SEMANTISCHE EN STILISTISCHE ASPECTEN VAN VROEGMODERNE GENITIEFVARIATIE Cora

SEMANTISCHE EN STILISTISCHE ASPECTEN VAN VROEGMODERNE GENITIEFVARIATIE Cora van de Poppe

LANGUAGE DYNAMICS IN THE DUTCH GOLDEN AGE taalkunde http: //languagedynamics. wp. hum. uu. nl/ letterkunde & sociolinguistiek

‘…awareness of stylistic differences would have existed among writers of all social ranks. This is a topic that could be explored in future research. ’ ‘Our case studies, however, were limited to usage patterns in social and regional groups of writers. […] research into individual variation would be a logical next step in this line of research. ’ (Nobels & Rutten 2014, 44. In: Norms and usage in language history, 1600 -1900. A sociolinguistic and comparative perspective)

CASUS COORNHERT (1522 -1590) ‘Wie zijn werk leest maakt kennis met een geacheveerd stilist, die helder redeneert, puntige formuleringen neerzet, oog heeft voor fleurige, typerende details en die de mogelijkheden van het relatief jonge Nederlands volledig weet uit te buiten als intellectueel expressiemiddel. ’ (Gelderblom 1989, 98)

Klassieke drieslag � ‘…de tale is een vroedwyf der zinnen/ een tólck des herten ende een schildery der ghedachten’ (Twe-spraeck, 6) Vergelijking � ‘Want ghelyck des menschen lichame werdt ghevoedt ende ghesterckt doort nuttighen vanden brode, zo werdt des menschen ghemoede ghesterckt doort ghenieten van waarheyd ende ghoedheyd’ (Zedekunst, 330) Retorische vraag � ‘Ist niet wel een deerlycke dwaasheyd datmen zynen besten vrienden vyand is? Datmen pooght te vernielen die arbeyd om hem te behouden? ’ (Zedekunst, 313)

DE GENITIEF EN ALTERNATIEVEN 1. 2. 3. 4. des mans huis het huis des mans het huis van de man Jans huis 1. 2. 3. 4. Pregenitief Postgenitief Vanconstructie Bezit-s

Totaal Blinde voor Jericho (1582) Postgenitief Van-constructie Israel (1575) Pregenitief Bezit-s Lief en Leedt (1567) Rijckeman (1550) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

80 70 60 50 Postnominaal 40 Prenominaal 30 20 10 0 Poëzie Proza

Prenominaal (pregenitief/bezit-s) Blinde voor Jericho (1582) Israel (1575) Bezitsgenitief Werkwoordgenitief Genitief van eigenschap Verklarende genitief Genitief van oorsprong Lief en Leedt (1567) Rijckeman (1550) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Postnominaal (postgenitief/van-constructie) Blinde voor Jericho (1582) Israel (1575) Bezitsgenitief Werkwoordgenitief Genitief van eigenschap Verklarende genitief Genitief van oorsprong Lief en Leedt (1567) Partitieve genitief Rijckeman (1550) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

BEZITSGENITIEF Postnominaal � ‘X bezit Y’: ‘de koper des akkers’ � Titel/bestuursfunctie: ‘Hertog van hertogdommen’ � Onderdelen: ‘die cruymen van u brood’ � Zintuiglijk: ‘den smaec van u wijn’ Prenominaal �Y bezit X: ‘des rijcken honden’ � Menselijke referent

Prenominaal (pregenitief/bezit-s) Blinde voor Jericho (1582) Israel (1575) Bezitsgenitief Werkwoordgenitief Genitief van eigenschap Verklarende genitief Genitief van oorsprong Lief en Leedt (1567) Rijckeman (1550) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Postnominaal (postgenitief/van-constructie) Blinde voor Jericho (1582) Israel (1575) Bezitsgenitief Werkwoordgenitief Genitief van eigenschap Verklarende genitief Genitief van oorsprong Lief en Leedt (1567) Partitieve genitief Rijckeman (1550) 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

WERKWOORDGENITIEF (-ing/infinitief) Prenominaal � subjectgenitief: ‘mijns herten begeren’ Postnominaal � objectgenitief: ‘beteringe haers levens’

STILISTISCHE VARIATIE ’T gunt wy ontwyfelijck Goods wil te wezen zien? Neen. dat waar gelochent d’almachtigheydt van God. (Israel, 276 -277) Dat ghy niet meer en leeft der menschen begheerlickheyt Maar den wille Godes tot prijs van zijn heerlickheydt. (Israel, 2410 -2411)

STILISTISCHE VARIATIE Soude ick liever snoodt inde snode roc der sonden, Dan in onschuldt onnosel naect zijn gevonden? (Blinde, 1148 -1149) Zo valt die scherpe straf der zielen vuyle wonden, Oock zuyvering bitter vande veroude zonden. (Israel, 1752 -1753)

CONCLUSIE & DISCUSSIE Genitiefvariatie is niet toevallig � Semantische functies � Stilistische functies à Variatie stond deels in dienst van moreel programma Vervolgstappen � Andere genre’s � Variatiepatronen bij andere auteurs � Andere syntactische elementen: negatie, woordvolgorde. . Vragen?