VEZRKPR MESLEK YKSEKOKULU ORMANCILIK ORMANCILIK VE ORMAN RNLER

VEZİRKÖPRÜ MESLEK YÜKSEKOKULU ORMANCILIK / ORMANCILIK VE ORMAN ÜRÜNLERİ PROGRAMI ORP 108 – MEKANİZASYON VE TRANSPORT TEKNİĞİ Öğr. Gör. Cemile ÇAKIR

Bölmeden Çıkarma Yöntemleri ORP 108 – MEKANİZASYON VE TRANSPORT TEKNİĞİ Hafta-1

Bölmeden Çıkarma Yöntemleri Odun hammaddesinin bölmeden çıkarılmasında kullanılan güç kaynağının farklı olmasına göre bölmeden çıkarma teknikleri gruplandırıldığında genel olarak üç farklı metot söz konusudur. Bölmeden çıkarma sırasında kullanılan güç kaynağına göre; 1) İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarma, 2) Hayvan Gücü ile Bölmeden Çıkarma, 3) Makine Gücünden Yararlanarak Bölmeden Çıkarma, Bunların dışında diğer bölmeden çıkarma yöntemleri olarak; teleferik, su ile taşıma, tel kaydırak vb. ile bölmeden çıkarma yöntemleri sayılabilir.

1 - İnsan Gücü ile Bölmeden Çıkarma Odun hammaddesinin insan gücü ile bölmeden çıkarılması, daha çok sosyal problemleri olan yani orman köylüsü sayısının fazla veya işgücünün fazla ve işçi ücretlerinin ucuz olduğu yerlerde uygulanan bir yöntemdir. Ülkemizde orman köylüsü sayısının yüksek olması ve orman köylüsünün en önemli geçim kaynağını orman işçiliği oluşturması, orman içindeki bu yöntemin çok sık kullanıldığı bir yöntemi oluşturmaktadır.

A- Doğrudan Zemin Üzerinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Orman ürünlerinin tomruk halinde olanlarının zemin üzerinde kaydırılıması esasına dayanan bir bölmeden çıkarma yöntemidir. Tomruğun yamaçta zemin üzerinde kaydırılması suretiyle en yakın orman yoluna ya da transport tesisine kadar kaydırılması şeklinde gerçekleşir. Düz arazide, herhangi bir araç kullanmadan yalnız insan gücü ile bölmeden çıkarmada, işçi taşıyabileceği ağırlıktaki ince gövdelerin kalın uçlarını omuzuna yüklemekte ve ince uçlarını da zemin üzerinde sürütmektedir. Dik eğimli yamaçlarda ise, tomrukların boyuna ekseni etrafında yuvarlanan ya da ekseni boyunca kendi ağırlığı ve yerçekimini etkisi ile kaydırılmaktadır.

Bazı ülkelerde kaydırma metoduna ancak kar üzerinde yapıldığında izin verilmektedir. Zaten bu tarz bölmeden çıkarma yönteminde tomruklarda kalite yönünden büyük kayıpların meydana geldiği de yapılan araştırmalarda kanıtlanmıştır. Buna rağmen bugün ülkemizde halen bu yöntemden yararlanılan ormanlık kesimler bulunmaktadır. Sürütmeden önce tomruğun kendisine ve çevresine zararını azaltmak için tomruk başlarının mutlaka yuvarlatılması gerekir. Özellikle dağlık arazilerde ve işgücünün yoğun olduğu yerlerde sıkça kullanılan bir bölmeden çıkarma metodudur. Zemin üzerinde kaydırma yöntemiyle üretim tekniklerinden ancak tomruk metoduyla üretim yapılabilir.

