Hoofdstuk 5 Maatschappelijke verantwoordelijkheid en ethiek Pearson Education

Hoofdstuk 5 Maatschappelijke verantwoordelijkheid en ethiek © Pearson Education Benelux, 2003 5 -1 5 1

Leerdoelen Je moet het volgende kunnen: – de klassieke en sociaal-economische zienswijzen op maatschappelijke verantwoordelijkheid uitleggen; – de argumenten voor en tegen maatschappelijk verantwoordelijk gedrag van bedrijven opnoemen; – het verschil uitleggen tussen maatschappelijke verplichting, maatschappelijke ontvankelijkheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid; – uitleggen wat de relatie tussen maatschappelijk verantwoordelijk gedrag en economische prestaties is; – waardenmanagement beschrijven en uitleggen hoe dit aan de bedrijfscultuur is gerelateerd; © Pearson Education Benelux, 2003 5 -2 5 2

Leerdoelen (verv. ) Je moet het volgende kunnen: – beschrijven wat de ‘vergroening’ van management is en hoe dit door bedrijven in de praktijk wordt gebracht; – het verschil weten tussen de vier visies op ethiek; – de factoren beschrijven die invloed hebben op ethisch gedrag; – de manieren beschrijven waarop bedrijven het ethisch gedrag van werknemers kunnen verbeteren. © Pearson Education Benelux, 2003 5 -3 5 3

Wat is maatschappelijke verantwoordelijkheid? Twee tegengestelde zienswijzen – Klassieke zienswijze – De zienswijze dat de enige maatschappelijke verantwoordelijkheid van managers het maximaliseren van de winst is • Milton Friedman – De eerste verantwoordelijkheid van managers is het dienen van de belangen van stakeholders – ‘Maatschappelijk goed doen’ kost de organisatie meer geld – Deze kosten moeten aan de klant worden doorberekend © Pearson Education Benelux, 2003 5 -4 5 4

Wat is maatschappelijke verantwoordelijkheid? (verv. ) Twee tegengestelde zienswijzen (verv. ) – Sociaal-economische zienswijze – Bedrijven zijn méér dan economische instellingen • De maatschappelijke verantwoordelijkheid omvat meer dan winst maken en omvat ook het beschermen en verbeteren van een gemeenschap • Bedrijven hebben een verantwoordelijkheid tegenover een samenleving, een samenleving die: – hun bestaan door wetten en regelgeving mogelijk maakt; – hen ondersteunt door producten en diensten af te nemen. • Steeds meer organisaties proberen hun maatschappelijke rol te verbeteren © Pearson Education Benelux, 2003 5 -5 5 5

Wat is maatschappelijke verantwoordelijkheid? (verv. ) Van verplichting tot maatschappelijke verantwoordelijkheid – Maatschappelijke verantwoordelijkheid – De morele verplichting van een bedrijf om doelstellingen na te streven die goed zijn voor de samenleving als geheel • Gaat verder dan juridische en economische verplichting • Ziet organisaties als hoeders van normen en waarden – Maatschappelijke verplichting – De verplichting van een bedrijf om aan economische en juridische eisen te voldoen • Doet alleen maatschappelijk goed als dit tot financieel gewin leidt – Maatschappelijke ontvankelijkheid – De mogelijkheid van een bedrijf om zich aan veranderende maatschappelijke omstandigheden aan te passen • Probeert zich aan heersende normen aan te passen © Pearson Education Benelux, 2003 5 -6 5 6

Mate van maatschappelijke inzet Maatsch. ver. Maatsch. antwoordelijkheid ontvankelijkheid Maatschappelijke verplichting © Pearson Education Benelux, 2003 5 -7 5 7

Maatschappelijke verantwoordelijkheid versus maatschappelijke ontvankelijkheid Verant. Ontwoordelijkheid vankelijkheid Kernoverweging Focus Nadruk Beslissingsstructuur © Pearson Education Benelux, 2003 Ethisch Doel Verplichting Lange termijn Pragmatisch Middelen Respons Korte en middellange termijn 5 -8 5 8

