Sh F Ismail Qemali komuna air Shkup GJEOGRAFIA

Sh. F. “Ismail Qemali” – komuna Çair, Shkup GJEOGRAFIA KLASA VI HYRJE NË TEMËN: MBËSHTJELLËSI UJOR I TOKËS (HIDROSFERA) NJËSIA MËSIMORE: LUMENJTË DHE LIQENET Punoi: Ars. Nadi Sulejmani Data: 10. 04. 2020

UJËRAT SIPËRFAQËSORË NË TOKË Ø Ujërat e burimeve nuk mbesin në vendin ku shpërthejnë, por ato vazhdojnë të rrjedhin nëpër sipërfaqen e Tokës. Ø Nga burimet e ujërave mund të formohet përrockë, përrua apo edhe nëse burimi është me shumë ujë, atëherë formohet lum. Ø Përrocka, përrojet, lumenjtë, kënetat, moçalet dhe liqenet janë ujëra sipërfaqësor. Ø Lumenjtë formohen nga një burim i fuqishëm ujor, apo me bashkimin e disa përrenjve. Ø Gropat e mëdha në sipërfaqen e tokës, të cilat janë të mbushura me ujë quhen liqene. Ø Ndërsa si ujëra sipërfaqësor në tokë që janë me thellësi të cektë dhe në sipërfaqe të vogla, paraqiten kënetat dhe moçalet. 1

LUMENJTË Ø Me bashkimin e disa përrockave formohet përroi, kurse me bashkimin e disa përrenjve formohet lumi. Ø Lumenjtë janë rrjedha ujore sipërfaqësore që përbëhen nga: koka lumore (pjesa fillestare), shtrati, profili i lagët lumor, lugina, grykderdhja dhe normal edhe nga sasia e ujit që rrjedhë nëpër të. Ø Lumi të cilit i bashkohen disa lumenj tjerë paraqet lumin kryesor, kurse lumenjtë që i bashkohen atij janë degë lumi. Ø Hapësira tokësore nga e cila ujërat rrjedhin dhe shkojnë në lumin kryesor apo në degët e tij, quhet pellg lumi. Ø Të gjithë lumenjtë e një pellgu ujëmbledhës e përbëjnë rrjetin lumor. 2

Fig. 1. Rrjedhë lumi. Fig. 2. Lumi Amazon nga burimi deri në grykderdhje. 3

Ø Burimi është pjesa ku fillon lumi, rrjedha e lumit paraqet gjithë gjatësinë e lumit, ndërsa grykëderdhja paraqet vendin ku lumi i bashkohet një lumi tjetër, ose derdhet në liqen, detë apo oqean. Ø Pjesa e thelluar nëpër të cilën rrjedhë lumi, quhet shtrati i lumit. Ø Pjesët anësore të shtratit të lumit quhet brigjet e lumit. Ø Prerjet vertikale tek shtrati i lumit paraqesin ujëvaret, kurse disa ujëvare të radhitura njëra pas tjetrës formojnë katarakt. Ø Pjesët anësore të lumit të cilat vërshohen herë pas here nga uji i lumit, paraqesin luginën e lumit. Ø Toka e cila ndan ujërat e dy pellgjeve, quhet ujëndarës. 4

Fig. 3. Lumi Kolorado me kanionin më karakteristik në botë. Fig. Lumi Rio Grande me luginë të bukur kanionike. 5

Fig. 5. Meandrimi i lumit Usumakinta, Guatemalë. Fig. 6. Ujëvarat e Viktorisë në lumin Zambezi. 6

Ø Në pjesët ultësinore, lumenjtë kanë një shtrat gjarpëror, që ndryshe kjo njihet si meandër. Ø Në viset malore, shkaku i pjerrësisë së terrenit, lumenjtë kanë fuqi të madhe erozive (gërryese), që si pasojë shtrati i lumit vazhdimisht thellohet, ashtu që formohet kanion. Ø Ndërsa në viset ultësinore, fuqia e ujit humb, me ç’rast lumi fillon që të akumulojë materialin sedimentues, që si pasojë mund të formohen ishujt lumor apo ndryshe të njohura si ada. Ø Grykderdhja është pjesa e fundit e rrjedhës së lumit. Ø Ekzistojnë më shumë lloje të grykderdhjeve: normale, deltë, estuar dhe rias. Ø Delta paraqet degëzimin e lumit para derdhjes së tij në detë. 7

Fig. 7. Llojet e deltave lumore. Fig. 8. Pamje nga lartë e deltës së lumit Ebro (lum në Spanjë). 8

