Epistemoloke osnove teorijske nauke Epistemologija je teorija naunog

Epistemološke osnove teorijske nauke

Epistemologija je teorija naučnog saznanja. Predmet njenog proučavanja je sama nauka. Naučno saznanje nije jedini oblik saznanja pa epistemologija predstavlja deo teorije saznanja (gnoseologije), koja proučava mogućnosti spoznaje stvarnosti. Osnovni ciljevi epistemologije su definisanje normi naučnog saznanja, kao i ocenjivanje njegove naučne vrednosti. Norme naučnog saznanja nisu samo sredstvo epistemološke analize, već određuju i istinitost saznanja pa se mogu smatrati kriterijumima istinitosti. Takođe predstavljaju kriterijume na osnovu kojih se razlikuju nauka i vannaučne delatnosti.

Epistemološke norme naučnog saznanja su, kada je o teorijskim disciplinama reč, po pravilu sadržane u određenju teorijske nauke. “Teorijska nauka je organizovano i metodično nastojanje da se racionalno- iskustvenim putem dođe do objektivnog, pouzdanog i preciznog, opšteg i sistematskog saznanja o stvarnosti, odnosno o onom njenom delu koji proučava neka nauka” (Milić, 1996: 256). Dakle, epistemološki principi su: - objektivnost, - sistematičnost, - pouzdanost, - preciznost, - opštost. To su normativni standardi koje nauka teži da dosegne.

Objektivnost je princip kom teže sve nauke. „U neku ruku, on predstavlja zlatno pravilo naučne delatnosti” (Đurić, 1962: 19). Princip objektivnosti podrazumeva da je naučno saznanje nepristrasno, odnosno da izražava istinu o stvarnosti. Objektivnost predstavlja „nezavisnost rezultata od istraživača koji ih je dobio” (Milas, 2009: 501). Obično se određuje „kao intersubjektivna saglasnost, s tim da se, kada je naučno saznanje u pitanju, ne misli na saglasnost bilo kojih „subjekata” nego na saglasnost stručnjaka i naučnika koji pripadaju određenom krugu naučne zajednice” (Fajgelj, 2010: 29).

Aspekti objektivnosti Objektivnost u nauci ima dva aspekta, sadržinski i formalan (Milić, 1996). U sadržinskom pogledu, objektivnost znači otvorenost prema stvarnosti i novim iskustvima. Reč je o težnji da se svi dostupni relevantni iskustveni podaci uzimaju u obzir prilikom proučavanja nekog problema, kao i o traganju za novim obaveštenjima ukoliko se pretpostavlja da bi mogla biti značajna za istraživanje. Naučna objektivnost se sa formalnog stanovišta može izjednačiti sa proverljivošću naučnog saznanja. Postupak realizacije naučnih istraživanja treba da bude takav da njegove rezultate može proveriti svako ko ima adekvatne kvalifikacije.

Obezbeđivanje objektivnosti Metodologija nastoji da obezbedi objektivnost naučnog saznanja podređivanjem istraživačkog postupka normama. Najopštija proceduralna pravila za obezbeđivanje objektivnosti su: javnost iskustvenih podataka, kao i njihova intersubjektivna proverljivost; javnost istraživačkog postupka, koja se odnosi na sve njegove delove; kontrola podataka i stavova, kao i voljnost da se odbace ili promene ako se za tim javi potreba; izražavanje praktičnog odnosa istraživača prema proučavanom problemu (Milić, 1996). Istraživač treba da iznese teorijske i metodološke pretpostavke na kojima počiva proučavanje, obaveštenja o iskustvenom okviru u kom je izvedeno, društvenim uslovima u kojima je obavljeno, organizaciji istraživanja, načinu prikupljanja, sređivanja i analizi podataka, kao i o logičkoj strukturi izvedenih zaključaka.

Sistematičnost se ogleda u nastojanju da se znanje međusobno poveže tako da predstavlja skladnu celinu. Sistematičnost je „jedan od najtežih, i možda, jedan od najnedostižnijih ideala naučne delatnosti” (Đurić, 1962: 23), s obzirom na to da se nauka razvija, da konstantno dolazi do izdvojenih naučnih otkrića, koja se nastoje povezati sa postojećim, odnosno da je u pitanju beskonačan proces. Povezanost predstavlja osnovnu prednost sistematičnog znanja u odnosu na nesistematično. Sistematično saznanje je pouzdanije i doprinosi proširenju postojećeg saznanja, isto kao i precizno saznanje, koje se zbog svoje proverljivosti i određenosti češće koristi u širim naučnim sintezama nego manje precizno. Znanje do kog se došlo na sistematičan način može se smatrati epistemološki vrednim.

Sistematičnost u istraživanju Sistematičnost podrazumeva da svi postupci upotrebljeni u istraživanju moraju biti objašnjeni. Proces sticanja saznanja mora proisteći iz unapred izgrađenog plana istraživanja, a svaka istraživačka faza mora slediti iz one koja joj je prethodila. Preduslov sistematičnosti u stvaranju evidencije je sistematičnost u teoriji. Sistematičnost pri stvaranju iskustvene evidencije ostvaruje se sadržinskom potpunošću izvornih obaveštenja, preciznim određenjem iskustvenog delokruga istraživanja i što većom standardizacijom prikupljanja podataka (Milić, 1996). Podrazumeva se da i zaključci moraju biti sistematično izvedeni iz iskustvene građe istraživanja.