Maatschappelijke verantwoordelijkheid en economische prestaties Onderzoeksresultaten duiden op een positief verband – Vragen over methodologie; hoe bijvoorbeeld ‘maatschappelijke verantwoordelijkheid’ en ‘economische prestaties’ te meten – Hoe zit het met het causale verband? Evaluatie van groene beleggingsfondsen – Sociale doorlichting – Het toepassen van sociale criteria op investeringen • Deze fondsen doen het vaak beter dan andere fondsen Conclusie – Maatschappelijk verantwoordelijke acties zullen de prestaties op de lange termijn niet schaden © Pearson Education Benelux, 2003 5 -9 5 9

Waardenmanagement Definitie – Een methode van management waarbij managers de in een organisatie gedeelde normen en waarden vastleggen, uitdragen en uitoefenen • De waarden vertegenwoordigen datgene waar de organisatie voor staat Het doel van gedeelde normen en waarden – Dienen als richtlijn voor beslissingen en handelingen van managers • Vormen personeelsgedrag, doordat ze overbrengen wat er van organisatieleden wordt verwacht – Hebben invloed op marketing – Verbeteren de teamspirit, inspireren werknemers en zorgen voor verantwoordelijkheidsgevoel © Pearson Education Benelux, 2003 5 -10 5 1

De functie van gedeelde waarden Gedeelde waarden in een organisatie Richtlijn beslissingen en acties van managers © Pearson Education Benelux, 2003 Opbouwen teamspirit Invloed op marketing Vormen personeelsgedrag 5 -11 5 1

Waardenmanagement (verv. ) Gedeelde waarden ontwikkelen – Het is moeilijk om tot gedeelde waarden te komen – Managers moeten de organisatie omvormen, zodat de waarden, normen en idealen relevant zijn voor en onderschreven worden door werknemers – Organisaties die waardenmanagement implementeren zijn maatschappelijk verantwoordelijk en ontvankelijk © Pearson Education Benelux, 2003 5 -12 5 1

Figuur 5. 5: Suggesties voor het opstellen van bedrijfswaarden © Pearson Education Benelux, 2003 5 -13 5 1

De vergroening van management Definitie – De onderkenning dat de beslissingen en activiteiten van een organisatie invloed op de natuurlijke omgeving kunnen hebben – Gevolg van zichtbare ecologische schade en milieurampen Wereldwijde milieuproblemen – Er zijn veel wereldwijde milieuproblemen – Industriële landen worden vaak als dader aangewezen – Problemen zullen groter worden naarmate meer landen zich economisch zullen ontwikkelen © Pearson Education Benelux, 2003 5 -14 5 1

De vergroening van management (verv. ) De vergroening van organisaties – Producten en productieprocessen zijn schoner geworden – Groentinten – Beschrijven de verschillende maatregelen die organisaties kunnen nemen • Verplichte handelswijze – Organisatie volgt de regels; weinig bewustzijn • Marktgerichte handelswijze – Organisatie reageert op de instelling van klanten • Belanggerichte handelswijze – Organisatie reageert op de wensen en eisen van belangengroepen • Activistische handelswijze – Organisatie kijkt naar manieren om het milieu te sparen en beschermen © Pearson Education Benelux, 2003 5 -15 5 1

Handelswijzen en groentinten Weinig Veel Inzet voor het milieu Juridische handelswijze (lichtgroen) © Pearson Education Benelux, 2003 Marktgerichte handelswijze Belanggerichtge handelswijze Activistische handelswijze (donkergroen) 5 -16 5 1

De vergroening van management (verv. ) Maatschappelijke verantwoordelijkheid samengevat – Op weg naar maatschappelijke verantwoordelijkheid moet een organisatie vier fasen doorlopen. In elke fase moet de manager meer ingrijpende beslissingen nemen • Fase 1 – De belangen van aandeelhouders behartigen, door kosten te verminderen en de winst te maximaliseren – Alle regels en wetten worden nageleefd – Weinig goesting om iets extra’s te doen • Fase 2 – Managers nemen hun verantwoordelijkheid ten opzichte van werknemers en richten zich op HR-vraagstukken – Verbeteren van werkomstandigheden © Pearson Education Benelux, 2003 5 -17 5 1