B- Doğrudan İnsan Gücüyle Taşıma Suretiyle Bölmeden Çıkarma İnsan gücüyle bölmeden çıkarma sırasındaki durum, yakacak şeklindeki orman ürünleri için geçerlidir. Doğrudan doğruya kucakta taşınma suretiyle orman yoluna kadar getirilmesi şeklinde gerçekleştirilir. Getirilen orman ürünleri ya burada istif edilir ya da çeşitli araçlara yüklenerek ilgili yerlere taşınır. İkinci şekil ise uzun ve ince olan gövdelerin (sırıklar ve direkler gibi) en kısa yoldan orman yoluna kadar taşınması ve bunun da 1 veya 2 işçi tarafından yapılmasıdır. Bu şekilde bölmeden çıkarma ürünlerin çok az ve kesimin dağınık olduğu durumlar için söz konusudur. Çünkü bu durum diğer bölmeden çıkarma metotlarının kullanımını ekonomik olarak imkan vermez. Bu şekilde bölmeden çıkarma metodu meşcereye herhangi bir zarar vermez. Gençlik ve orman toprağına zarar vermeden meşcereyi azami ölçüde korur.

C- Basit El Gereçleri Kullanmak Suretiyle Bölmeden Çıkarma Tomruk niteliğindeki odun hammaddesinin, insan gücü ile bölmeden çıkarılmasında kullanılan basit araçlardan en önemlisi sapin’ dir. Tomrukların sürütmeye hazır duruma getirilmesinde, kancaların tomruklara çakılmasında ve çıkarılmasında ve sürütme sırasında takılan ve zemine gömülen tomrukların serbest hale getirilmesinde kullanılmaktadır.

Basit araçlardan bir diğeri de çekme ya da sürütme zinciridir. Bu zincir uç tarafından bir kancayı ihtiva etmekte ve sürütülecek gövdeye bu kanca ile tespit edilmekte ve kolaylıkla çıkarılabilmektedir. Diğer uçta mevcut olan halkaya ise kısa bir sırık geçirilerek, bunun yardımıyla bir ya da iki kişi tarafından çekilmektedir.

Tomrukların iki kişi tarafından çekilerek sürütülmesinde kullanılan diğer pratik bir alet ise çıkarma kancasıdır. Tomruğu çekme sırasında kendiliğinden sıkışarak gövdenin uç tarafını kavramakta ve serbest bırakıldığı zaman kolayca çıkarılabilmektedir. Eğimli ve dik arazide tomrukların kendi ağırlığı ve yerçekiminden yararlanarak kaydırılması tomruklarda kalite kaybına neden olduğundan ve aynı zamanda ormanda da tahribat yaptığından tomrukları eğim aşağı halatla kaydırma suretiyle daha kontrollü bir yöntem uygulanmaktadır. Sürütme kıskaçlarında açılıp kapanabilen çene şeklindeki sürütme kancalarının sayısı ikili, üçlü ya da resimde görüldüğü gibi dörtlü olabilir. Sürütme kıskacı kullanılarak bölmeden çıkarmada; zincirden çekildiğinde orman ürünü kavranır ve sivri uçlar tomruğa batar böylece çekilmesine imkan verir.

Yardımcı araçlar kullanılarak bölmeden çıkarma genel olarak özetlendiğinde üç başlık altında toplanabilir. Bu üç yardımcı araç kullanılarak sürtünmenin etkisini azaltmak amaçlanmaktadır. Bunlar; 1. Herhangi bir araba kullanmak sureti ile bölmeden çıkarma, 2. Herhangi bir kızak yardımıyla bölmeden çıkarma ve 3. Sürütme konisi veya felboy yardımıyla bölmeden çıkarma şeklinde özetlenebilir.

Halatlar yardımı ile bölmenden çıkarma, genel olarak bölmeden çıkarma metodu olarak değerlendirilmez. Ancak özel durumlarda kullanılır. Özellikle gençlik, önemli ormanlar veya fidanlık olan yerlerde, kayalık alanlarda, aşağısına ikamet edilen yerler ile peyzaj açısından önem arz eden yerlerde uygulama alanı bulan bir tekniği oluşturmaktadır. Bu gibi durumlarda halatlar yardımıyla odun hammaddesi aşağıya doğru kontrollü olarak kaydırmak sureti ile bölmeden çıkarma yapılır.