Pouzdanost Princip pouzdanosti stoji u tesnoj vezi sa principom objektivnosti naučnog saznanja. Ispunjenje zahteva za objektivnošću predstavlja preduslov pouzdanosti bilo kod naučnog saznanja, pod kojim Đurić podrazumeva navođenje adekvatnih razloga i dokaza radi potvrđivanja osnovanosti određenog iskaza (Đurić, 1962). Pouzdanost izražava odnos između merila, postupka primene i stvarnosti. Merilo se smatra pouzdanim ako njegova primena na istu iskustvenu građu, kojom rukovode stručna lica u skladu sa pravilima primene, dovodi do istovetnih nalaza, odnosno rezultata čija se greška kreće u dozvoljenim granicama. Pouzdanost merila se ispituje uzastopnom primenom istog merila na isti iskustveni sadržaj ili stvaranjem ekvivalentnih merila, koja se uzastopno ili istovremeno primenjuju.

Preciznost podrazumeva utvrđivanje saznajno važnih, ali teže uočljivih razlika u proučavanim pojavama (Milić, 1996). Utvrđivanje preciznih razlika u analiziranim pojavama zavisi od načina definisanja pojmova, koji ih izražavaju. Pojmovi koji se odnose na neposrednu pojavnu ravan stvarnosti moraju biti dovoljno povezani sa teorijskim pojmovima. Pored toga, nauka mora raspolagati sredstvima pomoću kojih se mogu prikupiti obaveštenja odgovarajuća pojmovnom aparatu. Preciznost zavisi i od adekvatnosti merila, koja treba da budu dovoljno osetljiva. Podrazumeva i postupke za proveravanje tačnosti empirijskih podataka i utvrđivanje količine grešaka. Postupci za sređivanje i obradu prikupljene građe takođe uslovljavaju preciznost. Sumarno, preciznost nalaza istraživanja uslovljena je preciznošću svih etapa istraživačkog procesa.

Ocena preciznosti Mogu se razlikovati dva načina ocene preciznosti saznanja: formalni i sadržinski. Kada je o formalnom načinu reč, ispituje se da li su faze realizovanog istraživanja iste ili približne preciznosti. Visok stepen preciznosti prilikom realizacije jedne faze neće značajno doprineti preciznosti rezultata istraživanja ukoliko i ostale faze nisu podjednako precizne. Sadržinsko proučavanje preciznosti je povezano sa formalnim, a odnosi se na utvrđivanje grešaka u iskustvenoj evidenciji istraživanja, njihovog obima i vrsta. Povezanost se ogleda u ocenjivanju količine grešaka u odnosu na izabran stepen preciznosti proučavanja.

Opštost Prethodno razmatrani epistemološki principi su osobeni za metodologiju svih nauka, dok je opštost karakteristika teorijskih nauka i predstavlja njihovu najznačajniju osobinu. Opštost se može odrediti kao mogućnost proveravanja opštih teorijskih stavova, kao i važenje određenog iskustvenog stava za sve slučajeve proučavane pojave, koji ispunjavaju uslove definisane stavom. Cilj teorijskih nauka je utvrđivanje opštih osobina istraživanih pojava, nepromenljivih odnosa među pojavama u proučavanom delu stvarnosti, determinističkih činioca pod čijim uticajem nastaju i menjaju se, kao i njihovo povezivanje sa opštijim univerzalnim stavovima. Opštost teorijskih nauka, kao i njihova sistematičnost, ispoljavaju se najizrazitije u naučnim zakonima i teorijama, koje otkrivaju i proveravaju. Značaj otkrivanja naučnih zakona i teorija počiva u mogućnosti objašnjavanja proučavanih pojava.

Postizanje opštosti Opštost naučnog saznanja se može postići na više načina. Na opštost rezultata istraživanja utiče proučavana iskustvena građa, s tim da se uobičajeno istraživanja vrše na uzorcima, a vrsta uzorka uslovljava opštost nalaza. Opštost je uslovljena i postupcima primenjenim u istraživanju. Može se postići ponovnom upotrebom određenih delova instrumenta istraživanja i povezivanjem rezultata do kojih se došlo sa rezultatima prethodne primene. Opšte saznanje može biti i produkt u potpunosti ponovljenog istraživanja. Ukoliko se upotrebljava istraživački postupak zastupljen u nekom drugom empirijskom poduhvatu, može se vršiti uopštavanje dobijenih nalaza poređenjem sa prethodnim. Najprikladnije sredstvo za postizanje opštosti naučnog saznanja predstavlja uporedni metod (Ilić, 2006).

Literatura Đurić, Mihailo, 1962. Problemi sociološkog metoda, Beograd: Savremena škola Fajgelj, Stanislav, 2010. Metode istraživanja ponašanja, Beograd: Centar za primenjenu psihologiju Ilić, Vladimir, 2006. Uporedni metod u sociologiji: Verlorene Jahre aus dem Leben eines Soziologen, Zrenjanin: Gradska narodna biblioteka Žarko Zrenjanin Milas, Goran, 2009. Istraživačke metode u psihologiji i drugim društvenim znanostima, Zagreb: Naklada Slap Milić, Vojin, 1996. Sociološki metod, Beograd: ZUNS