De vergroening van management (verv. ) Maatschappelijke verantwoordelijkheid samengevat (verv. ) – Het doorlopen van de vier fasen (verv. ) • Fase 3 – Het uitbreiden van de verantwoordelijkheid naar andere stakeholders – Maatregelen: eerlijke prijzen, kwaliteitsproducten en diensten, veilige producten en goede relaties met leveranciers • Fase 4 – Managers nemen volledige verantwoordelijkheid – Proberen de samenleving te verbeteren – Het promoten van rechtvaardigheid, het beschermen van het milieu en het ondersteunen van maatschappelijke en culturele initiatieven © Pearson Education Benelux, 2003 5 -18 5 1

Aan wie moet de manager verantwoording afleggen? Minder Maatschappelijke verantwoordelijkheid Meer Fase 1 Fase 2 Fase 3 Fase 4 Eigenaren en management Personeel Belanghebbenden in de omgeving Samenleving als geheel © Pearson Education Benelux, 2003 5 -19 5 1

Management en ethiek Ethiek – De regels en principes die correct en incorrect handelen definiëren Vier zienswijzen op ethiek – Utilitaristische visie op ethiek – De visie dat ethische beslissingen alleen genomen worden op basis van hun uitkomsten en consequenties • Is het ‘beste’ voor het grootste aantal mensen • Zorgt voor efficiëntie en productiviteit • Rechten van sommige stakeholders kunnen in het gedrang komen • Meeste managers onderschrijven deze zienswijze © Pearson Education Benelux, 2003 5 -20 5 2

Management en ethiek (verv. ) Vier zienswijzen op ethiek (verv. ) – Liberale visie op ethiek – Het respecteren en beschermen van de vrijheden en privileges van het individu • Kan een obstakel voor efficiëntie en productiviteit vormen – Rechtvaardigheidsprincipe – Managers zijn eerlijk en onpartijdig bij het opleggen van regels • Beschermt de belangen van stakeholders die zich in de minderheid bevinden of die macht ontberen • Kan leiden tot een gevoel van genoegzaamheid, zodat werknemers minder risico’s nemen en minder innovatief en productief zijn © Pearson Education Benelux, 2003 5 -21 5 2

Management en ethiek (verv. ) Vier zienswijzen op ethiek (verv. ) – Geïntegreerd maatschappelijke contract – De visie dat ethische beslissingen moeten worden gebaseerd op empirische (dat wat is) en normatieve (dat wat zou moeten zijn) factoren • Gebaseerd op de integratie van twee ‘contracten’: – Algemeen maatschappelijk contract – Stelt bedrijven in staat activiteiten te ontplooien » Definieert acceptabele basisregels – Specifiek contract – Bevat richtlijnen voor een acceptabele manier van handelen in een bepaalde samenleving © Pearson Education Benelux, 2003 5 -22 5 2

Management en ethiek (verv. ) Factoren die managementethiek beïnvloeden – Fases van morele ontwikkeling – In elke opeenvolgende fase raakt het morele oordeel minder afhankelijk van externe invloeden • Mensen doorlopen de fasen sequentieel • Er is geen garantie dat de morele ontwikkeling verdergaat • De meeste mensen bevinden zich in fase 4 – Preconventioneel – Regels worden alleen gevolgd als dit in het eigen belang is – Conventioneel – Morele waarden worden nagestreeft in zoverre dit aan de verwachtingen van anderen voldoet – Principieel – Het individu definieert eigen principes, zelfs als deze tegen de heersende opvatting indruisen © Pearson Education Benelux, 2003 5 -23 5 2

Figuur 5. 9: Fases van morele ontwikkeling © Pearson Education Benelux, 2003 5 -24 5 2

Management en ethiek (verv. ) Factoren die managementethiek beïnvloeden (verv. ) – Individuele kenmerken • Waarden – Elementaire overtuigingen van wat goed en fout is • Persoonlijke standvastigheid – De kracht van iemands overtuigingen • Locus of control – De mate waarin mensen denken dat ze hun eigen lot bepalen – Interne locus – Het geloof dat men het eigen lot bepaalt – Externe locus – Het geloof datgene wat gebeurt, te wijten is aan toeval © Pearson Education Benelux, 2003 5 -25 5 2

