SNR SSTEM ANATOMS r Gr Dr Ayegl ZTRK

SİNİR SİSTEMİ ANATOMİSİ Öğr. Gör. Dr. Ayşegül ÖZTÜRK BİRGE

• Vücut iç koşullarının kontrolünü sağlar. Örneğin; tiroid bezinin uyarılarak hormon salgılanması gibi. • Hareketlerin istemli kontrolünü sağlar ve istemli hareketleri başlatır. Örneğin; isteğimizle yürümek gibi. • Omurilik reflekslerinin kontrolünü sağlar. Sıcak bir cisme dokunduğumuzda, elimizi hızla çekmek gibi. • Hafıza ve öğrenme için gerekli deneyimlerin özümsenmesini sağlar. Sinir Sisteminin Görevleri Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Nöron • Sinir sisteminin yapı taşı olan nöronlar, aksiyon potansiyelleri aracılığı ile bilgiyi hücrenin bir kısmından diğer kısmına iletir, ve nörotransmitter denilen kimyasal maddeler aracılığı ile de bu bilgiyi başka hücrelere iletirler. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Hücre gövdesi • Nöronun operasyon merkezidir. • Soma olarak ta isimlendirilir. • Sitoplazma, çekirdek ve çeşitli organelleri içerir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Dentrit • Hücre gövdesinden dışarıya doğru uzanan çok sayıdaki uzantıya verilen addır. • Bu uzantılar reseptör görevi yaparlar, başka sinirlerden gelen uyarıları alıp hücre gövdesine iletirler. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Akson • Hücre gövdesinde oluşan uyarıları ve sentezlenen maddeleri diğer nöronlara veya efektör organlara (örneğin kas) taşıyan ince uzun uzantı. • Bir sinir hücresinin yalnızca bir aksonu bulunur, ancak akson daha küçük dallara ayrılarak diğer sinir hücrelerinde, kaslarda veya organlarda sonlanabilir. • Aksonların boyu birkaç milimetreden bir metreye kadar farklılıklar gösterebilir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Myelin kılıfı • Aksonların çevresini bölüm katlar halinde saran yapıya verilen addır. • Myelin kılıfı aksonu çevredeki dokulardan izole eder ve sinirdeki uyarı iletimini hızlandırır, çünkü myelinli sinirlerde uyarı bir boğumdan diğerine sıçrayıcı tarzda iletilir. • Myelinsiz sinirlerde ileti hızı 0, 25 m/sn iken myelinli sinirlerde 100 m/sn olabilir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Sinir Sistemi Periferik Sinir Sistemi Merkezi Sinir Sistemi Beyin Omirilik Kraniyal Sinirler (12 çift) Spinal Sinirler (31 çift) Sempatik (Adrenarjik) Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü Otonom Sinir Sistemi Parasempatik (Kolinerjik)

Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Serebrum Beyin, tüm beynin en büyük ve en kompleks parçasıdır. Üzeri girintili çıkıntılıdır. Önden arkaya doğru uzunlamasına derin bir yarıkla sağ ve sol yarım küreye (hemisfer) ayrılır. Her iki hemisfer tabanda corpus callosum ile birbirine bağlanır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü Cerebrumun sağ yarımküresi vücudun sol, sol yarımküresi de vücudun sağ tarafını yönetir. Örneğin; sağ el sol yarımküre, sol el sağ yarımküre tarafından kontrol edilir.

Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Cerebrumun gri cevherden oluşan en dış tabakasına, serebral korteks denir. Korteks kelimesi latince “kabuk” kelimesinden gelmektedir. Kalınlığı 2 -6 mm arasındadır. Korteksdeki çıkıntılara gyrus, girintilere ise sulcus denir. En yüksek sinir işlevlerinin yapıldığı alandır. Kortekste motor merkez ve duyu merkezi bulunur. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Hemisferlerin iç kısmı beyaz cevherden meydana gelmiştir. Beyaz cevher içinde miyelinli liflerden başka bazal ganglionlar denilen gri katman kitleleri bulunur. Bazal ganglionların işlevleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, beyincik ve beyin korteksi ile birlikte çalışarak iskelet kaslarının motor etkinliklerini düzenlediği sanılmaktadır. İstekle başlatılan bir hareketin otomatik olarak devam etmesinde rol oynadığı tahmin edilmektedir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin yarım küreleri dört ana loba ayrılmıştır. Frontal parietal temporal Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü oksipital

Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Yetişkin bir insanın beyin dokusu boyunca geçen normal kan akımı, dakikada her 100 gr beyin dokusu için ortalama 50 -65 ml’dir. Tüm beyin içinde bu miktar, 750 -900 ml/dk veya istirahatteki toplam kalp debisinin %15’idir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Beynin kan akımı O 2, CO 2 ve H+ iyon konsantrasyonundan etkilenmektedir. • Beyni perfüze eden arteriyal kandaki CO 2’nin konsantrasyonunun artması beyin kan akımını arttırır. • H+ iyonları beyni besleyen damarların vazodilatasyonuna neden olur. • O 2 yeterince sağlanamadığı durumlarda beyni besleyen damarlarda vazodilatasyon gelişir. • PO 2’nin 20 mm. Hg’nın altına düşmesi beyin fonksiyonlarının kaybına ve komaya neden olur. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Arteryal basınç 60 mm. Hg’nın altında olması durumunda beyin kan akımı ciddi bir tehlikeye girer [Ort. Arteryal Basınç= Sistolik Kan Basıncı + 2 Diyastolik Kan Basıncı)/ 3]. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin sapı Serebrumu omuriliğe bağlayan bölümdür • Diensefalon, • orta beyin (Mezensefalon), • pons ve • medulla oblangata (bulbus) bölümlerinden oluşur. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin sapı; diensefalon Talamus ve hipotalamusu içerir. Hipotalamus: • Açlık ve tokluk merkezi buradadır. • Hipofiz bezi ve diğer bezlerden hormon salgılanmasını kontrol eder. • Susama merkezi buradadır. Bu merkez uyarıldığında su dengesinin sağlanması için ADH (antidiüretik hormon) salgılayarak daha çok suyun geri emilmesini sağlar. • Uyku ve uyanıklık halini ayarlar. Retiküler formasyondan beyin korteksine giden sinir yolları hipotalamustan geçer. Bu sinir yollarının zarar görmesi durumunda, (travma) uyku veya koma durumu ortaya çıkar. • Seksüel faaliyetleri yönetir. • Ağrı, korku, kızgınlık, heyecan ve şiddet gibi hislerin kontrolünde rol alır. • Vücut sıcaklığını ayarlama merkezi buradadır (hipotalamik termostat). Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Talamus: • Talamus, ara beynin en büyük ve en alt bölümüdür. İçteki bölüm anlamındadır. • Gri cevherden yapılmıştır. • Ana görevi; vücuttan gelen duyu bilgisini daha yüksek beyin kabuğu bölgelerinin okuyabileceği bir biçime çevirerek ilgili bölgelere yollamak ve yine serebral korteksten gelen emirleri daha alt seviyedeki ilgili bölgelere iletmektir. Koku hariç serebruma giden tüm bilgilerin gidiş, aynı zamanda geliş yeridir. • Alınan duyular, burada düzenlendikten sonra serebruma yollanır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin sapı; orta beyin (mezensefalon) • Orta beyin görme, duyma, göz ve vücut hareketlerinden sorumludur. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin sapı; pons • Beyin sapının alt tarafında soğan şeklinde bir bölümdür. Beyin sapının en geniş parçasıdır. • 5, 6, 7 ve 8. kraniyal sinirlerin çekirdekleri burada yer alır. • Solunum hızı ve derinliğinin kontrol edilmesinde rol alır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin sapı; Medülla Oblongata (bulbus) Omuriliğin genişleyerek devam eden kısmıdır. Ponsun alt sınırı ile foramen magnum arasında kalan beyin sapı parçasına bulbus denir. 9, 10, 11 ve 12. kraniyal sinirlerin çekirdekleri burada yer alır ve sinirler burada çaprazlaşır. Beyin ve omurilik arasında inen ve çıkan uyarıları iletir. Kardiyak, vazomotor ve solunum kontrol merkezlerini ve diğer bazı refleks merkezlerini içerir. Öksürme, yutma, hapşırma gibi refleks merkezleri vardır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Serebellum (Beyincik) • Beyincik, beynin ikinci büyük parçasıdır. • Beyin yarım kürelerinin arkasında ve altında, pons ve medulla oblangatanın arkasında, occipital lobun altındadır. • Kafa arka çukuruna yerleşmiştir. 125 -150 gr ağırlığındadır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Cerebellumdan gelen sinir lifleri talamusa oradan da serebral kortekse geçer. • Eklem, tendon ve kas reseptörlerinden gelen sinyalleri alır. Korteks serebri ile hareketleri kontrol eder. – Özellikle koşma, daktilo yazma, yazı yazma, piyano çalma, konuşma gibi hızlı kas aktivitelerini kontrol eder. – Motor aktivitelerin sırasını belirler. • Beyincik, iç kulaktaki denge merkezi ile birlikte vücudun dengesini sağlar. Beyinciğin işlevsel bozukluğunda denge bozukluğu (sarhoş yürüyüşü) görülür. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Sinir Sistemi Periferik Sinir Sistemi Merkezi Sinir Sistemi Beyin Omurilik Kraniyal Sinirler (12 çift) Spinal Sinirler (31 çift) Sempatik (Adrenarjik) Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü Otonom Sinir Sistemi Parasempatik (Kolinerjik)

