Faklt T Kafedra KM Qrup 669 4 Fnn

Fakültə: İTİ Kafedra: KM Qrup: 669, 4 Fənn: Müəllim : Tələbə: Rәşad Bayramov Mövzu: Lokal hesablama şәbәkәlәri texnologiyalarin müqayisәli tәhlili

• Kompüter şəbəkələrinin növləri • Personal Area Network (şəxsi sahə şəbəkəsi) • Local Area Network (Yerli sahə şəbəkəsi) • LAN • PAN • WLAN • Wireless Local Area Network (simsiz yerli sahə şəbəkəsi) • WAN • Wide Area Network (geniş sahə şəbəkəsi) Şəbəkənin Növləri • Campus Area Network, Controller Area Network bəzən Cluster Area Network bir çox adı var. • CAN • Metropolitan Area Network (metropoliyan (paytaxt) sahə şəbəkəsi) • MAN 2

Şin topologiyası v Bu topologiyada bütün kompüterlər paralel olaraq şinə qoşulurlar Qarışıq topologiya v Burada həm şin, həm halqavari, həm də ulduzvari topologiyalar iştirak edə bilər Ağacvari strukturda v Bütün şəbəkə üçün bir mərkəzi server və müxtəlif işçi qruplar üçün bir neçə fayl-server olur Halqavari topologiya v Bu topologiyada birbiri ilə halqavari şəkildə birləşdirilir LAN Ulduz-Halqa topologiyalı Ulduzvari topologiyalı v Ulduzvari topologiyalı lokal şəbəkələr mərkəzi qovşaq üzərində qurulur v Token Ring şəbəkəsi – IEEE təşkilatı tərəfindən standartlaşdırılmış v Lokal şəbəkənin strukturu • Local Şəbəkə nədir ? • Lokal kompüter şəbəkələri LAN' (ing. Local Area Network) — eyni mühitdə və çox böyük olmayan ərazidə (bir otaq, bir bina, bir müəssisə və s. daxilində) qurulan şəbəkə nəzərdə tutulur • Local Şəbəkənin uzunluğu • Bu şəbəkələrdə kompüterllərarası məsafə adətən 1 -2 km-dən çox olmur. Bunun səbəbi fayl göndərilməsi zamani faly transfer protokolların bu məsafədən uzaqa data göndərə bilməməsidir 3

Şin topologiyası • Üstün cəhətləri u Şəbəkədəki informasiyalardan hər bir kompüter istifadə edə bilər. u İşçi stansiyaları bir-birlərinə mane törətmədən şəbəkəyə qoşmaq və ya ayırmaq olar. u Şin topologiyası üzərində qurulmuş şəbəkə daha ucuz başa gəlir. u Şəbəkə yüksək dayanıqlılığa malikdir. Belə ki, işçi stansiyalar bir-birlərindən asılı deyillər. • Mənfi cəhətləri u Verilənlərin ötürülməsi aşağı sürətlə baş verir. u Şəbəkənin işləmə sürəti şəbəkəyə qoşulmuş kompüterlərin sayından asılıdır. u Kompüterlərin sayı çoxaldıqca şəbəkənin ötürücülük qabiliyyəti azalır. u Bu cürə şəbəkə növündə informasiya təhlükəsizliyi daha aşağı səviyyədədir. u Hər bir kompüterin digər kompüterlərdəki informasiyaya müdaxiləsi mümkündür

Ulduz topologiyası • Üstün cəhətləri u Şəbəkə yüksək ötürücülük qabiliyyətinə malikdir. u Informasiya mərkəzi kompüter tərəfindən idarə olunaraq ötürülür. u Verilənlərin ötürülməsi zamanı toqquşma baş vermir. u Hər bir kompüter serverə ayrıca kanalla birləşdirilib. • Mənfi cəhətləri u Etibarlılığın aşağı olması. Çünki şəbəkənin fəaliyyəti mərkəzi kompüterdən asılıdır. u Əgər mərkəzi kompüter sıradan çıxarsa onda bütün şəbəkə siradan çıxmış olacaq. u Şəbəkənin baha başa gəlməsi. u Hər bir kompüteri şəbəkəyə qoşmaq üçün ayrıca xətt lazımdır.

