TRKYEDE VE DNYADA OCUK SALIININ DURUMU VE SALIIN

TÜRKİYE’DE VE DÜNYADA ÇOCUK SAĞLIĞININ DURUMU VE SAĞLIĞIN KORUNMASI Doç Dr Seda Topçu Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı

• • • Çocuk sağlığının tanımı ve önemi Çocuk sağlığının durumu Beslenme Büyüme Bağışıklama

SAĞLIK Sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir. Dünya Sağlık Örgütü

Çocuk kimdir? • Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye göre; ulusal yasalarca daha genç bir yaşta reşit sayılma hariç, 18 yaşın altındaki her insan çocuk sayılmaktadır.

Toplumsal Sağlık Ölçütleri • Toplumu sağlık, hastalık, ölüm, doğurganlık, sağlık hizmetlerinden yararlanma gibi değişik yönleri ile tanımlar. • Bir toplumun sağlık düzeyini saptamak için geliştirilmiştir.

Toplumsal Sağlık Ölçütleri • Ölüm oranları (mortalite) • Doğurganlık oranları (fertilite) • Hastalık oranları (morbidite) • Diğer ölçütler (Beslenme vb)

Dünya nüfusunun yaş dağılımı Yaş ve cinsiyete göre nüfus yapısı, 2005 Az gelişmiş ülkeler Gelişmiş ülkeler YAŞ Erkek Kadın 80+ 75 -79 70 -74 65 -69 60 -64 55 -59 50 -54 45 -49 40 -44 35 -39 30 -34 25 -29 20 -24 17 -19 10 -16 5 -9 0 -4 Erkek Kadın Milyon United Nations, World Population Prospects: The 2002 Revision (medium scenario), 2003

Türkiye’de çocuk nüfus Toplam Nüfus 79. 512. 000 5 yaş altı nüfus 6. 775. 000 18 yaş altı nüfus 24. 162. 000 Yıllık doğum sayısı Gayri safi milli hasıla 1. 294. 000 10950 ABD $ UNICEF, The State of the World’s Children, 2017 raporu

Türkiye’de 5 yaş altı çocuk ölüm hızı (oranı) %o 13 Dünyada 118. sırada *1 yılda 5 yaşını doldurmadan ölen çocuk sayısı 25. 000 UNICEF, The State of the World’s Children, 2017 raporu

Beş yaş altı ölüm hızı World Health Statistics, 2008

Bebek Ölüm Hızı %0 11 UNICEF, The State of the World’s Children, 2017 raporu

Ülkemizde çocuk ölüm hızlarındaki değişim (1960 -2012) 250 200 150 BÖH 5 YÇÖH 100 50 0 1960 1970 1980 1993 1998 2003 2007 2009 2012

Dünyada 5 yaş altı çocukların ölüm nedenleri • Yenidoğan ölümleri • Pnömoni • İshalli hastalıklar • Sıtma • Kızamık • HIV/AIDS • Kazalar • Diğer hastalıklar

Türkiye’de 5 yaş altı çocukların ölüm nedenleri • Yenidoğan ölümleri • Kalp hastalıkları • Meningokok enf. • Doğuştan gelme hast. • Pnömoni • Doğumda anoksi, hipoksi • Diğer hastalıklar TÜİK, Ölüm İstatistikleri, 2008

Yenidoğan döneminde bebek ölüm nedenleri • • Doğum travmaları Prematürite Düşük doğum ağırlığı Doğumsal anomaliler Rh uyuşmazlığı Yenidoğan tetanozu Yenidoğan enfeksiyonları Sepsis

Bebek ve çocuk ölümlerinde farklılıklar • Sağlık Hizmeti – Sağlık hizmetine ulaşma güçlüğü – Yeterli sayıda ve eğitimli sağlık personeli eksikliği • Kırsal – Kentsel farkı • Bölgesel farklılık • Anneye ait faktörler • Çocuğa ait faktörler

Çocuk ölümlerindeki farklar Anneye ait faktörler • Yenidoğan ve bebek ölüm hızları ile 5 YÇÖH’nın en düşük olduğu anne yaşı; 20 -39 yaş arası • Anne eğitim düzeyi yükseldikçe bebek ölüm hızları azalır. • Doğum sayısı arttıkça ölüm hızları da artar. • Doğum aralıkları 2 yıldan daha kısa olan çocuklarda ölüm riski daha yüksektir.