Omurilik (spinal kord) • Omurilik yaklaşık olarak kadınlarda 43 cm erkeklerde ise 45 cm uzunluğunda ve 35 -40 gram ağırlığındadır. • Omurilik Kolumna Vertebralis denilen birçok kemikten oluşmuş bir kemik yapı içinde bulunmaktadır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Medulla spinalis, foramen magnum seviyesinde bulbusun alt ucundan başlar lomber birinci vertebra korpusunun altında sonlanır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Omurilik (spinal kord) • Omurilik 31 segmentten oluşmuştur. • Her segmentten bir çift spinal sinir çıkar, bu sinirler dallara ayrılırlar ve vücudun farklı bölümlerine ulaşır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Omurilik (spinal kord) Üç temel fonksiyonu vardır; • Omurilikteki inen ve çıkan sinir yolları, beyin ve vücudun sinir sistemi dışında kalan bölümleri arasında iki yönlü iletişim sağlar. • Sinir uyarılarını iletir. • Spinal refleksler için merkez rolü oynar. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin Omurili k Zarları • Beyin ve omurilik meninks denen üç zarla çevrilerek koruma altına alınmıştır. • Bu zarlar dıştan içe doğru • sert zar (duramater), • örümceksi zar (araknoid mater) • ve ince zardır. (piamater) Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Dura mater: Kafatası kemiğine yapışık, kalın, dayanıklı iki katmanlı zardır. Beyni, kafatasına bağlar ve dıştan gelen darbelere karşı korur. Dura mater ile araknoid mater arasında subdural aralık yer alır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Araknoid mater: Sert zarın altındadır. İnce bağ dokusu lifleriyle iki zarı birbirine bağlar. Araknoid mater ile piamater arasında yer alan subaraknoid aralıkta beyin omurilik sıvısı bulunur. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Pia mater: En içteki pia mater tüm beyin ve medulla spinalisi sarar. Çok ince bir tabakadır. Bu zarda bulunan kan damarları, beyin dokusunu besler. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Beyin Omurilik Sıvısı (BOS) • BOS, beyin ventriküllerinde choroid pleksusların kandan süzerek oluşturduğu sıvıdır. • BOS, sinir sistemi dokusunun beslenmesi ve atıklarının atılmasında hayati öneme sahiptir. Sinir sistemi sıvı ve boşluklar sayesinde bir bütün olarak sıvı içinde yüzer durumda bulunur. Beyne gelen darbeyi bölgesel olarak değil bir bütün olarak karşılar. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• BOS’ un içinde az protein, Na, Cl, K, Ca, glikoz, oksijen vardır. • Devamlı akış halindedir. • Günde 500 ml üretilir. • BOS’un normal miktarı 150 ml’dir. • Araknoid zarda bulunan villi arachnoidler tarafından, piamater aracnoid materdeki kapiller duvarından ve lenfatik drenaj yoluyla emilebilmektedir. • BOS’un büyük bölümü 4. ventriküllerden salgılanır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