Oluklar İçinde Kaydırarak Bölmeden Çıkarma Oluklar içinde kaydırarak bölmeden çıkarma öncelikle, meşcere zararlarını azaltmak için ortaya konmuş bir yöntemdir. Oluk sistemlerinden ahşap oluk ve plastik oluk sistemi ile bölmeden çıkarma üzerinde durulacaktır. a) Ahşap oluklarda bölmeden çıkarma yöntemi, ön sürütme ile olukların yanına getirilen tomrukların oluk üzerine konularak serbest kaymaya bırakılması suretiyle yapılmaktadır. Oluk sistemi gibi ara teknolojik yöntemler bazı durumlarda ilkel ve modern taşıma yöntemlerinden daha yararlı olabilmektedir. Oluk sistemler günümüzde kendi içinde değerlendirildiğinde, yapılış malzemesine göre; Ø Toprak oluk sistemi, Ø Ahşap oluk sistemi, Ø Sac oluk sistemi, Ø Plastik (polietilen, fiberglas) oluk sistemi, şeklinde sınıflandırılabilir.

Yöntemde olukların oluşturulması için oldukça yüksek miktarda tomruk kullanılması ve tesisin birkaç yıl aynı alanda kalması nedeniyle tekrar kullanılmaz hale gelmesi olumsuz yönleridir. Ahşap oluklar yukarıda belirtilen olumsuz yönlerinden dolayı terk edilmeye başlanmış ve alternatif oluk sistemleri araştırılmaya başlanmıştır.

Bunlardan polietilenden imal edilen logline sistemi bu sistemler arasındaki en modern ve en teknik yöntemdir. Bununla birlikte fiberglas malzemeden yapılan plastik oluk sistemi geliştirilmektedir. Orman ürünlerinin taşınmasında yararlanılan toprak oluk sistemi, doğrudan zemin üzerinde yukarıdan aşağıya kaydırma sırasında oluşmaktadır.

Ahşap Oluk Sistemi

Sac Oluk (Yusufeli) Sistemi

Plastik Oluk (Log-line) Sistemi

b) Plastik Oluklar (Log-line) Ahşap oluklar yerine polietilen malzemeden yapılmış kanallar kullanılarak orman ürünlerinin eğimli arazide bu kanallar içerisinden aşağı doğru kaydırılarak bölmeden çıkarılması esasına dayanır. Oluklarla bölmeden çıkarma sırasında iş ilerlemesi yukarıdan aşağı doğru ve oluk kenarından meşcere içine doğru yönelir. Oluğun kenarındaki ürünler doğrudan insan gücü ile oluk içine atılır. Oluğun kenarında olmayan kesim ürünleri ön sürütme yapılarak veya doğrudan elle taşınarak ya da yardımcı araçlara kullanılmak suretiyle oluk kenarına getirilip oluk içine atılarak kaymaya terk edilir.

4. 3. 1. 5. Ahşap Raylar Üzerinde Bölmeden Çıkarma Ahşap raylar kısa mesafelerde yakacak türündeki orman ürünlerinin, kayalık alanlarda sürütülmesi için kullanılmaktadır. Maksimum 50 m. mesafede kurulabilen bu ray sistemi ince çaplı sırıkların iki sıra halinde tesis edilmesi ile oluşturulur. Ürünlerin taşınması, raylar üzerinde haraket eden bir kızak üzerine yüklenmeleri sayesinde olmaktadır. Tesisin çalışması için arazi eğiminin % 20 ile 50 arasında olması gereklidir. Düşük olması durumunda yer çekimi yenilememekte, fazla olması durumunda ise kontrol zorlaşmaktadır. Ahşap raylar üzerinde bölmeden çıkarmada kızağın kaymasını kontrol eden bir içi vardır.

Kaynakça; Bu sunu, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi, Orman Mühendisliği Bölümü, Orman İnşaatı ve Geodezi Fotogrametri Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Hulusi ACAR’ın Ormancılıkta Mekanizasyon ders notları ve Ormancılıkta Transport ders notlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.