Anne Eğitim Düzeyi ve Çocuk Ölümlerindeki Farklılık Binde

Çocuk ölümlerindeki farklar Genel nedenler • Doğum öncesi bakıma ulaşabilme • Doğumun sağlıklı koşullarda sağlık personeli yardımı ile yapılması • Yenidoğan bakımı • Ulaşılabilen sağlık hizmetleri

Doğumun yapıldığı yer

Çocuk ölümlerinde gelişmişlik açısından farklar (1 -5 yaşta) • Gelişmiş ülkelerde; – Kazalar – Doğumsal anomaliler – Kanserler • Gelişmekte olan ülkelerde; – Pnömoni – İshal Korunulabilir hastalıklar – Kızamık

ÇÖZÜM SAĞLIK VE BESLENME EĞİTİM AİLE PLANLAMASI YOKSULLUK, NÜFUS ARTIŞI VE ÇEVRE BASKISININ ÇÖZÜMÜ

Bebek - Çocuk Sağlığını İyileştirme Çabaları • G (Growth monitoring- Büyümenin izlenmesi) • O (ORS - Oral rehidrasyon sıvısı) • B (Breast feeding - Anne sütü) • I (İmmünizasyon) • F (Female education - Kadının eğitimi) • F (Food suplementation- Gıda desteği) • F (Family planning - Aile planlaması)

Türkiye’de yürütülen Çocuk Sağlığı Programları Genişletilmiş bağışıklama programı Aile planlaması programları Anne sütünün teşviki, bebek dostu hastaneler programı Büyüme ve gelişmenin izlenmesi programı İshalli hastalıkların kontrolü programı Akut solunum yolu enfeksiyonlarının kontrolü programı İyot yetersizliği hastalıkları ve tuzun iyotlanması programı Fenilketonüri tarama programı Ağız ve diş sağlığını iyileştirmede flor kullanımı programı Genetik hastalıklardan korunma programı Yenidoğan canlandırma programı Çocukluk çağı hastalıklarına bütüncül yaklaşım D vitamini yetersizliğinin ve kemik sağlığının korunması projesi • ………………… • • • •

Beslenmenin Temel İlkeleri

Süt çocuğunda beslenme neden önemlidir? • Doğumdan sonra ilk 2 yıl en uygun büyüme, sağlık ve davranış gelişimi için kritik pencere dönemidir. • Bu dönemde, yetersiz beslenme çocukluk çağı hastalanma ve ölüm oranlarında artışa yol açar. • Çocuklar kalıtsal büyüme potansiyellerine ancak yeterli ve dengeli beslenme ile erişebilirler.

SÜT ÇOCUĞUNDA BESLENME ŞEKİLLERİ 1) Anne sütü ile beslenme -Tek başına anne sütü ile -Anne sütünün egemen olduğu beslenme -Karışık beslenme 2) Yapay beslenme 3) Tamamlayıcı beslenme

Doğal Beslenme Anne sütü bebek için tek seçenektir. - İlk 6 ay bebeğin ihtiyaçlarını karşılayabilen tek besindir. - İlk 6 ay boyunca sadece anne sütü önerilir.