BOS’ un Görevleri • Beyni; vurma, çarpma gibi mekanik etkilerden korur. • Kan ve sinir hücreleri arasında madde alışverişini sağlar. • Merkezi sinir sisteminde iyon değişiminin dengede kalmasına yardım eder. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Serebrospinal sıvı basıncı normalde araknoidal villi boyunca sıvının absorbsiyonu ile düzenlenir. Bu nedenle BOS oluşum hızı sabittir. 1. Serebrospinal sıvının yapımında artma 2. Emiliminde azalma ve 3. Perivasküler aralıkta tıkanıklık olursa BOS miktarı artmaktadır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• BOS’u arttıran durumlar; – – Beyin tümörü Hidrosefali Kafa içi kanama Menenjit • BOS’un arttığını gösteren semptomlar; – Baş ağrısı (meninkslerin kasılması sonucu) – Kusma – Papilla stazı(göz sinirlerinin bulunduğu yerlerdeki bası sonrası konjesyon gelişir. ) – Bradikardi – Baş dönmesi – Bilinç kaybı – Konvülsiyon/nöbet Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Kan Beyin Bariyeri • Genelde bariyer, su, CO 2, lipidde eriyen alkol ve çoğu anestetiklere karşı oldukça geçirgendir. Na, Cl, K gibi elektrolitlere az geçirgen ve plazma proteinleri ile lipidde erimeyen büyük organik moleküllere ise geçirgen değildir. • Çoğu protein yapısında olan antikorlar ve yağda erimeyen ilaçların BOS ve beyin parankimasında etkili konsantrasyonu sağlaması çoğu kez olanaksızdır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

• Beyin glikoz ile beslenir. Nöronlara glikoz verilmesinin özgün bir özelliği, glikozun hücre zarı boyunca nöronlara transportunun, diğer vücut hücrelerinin çoğunda olduğu gibi insüline bağımlı olmamasıdır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Periferik Sinir Sistemi Merkezi sinir sistemi dışında kalan yapılar. • Kraniyal sinirler • Spinal sinirler Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Kraniyal Sinirler • 12 çifttir • Beyin ile baş, boyun ve gövdenin çeşitli bölgelerini birbirine bağlar. • Çoğu hem duyu hem motor uyarı taşır • İsimleri primer fonksiyonlarına ve liflerin dağılımına göredir. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Spinal sinirler • Omurgadan 31 çift spinal sinir çıkar • Hem duyu hem motor uyarılar taşırlar ve omurilik ile kol, bacak, boyun ve gövde arasında 2 yönlü bir iletişim sağlarlar. • Omurgadan çıktıkları seviyeye göre isimlendirilirler Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Otonom Sinir Sistemi (Visseral – Vegetatif Sinir Sistemi) • Otonom sinir sistemi; solunum, sindirim, metabolizma, sekresyon gibi önemli vücut fonksiyonlarını düzenler ve idare eder. Bütün bu faaliyetleri isteğimiz dışında gerçekleştirir. • Otonom sinir sistemi, sempatik sinir sistemi ve parasempatik sinir sistemi olarak ikiye ayrılır. Her iki bölüm, aynı organ üzerinde birbirini kontrol edici zıt etki yapar. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Sempatik Sinir Sistemi (SSS) • Sempatik sinir sistemi, sinir sisteminin duygularla hareket eden kısmıdır. Üzüntü, korku hallerinde aktiviteleri artar, kalp hızlanır ve sindirim yavaşlar. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Sempatik Sistemin Organlar Üzerine Etkisi • Göz bebekleri (pupilla) genişler/büyür. • Kalp atımı hızlanır. Kalp kası güçlü kan pompalar ve kan basıncı yükselir. • Dolaşımdaki kan önemli organlara çekilir, Kalp kaslarına daha fazla kan gider. • Deri terler. • Solunum yolları genişler ve solunum hızlanır. • Kandaki şeker seviyesi artar. • Sindirim sistemindeki ve idrar yollarındaki sfinkterler kasılır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü

Parasempatik Sistemin Organlar Üzerine Etkisi • Kalp hızını yavaşlatır. • Solunum yolu ve göz bebeklerini daraltır. • Tükürük ve bağırsak salgıları ile bağırsak hareketlerini artırır. • Sfinkterler gevşetir, idrar ve dışkı üzerindeki kontrolü kaybolur. • Kalp damarlarını daraltır. Ankara Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Hemşirelik Bölümü