LIQENET Ø Liqenet janë objekte ujore, të cilat paraqesin gropa të mëdha e të thella në sipërfaqen e tokës që janë të mbushura me ujë. Ø Çdo liqen është i përbërë nga baseni liqenor dhe sasia e ujit që gjendet në të. Ø Uji i liqeneve mund të jetë i ëmbël, ose edhe i kripur nëse liqeni ka qenë dikur pjesë e detit. Ø Liqenet sipas gjenezës së formimit ndahen në: liqene natyrore dhe liqene artificiale. Ø Liqenet natyrore varësisht nga mënyra e formimit ndahen në: liqene tektonike (fushëgropore), liqene karstike, liqene akullnajore (glaciale) dhe liqene vullkanike. 9

Ø Liqenet tektonike (fushëgropore) janë liqene të mëdha për nga sipërfaqja, të cilët janë formuar si pasojë e lëvizjeve tektonike. Ø Si liqene më të njohura tektonike (fushëgropore) janë: Liqeni i Viktorisë (në Afrikën Lindore), Liqeni Iri, Ontario, Miçigan, Liqeni i Madh (në Amerikën Veriore), Liqeni i Bajkalit (në Federatën Ruse), Liqeni i Ohrit, Liqeni i Prespës dhe Liqeni i Dojranit (liqene në Republikën e Maqedonisë së Veriut). Ø Liqenet gëlqerore apo karstike janë të krijuara në zonat me shkëmbinj gëlqeror, më sakt kur fushat gëlqerore janë të mbushura me ujë. Ø Liqene gëlqerore më të njohura janë: Liqeni i Shkodrës në Shqipëri dhe Liqenet e Plitvicës në Kroaci. 10

Fig. 9. Liqeni i Bajkalit, liqen tektonik më i thellë në botë. Fig. 10. Liqeni i Ohrit, liqeni më i madh tektonik në vendin tonë. 11

Fig. 11. Liqeni i Shkodrës, liqen karstik në Shqipëri. Fig. 12. Liqenet e Plitvicës, liqene kartsike në Kroaci. 12

Ø Liqenet akullnajore janë lloj liqenesh që janë formuar nga grumbullimi i ujit nga shkrirja e borës dhe akullit. Ø Më sakt, liqenet akullnajore janë formuar me mbushjen e cirqeve me ujë i fituar nga shkrirja e borës dhe akullit. Ø Liqenet akullnajore (glaciale) gjenden në viset e larta malore. Ø Si liqene akullnajore të njohura janë: Liqeni i Cyrihut, Liqeni i Bodenit dhe Liqeni i Gjenevës në Zvicër, Liqeni Komo dhe Liqeni Garda në Itali, Liqeni i Bledit dhe Liqeni i Bohinjit në Slloveni, Liqeni Titikaka në Peru dhe Bolivi etj. Ø Liqene akullnajore ka edhe në disa masive malore të Republikës së Maqedonisë së Veriut, siç janë: Liqeni i Bogovinës dhe shumë liqene tjera në Malin Sharr, Liqeni i Madh dhe Liqeni Vogël i Pelisterit, etj. 13

Fig. 13. Liqeni akullnajor Titikaka; Fig. 14. Liqeni akullnajor Lamplug; Fig. 15. Liqeni akullnajor i Gjenevës; Fig. 16. Liqeni akullnajor Komo. 14

Ø Liqenet vullkanike janë lloj i liqeneve natyrore, të cilat janë formuar si pasojë grumbullimit të ujit në krateret vullkanike. Ø Liqenet vullkanike i kemi në zonat ku ka pasur aktivitet vullkanik. Ø Në botë ekzistojnë disa liqene vullkanike, ku si më të njohura janë: Liqeni i Kraterit dhe Liqeni Soda në SHBA, Liqeni Heaven në Kinë, Liqeni Toba në Indonezi etj. Ø Liqenet artificiale, të cilët janë ndërtuar nga njeriu. Ø Uji i liqeneve artificiale shërben për pije, fitimin e energjisë elektrike, ujitjen e tokave punuese, kultivimin e peshqëve. Ø Vetëm në vendin tonë ka diku mbi 50 liqene artificiale, ku prej tyre më të njohur janë: Liqeni i Mavrovës, Liqeni i Dibrës, Liqeni i Kozjakut, Liqeni i Likovës etj. 15

Fig. 17. Liqeni i Kraterit, liqen vullkanik në SHBA. Fig. 18. Liqeni i Tobas, liqen vullkanik në Indonezi. 16

Fig. 19. Liqeni artficial i Dibrës; Fig. 20. Liqeni artificial i Mavrovës; Fig. 21. Liqeni artificial i Kozjakut; Fig. 22. Liqeni artificial i Matkës. 17