Karışık beslenme Anne sütü ile birlikte inek sütünden hazırlanmış başka sütlerin verilmesi Yapay beslenme 0 -6 aylar arasında bebeğin anne sütü dışında inek sütünden elde edilmiş formül sütler ile beslenmesi

Anne sütünün faydaları • Bebek için en ideal birleşimde besleyicileri içerir. • Her zaman hazır, steril, uygun ısıda ve ekonomiktir. • Sindirime yardımcı faktörleri, enfeksiyonu önleyen faktörleri, hormonlar ve büyüme faktörlerini içerir. • Çene ve diş gelişiminde rolü vardır (kalsiyum ve fosfor içeriği zengin). • Allerjiye karşı koruyucudur. • Bebekte bazı kronik hastalıkların oluşma riskini azaltır (Tip I DM, Çölyak hastalığı, obezite, koroner kalp hastalığı). • Bebeğin ruhsal ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. • Anne–bebek arasında duygusal bağı güçlendirir. • Kontraseptif etkisi vardır. • Annede meme kanseri, over kanseri, osteoporozis ve anemi gelişimini engeller.

Emzirmede Dikkat Edilmesi Gerekenler (I) • Doğum sonrası ilk 30 -60 dakika içinde emzirme başlamalı • Doğumdan hemen sonra bebeğin annesinin memesini emmesi süt yapımı için en iyi uyarandır. • Öncesinde hiçbir içecek verilmemeli. • Süt üretimini arttırmak için bebek-anne aynı odada kalmalı.

Emzirmede Dikkat Edilmesi Gerekenler (II) • Bebek ilk 6 ay yalnızca anne sütü almalı. • Altı ayın üzerinde tüm bebekler tamamlayıcı besin almalı, 2 yıl emzirilmelidir. • Anne uygun ve yeterli beslenmeli, bol sıvı almalıdır. • Annenin dinlenmesi sağlanmalı ve ruhsal yönden desteklenmelidir. • Bebekler AS ile beslendikleri dönemde büyüme ve gelişme yönünden izlenmelidir.

Ne sıklıkta emzirmeli ? n n n Her bebek kendi emzirme periyodunu belirler. Her istediğinde emzirmek önerilir. Yenidoğan bebekler sıklıkla 24 saat içinde 8 -12 kez her göğüsü 10 -15 dakika olacak şekilde emerler.

Anne sütünün verilemediği durumlar • Annenin lityum, kemoterapötik ilaçlar, radyoaktif maddeler, ergotamin türevleri almakta olması. • Annede HIV (+) olması. • Annede psikoz ve depresyon durumu. • Bebekte galaktozemi varlığı. • Bebekte fenilketonüri varlığında kan fenilalanın düzeyi kontrol edilerek verilmeli, kontrol edilemiyorsa uygun mama seçilmelidir. • Annede açık tüberküloz varsa anne tedavi altına alınarak anne sütü ile beslenme sürdürmelidir.

Yapay Beslenme • Formül sütler: İnek sütünden yapılarak bileşimi anne sütüne benzeyecek şekilde değiştirilmiş sütler • İnek sütü

Yapay Beslenme • Yapay beslenmede bebeklerin besinleri steril koşullarda hazırlanmalıdır. • Bebek hiç anne sütü alamayacaksa biberon ile beslenebilir. • Biberon kaynatılmalıdır. • Eller yıkanmalıdır. • Formül süt, kutunun üzerindeki ölçüye göre hazırlanmalıdır. • Bebek sırtüstü yatar durumda biberon ile beslenmemelidir.

Yapay Beslenme Anne sütü alamayan ve formül süt alma olanağı olmayan bebekler için zorunlu besin kaynağı inek sütüdür. İnek sütünün olumsuz özellikleri: • Allerjenik • Anemi ve ishale neden olabilir. • Anne sütünün koruyucu etmenlerinden yoksundur. Fakat mecbur kalındığında yaşa göre sulandırılarak verilebilir

ANNE SÜTÜNÜ TAMAMLAYICI BESLENME

Anne sütünü tamamlayıcı beslenme Tek başına emzirmenin süt çocuğunun besin gereksinimlerini karşılamaya yeterli olamadığı altıncı ayda başlatılan, yarı katı ve katı besin çeşitlerinin alıştırıldığı, aile sofrasına geçiş sürecidir.

