KAYALARIN YAPI ZELLKLER Kayalarn oluumlar esnasnda kazandklar yaplara

KAYAÇLARIN YAPI ÖZELLİKLERİ • Kayaçların oluşumları esnasında kazandıkları yapılara birincil yapılar • Oluşumlarından sonra çeşitli kuvvetlerin etkisiyle kazandıkları yapıya ise ikincil yapı denir

Magmatik kayaçlardaki birincil yapılar • • Düzlemsel ve çizgisel akıntı izleri Halatsı ve yastıksı yapı Soğuma çatlakları Gaz boşlukları

Gaz boşlukları

Akıntı yapıları *3

Yastık lavlar

• Yerkabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyarak katılaşan ve örtü tabakalarının aşınmasıyla yeryüzüne çıkan derinlik kayaçları veya plutonlar genellikle kubbe şekillidir. • Magmatik kütleler – Batolit, lakolit, fakolit, lapolit, sil ve dayk şeklinde olabilir.

KAYAÇLAR Volkanik boyun Çember dayk Işınsal dayk Stok Sil Dayk Sil Stok Batolit

• Yukarı doğru yükselen magmatik kütleler katılaşmaları esnasında uğradıkları basınç nedeniyle bir iç yapı kazanırlar. Plutonların iç yapılarını oluşturan bu unsurlara tektonik unsurlar denir. İkiye ayrılırlar • Akıntı unsurları • Kırık sistemler,

• 1. Akıntı unsurları – Magmatik kayaçlar oluşumları esnasında belirli evrelerden geçerler. Oluşum esnasında bazı kristaller önce oluşur. Diğerleri ise sıvı halde bulunabilirler. Sıvı halde olanlar serbestçe hareket edebildiklerinden katı kristallerle beraber taşınırlar. Bu akma esnasında katı olanlar uzun eksenleri boyunca bir çizgi şeklinde dizilirler. Bunlara çizgisel akıntı unsurları denir. Feldispat gibi yassı kristallerin geniş yüzeylerinin birbirine paralel olacak şekilde dizilmeleri veya koyuaçık renkli minerallerin mercek ve düzenli şekilde dizilmeleri sonucuda düzlemsel akıntı unsurları oluşur

bantlaşma

• 2. Kırılma unsurları – Hemen her plutonda düzenli bir şekilde gelişmiş kırık sistemleri görülür. Bunlar değişik yönlü çatlak, damar ve faylarıdr. Kırık sistemleri akıntı unsurlarına bağlı olarak dört gruba ayrılırlar

• 1. Boyuna kırıklar: – Çizgisel akıntı unsurlarına paralel olan kırıklardır. • 2. Enine kırıklar – Çizgisel akıntı unsurlarına dik gelişen kırıklardır • 3. Diyagonal kırıklar – Akıntı unsurlarını aykırı olarak kesen kırıklardır • 4. yatık kırıklar – Plutonun yüzeyine ve akış düzlemine paralel olan kırıklardır. Özellikle granit gibi kayaçlar bu kırıklar boyunca küp şeklinde ayrılır, ve kaldırım ve bodur taşı olarak kullanılır.

Tortul kayaçlardaki birincil yapılar • Tabakalanma • Tabaka altı ve üstü yapılar – Akıntı izleri, kuruma çatlakları • Tabaka içi yapılar – Derecelenme – Laminalanma – Çapraz tabakalanma • Organik yapılar

Çamur çatlakları • Sedimanter yapılar

Dereceli tabakalanma

Konvolüt tabakalanma

Çapraz tabakalanma

Yağmur izleri

Dalga-akıntı izleri

Yük kalıpları

Alet izleri

Kaval izleri

Tabakalanma • Tortul kayaçların bileşim, tane büyüklüğü, renk ve sertlik bakımından birbirinden farklı yataklar halinde üstüste birikmesine tabakalanma denir • Birtabaka belirli özelliği olan tortul malzemeden ouşur ve alttan üstten diğer tabakalardan ayrılır. Tabaka kalınlıkları birkaç cm ile birkaç metre arasında değişir. Bir cm den daha ince tabakalara lamina denir

Kömür yatakları

lamina

Tabaka duruşları • Tabakalar ilk çökeldiklerinde yataydır. • Ancak daha sonraki tektonik olaylarla – Eğik – Devrik – Yatık Konumlu olabilirler.

Yatay tabaka

Yatay tabaka

eğik tabaka

Dik tabaka

Devrik tabaka

Devrik tabaka

Yatık tabaka

• Tabaka vb gibi düzlemsel yapıların konumları bunların – Doğrultusu – Eğim miktarı – Eğim yönü İle belirlenir.

doğrultu eğim

Tabaka çeşitleri • 1 - düzenli tabaka – Tabakalar hoöojen ve tanelerin dağılışları düzenlidir. • 2 -Dereceli tabakalanma – Tanelerin çapları tabandan tavana doğru değişir • 3 -Çapraz tabakalanma – Tanelerin dizilişi tabakanın alt ve üst yüzeylerine paralel değildir. Çaprazlanma rüzgarların ve su akıntılarının etkisiyle oluşur

Düzenli tabaka

Çapraz tabakalanma

Çapraz tabakalanma

Dereceli tabakalanma

Organizma izleri

Metamorfik kayaçlardaki birincil yapılar • Yapraklanma/klivaj • Bantlı yapı • Tortul ve magmatik kayaçların eski yapı izleri

• Başkalaşım şiddetli değilse bu kayaçların ilksel özellikleri tanınabilir. • Ancak başkalaşım şiddetli ise anakayaca ait tüm yapılar silinebilir. Metamorfik kayaçların en belirgin yapıları klivaj, yapraklanma ve bantlı yapılardır. • Dilinim (Klivaj), genellikle düşük derecede başkalaşıma uğrmış kayaçlardık yaprak ayrılma özelliğidir • Başkalaşım yüksekse bu düzlemsel yapıya yapraklanma (şistozite), • Çok ileri derecede başkalaşıma uğramış kayaçlardaki (gnayslardaki) bantlı yapıya ise foliasyon denir.

İkincil yapılar • Kırıklar – Fay – Damar – Çatlak • Kıvrımlanma • Erime yapıları • Kimyasal birikme yapıları