulaşanlar, kendi iradeleri ile hak elde edebildikleri gibi, borç altına da girerler. Aynı zamanda işledikleri bir suçtan dolayı hem bedeni ve hem de mali olarak sorumlu olurlar. Örneğin, bu yaştaki bir kimse kendi iradesiyle bir otomobil satın alabilir, var olan otomobilini satabilir ve otomobiliyle haksız olarak çarpıp hasar verdiği bir başkasına ait otomobilin hasarını tazmin etmekten sorumlu olur.

Ehliyeti Kısıtlayan Durumlar Hak ehliyeti denilen “vücub ehliyeti” kişi hayatta ve hür olduğu sürece devam eder. Edâ ehliyeti ise bazı durumlarda kısıtlanır, bazen de tamamen ortadan kalkar. Edâ ehliyetini kısıtlayan veya ortadan kaldıran durumlara “ehliyet arızaları” denir. Bu durumlar meydana gelişinin kişinin elinde ve iradesi dâhilinde olup olmamasına göre iki kısma ayrılır:

Semavi arızalar Meydana gelmesi insanın iradesi dışında olan ehliyet ârızalarına “semavi arızalar” adı verilir

Bu tür ârızalar, ehliyeti olumsuz yönde etkilemekte, yapacakları işlem ve yükümlülüklere göre ya kısıtlamakta veya tamamen ortadan kaldırmaktadır. Mesela, çocukluk ibadet yükümlülüğünü tamamen ortadan kaldırdığı için beş vakit namaz kılmayan bir çocuk bundan sorumlu olmaz. Çocukluk bazı suçlardan mali olarak sorumlu olmayı engellemediği hâlde bedenen sorumlu olmaya engel olduğu için ehliyeti kısıtlamıştır. Aynı şekilde çocuğun yaptığı bağış geçerli olmadığından çocukluk ehliyeti tamamen ortadan kaldırmış olmaktadır.

UYKU

BAYILMA

BUNAMA

UNUTMA

Müktesep rızalar Meydana gelmesinde insanın kendi iradesi ve fiili olan ârızalara “müktesep arızalar” adı verilir. Bu tür ârızalar genel olarak ehliyeti ortadan kaldırmayıp kısıtlayıcı bir özelliğe sahiptirler. Mesela, sarhoşun bazı hukuki tasarrufları geçersiz sayılır. Aynı şekilde savurgan kişilerin bazı hukuki tasarrufları kısıtlanır.

SARHOŞLUK

BİLGİSİZLİK

SAVURGANLIK

Bu tür ârızalar genel olarak ehliyeti ortadan kaldırmayıp kısıtlayıcı bir özelliğe sahiptirler. Mesela, sarhoşun bazı hukuki tasarrufları geçersiz sayılır. Aynı şekilde savurgan kişilerin bazı hukuki tasarrufları kısıtlanır.

İKRAH

v Bir kimsenin razı olmayacağı ve kendi iradesi ile yapmayı tercih etmeyeceği bir işi gerçekleştirme zorunda bırakılmasına ikrah denir. v Gücü yettiği kadar kendini savunmasına rağmen ikrah baskı altına alınmış, silah zoruyla veya benzeri bir yöntemle istemediği bir işi yapmak zorunda bırakılmış kimse, Allah (c. c) katında tam olarak sorumlu tutulmaz, hukuki açıdan da -resmi makamlara ispat edebilmesi durumunda- kendi aleyhine yaptığı işlem iptal edilir.

HAZIRLAYAN : ESRA TABKARA İSLAHİYE KIZ ANADOLU İMAM HATİP LİSESİ