Anne sütünü tamamlayıcı beslenme • 6. aydan sonra bebeğin besin, enerji, vitamin ve mineral açığı olduğundan tamamlayıcı beslenme gereklidir. • Sık emzirme 2 yaşına kadar sürdürülebilir.

Tamamlayıcı Beslenme Nedir? • Tamamlayıcı besinler – Geçiş besinleri Süt çocukları için özel hazırlanmış besinlerdir – Aile yemekleri Ailenin diğer fertlerinin tükettiği sofra yemekleridir

Tamamlayıcı Besinler Nasıl Başlanmalıdır? • Tamamlayıcı besine az miktarda (1 -2 tatlı kaşığı püre kıvamında) başlanır. • Sulu gıdalar bebeğin mide kapasitesini çabuk doldurup yeterli ve sağlıklı besin alımına engel olur. Bu nedenle besinler püre kıvamında verilmelidir. • En az 3 gün aynı besinle devam edilir, beslenme toleransı değerlendirilir.

Öğün Sıklığı Ne Olmalıdır? • Sağlıklı beslenen anne tarafından emzirilen bir süt çocuğunun günlük öğün sıklığı – 6 -8 ayda 2 -3 kez – 9 -11 ayda 3 -4 kez – 12 -24 ayda 3 -4 kez ve bir parça meyve • Öğün sıklığının gerekenden fazla olması anne sütünün daha az alınmasına yol açar

Tamamlayıcı besin miktarı Yaş Kıvam Sıklık Öğündeki miktar 6. aydan sonra Püre sebze, et, meyve püresi 2 ana öğün +sık emzirme 2 -3 yemek kaşığı dolusu 7 -8 ay Pütürlü besin (çatalla ezilmiş) 3 ana öğün +sık emzirme Giderek artırarak 2/3 kase dolusu 9 -11 ay Küçük parçalara kesilmiş ve bebeğin elle kolay yakalayacağı besinler 3 ana öğün + 1 ara öğün + anne sütü ¾ kase 12 -24 ay Aile besinleri, gerekirse küçük parçaya kesilmiş ya da ezilmiş besin 3 ana öğün + 2 ara öğün + anne sütü Tam kase 250 ml’lik kase

Uygun Tamamlayıcı Besinler Hangileridir? • Bitkisel kaynaklı – Tahıllar, kök bitkiler, sebze ve meyveler, baklagiller • Hayvansal kaynaklı – Et, karaciğer, balık, deniz ürünleri, yumurta, süt ve süt ürünleri

Destekler • Bebeklere doğumdan itibaren D vitamini verilmelidir (2 yıl). • 4 -6 aylık bebeklere demir desteği başlanmalıdır (2 yıl).

Sonuç olarak; • İlk altı ay sadece anne sütü verilmelidir. • Her anne emzirmesi konusunda desteklenmelidir. • Anne sütü verilemeyen durumlarda yapay beslenme uygulanır. • Altıncı aydan sonra tamamlayıcı beslenmeye geçilmelidir. • Bebeklere demir ve D vitamini desteği verilmelidir. • Yanlış ek besin verilmesi ishal, kabızlık gibi sorunlara neden olabilir.

Büyüme

Büyüme • Büyüme hücre sayı ve büyüklüğünün artmasına bağlı olarak vücut hacminin ve kütlesinin artmasıdır. • Çocukluk döneminin en temel özelliği dinamik bir büyüme dönemi olmasıdır.