Management en ethiek (verv. ) Factoren die managementethiek beïnvloeden (verv. ) – Structurele variabelen • De structuur van organisaties beïnvloedt ethisch gedrag – Een ondubbelzinnige en heldere structuur zal ethisch gedrag aanmoedigen • Regels en voorschriften – Geschreven ethische code • Handelswijze van leidinggevenden • Prestatiebeoordelingssystemen die niet alleen op het resultaat, maar ook op de methode zijn gericht • Een beloningsysteem dat mislukken afstraft, zal een obstakel voor ethisch handelen vormen © Pearson Education Benelux, 2003 5 -26 5 2

Management en ethiek (verv. ) Factoren die managementethiek beïnvloeden (verv. ) – Organisatiecultuur • Een sterke cultuur heeft meer invloed dan een zwakke cultuur • Hoge ethische standaards zijn het resultaat van een cultuur die wordt gekenmerkt door risicotolerantie, controle en conflicttolerantie – De intensiteit van het dilemma • Het belang van het ethische vraagstuk • Belangrijke vraagstukken vragen om meer ethisch gedrag © Pearson Education Benelux, 2003 5 -27 5 2

Figuur 5. 10: Factoren voor de intensiteit van het dilemma © Pearson Education Benelux, 2003 5 -28 5 2

Factoren die invloed hebben op ethisch en onethisch gedrag Intensiteit van het vraagstuk Individuele kenmerken Ethisch dilemma Fase van morele ontwikkeling Structurele variabelen © Pearson Education Benelux, 2003 Moderatoren Ethisch/onethisch gedrag Organisatiecultuur 5 -29 5 2

Management en ethiek (verv. ) Ethiek in een internationale context – Sociale en culturele verschillen bepalen ethisch en onethisch gedrag – OESO-verdrag aangaande corruptie – Volgens dit verdrag zijn betalingen aan buitenlandse ambtenaren verboden – Internationals moeten hun ethische richtlijnen verduidelijken – Global Compact – VN-document met richtlijnen voor internationaal zakendoen; besteedt aandacht aan mensenrechten, arbeid en het milieu © Pearson Education Benelux, 2003 5 -30 5 3

Management en ethiek (verv. ) Het aanmoedigen van ethisch gedrag – Een omvattend ethisch programma kan het ethische klimaat van een organisatie verbeteren • Er is echter geen garantie dat een goed opgesteld programma tot het gewenste resultaat zal leiden – Werknemersselectie – Elimineer ethisch ‘verdachte’ sujetten – Ethische code – Een formele verklaring van de belangrijkste waarden en ethische richtlijnen van de organisatie • Moet niet door een enkel iemand worden opgesteld • Het belang van de code moet voortdurend worden onderstreept • Overtreders moeten consequent worden gestraft © Pearson Education Benelux, 2003 5 -31 5 3

Figuur 5. 12: Onderdelen uit de ethische codes van 83 organisaties © Pearson Education Benelux, 2003 5 -32 5 3

Management en ethiek (verv. ) Het aanmoedigen van ethisch gedrag (verv. ) – Leiderschap van het topmanagement – Wat leidinggevenden doen is een stuk belangrijker dan wat ze zeggen • Het vervullen van een voorbeeldfunctie, door belonen en rectificeren – Functiedoelen – Deze doelen moeten helder en haalbaar zijn. • Vermindering van dubbelzinnigheid – Prestatiebeoordeling – Deze moet gebaseerd zijn op de ethische standaards – Training in ethiek – Steeds meer organisaties gebruiken training om ethisch gedrag aan te moedigen • Het versterken van de gedragsstandaards van de organisatie • Verheldering van acceptabel en onacceptabel gedrag © Pearson Education Benelux, 2003 5 -33 5 3

Management en ethiek (verv. ) Het aanmoedigen van ethisch gedrag (verv. ) – Formele beschermingsmaatregelen – De bescherming van werknemers die met ethische dilemma’s te maken krijgen • Werknemer kan handelen zonder bang te zijn voor repercussies • Begeleiders – Fungeren als klankbord en kunnen mensen in de juiste richting wijzen • Beleidsmedewerkers – Ontwerpen, sturen en veranderen (zo nodig) het ethische programma van de organisatie © Pearson Education Benelux, 2003 5 -34 5 3