Büyümeyi etkileyen etmenler GENETİK BESLENME PSİKOSOSYAL NEDENLER BÜYÜME HORMONLAR ÇEVRESEL NEDENLER

Büyümenin değerlendirilmesinde kullanılan ölçütler • Vücut ağırlığı ve ağırlık artış hızı • Boy uzunluğu ve boy uzama hızı • Baş çevresi ve artma hızı • Vücut bölümlerinin birbirlerine oranları • Büyüme eğrileri

Büyüme hızının değişkenliği Büyüme döllenmeden adolesan dönemin sonuna dek sürer • Büyüme hızının en yüksek olduğu dönemler – İntrauterin dönem – Süt çocukluğu – bebeklik dönemi – Ergenlik • Büyümede sıra düzeni – Baş (ilk aylar) – Göğüs çevresi (6. aydan itibaren) – Ekstremite uzaması (9 – 12 aydan itibaren)

• Biyolojik farklılık – Çan eğrisi –normal dağılım Büyümenin fizyolojik farklılıkları • Cinsiyete bağlı farklılık – Kız ve erkek çocukların büyüme hızı farklıdır – Erişkin kadın ve erkek boyu arasında 12 -13 cm fark vardır

Büyümenin fizyolojik farklılıkları • Aynı çocukta büyüme temposunda farklılık – Aynı çocukta aralıklarla büyüme atakları ve yavaşlamaları olabilir. • Mevsimsel farklılık – Büyümede zirve ilkbahar ve yaz aylarında olur.

Büyümenin izlenmesi • Sağlıklı yaşam için çocuğun büyümesinin belirli aralıklarla standart büyüme eğrilerinde değerlendirilmesi, normalden sapmaların erken tanımlanıp çocukta kalıcı etkiler yapmadan önlenmesi programıdır. Doğum Haftada bir 1. ay Ayda bir 6. ay Üç ayda bir 2 yaş Altı ayda bir 6 yaş Yılda bir Ergenlik sonu

Vücut ağırlığı ve ağırlık artış hızı Doğumdan sonraki ilk 3 -4 gün içinde fizyolojik tartı kaybı olur -tartıda %10’a kadar olan azalma- 24 ay üzerinde 2 – 2. 5 kg/yıl 12 – 24 ay 50 gr/hafta İkinci 6 ay 15 – 20 gr/gün (haftada 100 -150 gr) İlk 6 ay 20 -30 gr/gün (haftada 150 -250 gr) 5. ayda doğum tartısının iki katı 12. ayda üç katı 24. ayda dört katı

Boy uzama hızı • Miadında doğan bebeğin ortalama boy uzunluğu 50 cm 12. ay Dördüncü 3 ay 4 cm Üçüncü 3 ay 4 cm İkinci 3 ay 8 cm İlk 3 ay 8 cm Doğum

Boy uzama hızı Ergenlik öncesi 3 – 4 cm/yıl 4 yaşından ergenliğe kadar 5 -6 cm/yıl 2 - 4 yaş arası 7 cm/yıl 1 -2 yaş arası 10 -12 cm/yıl 12. ay • Bir yaşında; doğum boyunun 1. 5 katına (ortalama 75 cm) • Dört yaşında; doğum boyunun 2 katına (ortalama 100 cm) • On iki yaşında ise doğum boyunun 3 katına erişmiş olur

Boy uzama hızı Ergenlikte; Doruk büyüme hızı (Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızı) ØKızlarda Tanner evre 2 -3’te ortalama 9 cm/yıl ØErkeklerde Tanner evre 4 -5’te ortalama 10. 3 cm/yıl Puberte boyunca toplam kazanılan boy: • Kız çocuklar ort. 25 cm • Erkek çocuklar ort. 28 cm

Baş çevresi büyüme hızı 12. ay ~ 46 cm 6. ay ~ 43 cm 3. ay ~ 40 cm Doğumda ~35 cm

Vücut bölümlerinin birbirine oranları • Özellikle büyüme geriliğinden şüphelenilen durumlarda yararlıdır. • Baş-pubis uzunluğu • Pubis-ayak uzunluğu • Oturma yüksekliği • Kulaç uzunluğu • Yenidoğanda 1. 7 Baş-pubis/pubis-ayak oranı • 10 yaşında 1. 0 • Ergenlik döneminden sonra 1. 0’dan küçük

Büyümenin değerlendirilmesinde kullanılan standartlar ve referans değerler • Büyüme izleminde elde edilen ölçümlerin birbirleri ile karşılaştırılma yöntemleri sonucunda yaşa göre boy ya da ağırlık temelli büyüme eğrileri geliştirilmiştir. • Bu eğriler ile izlem çocuğun büyüme durumunu ve aynı yaş ve cinsteki yaşıtlarına göre büyüme sürecinin durumunu gösterir.

Olcay Neyzi standartları Erkek çocuk Boy Baş çevresi Ağırlık 0 – 36 ay 0 – 20 yaş

Olcay Neyzi standartları Kız çocuk

Sonuç olarak; • Çocukluk döneminin en temel özelliği; dinamik bir büyüme dönemi olmasıdır. • Çocuğun büyümesinin belirli aralıklarla izlenmesi çocuk sağlığı izleminin en önemli basamaklarından birisidir.

Aşılama (Bağışıklama)

Aşılama, bulaşıcı hastalıkların azaltılması veya tamamen ortadan kaldırılmasında toplumlar tarafından en yaygın kabul görmüş, en etkin ve en ekonomik müdahale yöntemidir.

• Aktif Bağışıklama – Antijenlerle aşılama • Pasif Bağışıklama – Hazır antikorların verilmesi – Anneden bebeğe antikorların geçişi

Aşılamanın Amaçları • Toplumun belli bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklığını arttırmak • Bu hastalıkların eradikasyon ve eliminasyonunu sağlamak • Etken ile karşılaşanlarda hastalık gelişimini önlemek • Risk altındaki kişileri korumak • Kişilerin bağışık olduğu hastalık sayısını arttırmak

Koruyuculuk Aşının etkinliği doğal hastalığa karşı koruyuculuğu ile değerlendirilir. • Bazı aşılar neredeyse ömür boyu koruma sağlar. • Bazıları kısmen koruma sağlar. • Bazı aşıların ise korumayı sağlaması için düzenli aralıklarla tekrarlanması gerekir.

Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) • Aşı ile korunabilir hastalıkları kontrol altına almak ve hatta tamamen ortadan kaldırmak amacı ile hassas yaş gruplarına enfeksiyona yakalanmadan önce ulaşıp bağışıklanmalarının sağlanması • Boğmaca • Difteri • Tetanoz • Kızamıkçık • Kabakulak • Tüberküloz • Poliomyelit • Hepatit B • Hemofilus influenza tip b’ye bağlı hastalıklar • Pnömokoka bağlı invaziv hastalıklar • Suçiçeği • Hepatit A

T. C. Sağlık Bakanlığı 2018 Çocukluk Dönemi Aşı Takvimi Hep B Doğumda 1. ayın sonu I II 2. ayın sonu 4. ayın sonu 6. ayın sonu 12. ay 18 -24 ay İlköğretim 1. sınıf İlköğretim 8. sınıf III BCG I Da. BT-IPA -Hib I II III KPA I II III Rapel KKK I Su çiçeği I Rapel I ve II Hepatit A (6 ay ara ile) OPA Da. BT-İPA Td I II Rapel Difteri, Tetanoz, Boğmaca, Çocuk felci, Tüberküloz, Kızamık, Hepatit B, Hemofilus influenza Tip B, Kızamıkçık, Kabakulak, Pnömokok, Suçiçeği, Hepatit A

Aşıya bağlı istenmeyen etkiler • Lokal • Sistemik • Hafif • Ciddi

Genel aşı kontrendikasyonları (yapılamadığı durumlar) • Bir önceki aşı dozundan sonra anaflaksi gibi ciddi allerjik reaksiyon oluşması • Bir aşı bileşenine bağlı anaflaksi gibi ciddi bir allerjik reaksiyon varlığı

Aşılamanın yapılamadığı bazı durumlar • Orta ve ağır hastalık durumunun olması • Canlı aşılar için bağışıklık sisteminin bozulmuş olduğu hastalık varlığı • Aşıya göre değişen bazı durumlar