Halqa topologiyası • Üstün cəhətləri u İnformasiyanın ötürülməsi çox effektiv həyata keçirilir. u Belə ki, bir informasiya ötürüldükdən sonra növbətisini ötürmək olar. u Şəbəkə geniş ərazini də əhatə edə bilər u Əlavə siqnal gücləndirici lazım deyil. u İnformasiyanin ötürülməsi havqavari şəkildə ötürülür • Mənfi cəhətləri u Etibarlılığının aşağı olması. Çünki bir kompüterin siradan çıxması bütün şəbəkənin sıradan çıxmasına gətirib çıxarır. u Yeni müştəri kompüterin şəbəkəyə qoşulması üçün bütün şəbəkə dayandırılmalıdır. u Müştəri kompüterlərin sayı çoxaldıqca şəbəkənin işləmə qabiliyyəti də zəifləyir. u Şəbəkənin ümumi işləmə keyfiyyəti ən zəif kompüterin işləmə keyfiyyəti ilə uyğunlaşdırılır.

• Şəbəkə texnologiyaları • Switches • Routers • Bridge • Hub • Modem • Accespoint • Server • Firewall

Switches • Elektrik açarı • Switch'ler (yәni açarları) mühiti collission (yәni toqquşma) domain'lerine ayıran vә ikinci layer'da (yәni lay) iş edәn cihazlardır. • Üzәrlәrindә iştirak edәn MAC Ünvan Table'ları (CAM Table) vasitәçiliyi ilә şәbәkә içәrisindә cihazlar arasında unicast rabitә tәmin edәrlәr. • Switch'lerde açma vә bağlama düymәlәri yoxdur. Elektrik kabel ilişdiyi anda switch açılır. • Switch üzәrindәki ilk konfiqurasiya etmәk üçün konsol kabeli ilә switch'e COM portundan bağlanmaq lazımdır. • Switchә uzaqdan bağlana bilmәy üçün bir ip ünvanının olmamalıdır.

Routers • Yönəldici • Şәbәkәdә göndәrilәn verilәnlәr kiçik paketlәrә bölünür • Paketlәrin marşurutu (yolu) fәrqli olur • Tәyinat yerinә çatan paketlәr ilkin formada birlәşdirilir • Mürәkkәb formalı şәbәkәlәrdә göndәrilmiş paketlәr yönlәndiricilәr tәrәfindәn qәbul olunur vә cari marşurutların әn sәmәrәlisi seçilir.

Bridge • Körpü şәbәkәni alt şәbәkәlәrә ayırmaq üçün isdifadә edilir • Yerli şәbәkәlәri birlәşdirmәk üçün isdifadә olunur • Şәbәkәdә Bridge olmazsa şәbәkәdә toqquşmalar baş verәr • Brigde süzgәc funksiyasin yernә yetirәn qurğudur

Hub • Qovşaq • Telefon və şəbəkəni bir –biri ilə birləşdirmək üçün isdifadə edilir və şəbədəki qurğuları bir-birinə bağlayır • Hublar ağıllı və tpoy olmaqnan iki yerə bölünür və əsas fərq olarin tənzimlənə bilməsidir • Hublar gələn məlumatı bütün şəbəkədəki qurğulara göndərir buda şəbəkədə trafikin düşməsinə səbəb ola bilər • Hublar özünə qoşulu olduğu

Modem • Modem (Modulator Demodulator sözlәrindәn әmәlә gәlib) yaxud çevirgә, kabel vә ya telefon xәtti vasitәsi ilә iki kompüteri birlәşdirmәk üçün qurğudur. • Modemlәr hәm kompüterin daxili hәm dә xarici qurğuları sırasına daxil edilә bilәr • Modemlәr informasiyasin ötürülmәsi vә qәbul olunmuş informasiyanın xaricә çıxmasını tәmin eden qurğudur • Modem özündә Modulyasiya vә Demeoduluyasiya proseslerin özündә birlәşdiri

Accespoint • Wi. Fi yayıcı • Interneti әsas mәnbәdәn alıb onu uzaq mәsafәyә paylamaq üçün isdifadә edilir • Əsas üstünlüyü rahat tәnzimlәnә bilmәsi vә asaliqla reset oluna bilmәsidir • Accepoit hәmdә fiziki dözümlüyü ilә seçilir vә ona görәdә onu әsasәn müxtәlif tipli iri şirkәtlәrdә isdifaddә olunur • Accespoitә kәnar hücumlara qarşi daha güvәli cihazdi buna görәdә ona әn güvәnli qurğular siyahısına daxildir

Server • Server (ing. server, rus. cервер) — Şәbәkә resurslarını paylamaq işini icra edәn qurğu • . Lokal şəbəkələrdə bir və ya bir neçə serverdən istifadə edilə bilər və onlar əsasən virtual serverlər olur • Serverlər və işci stansiyalar öz aralarında verilənlərin ötürülmə xətti ilə birləşir və bu xəttə şəbəkə xətləri deyilir • Kompyuterlər kabelə interfeys platası vasitəsilə qoşulur • Serverler şәbәkә texnologiyalrın әsas qurğusu olub әsas baza bu serverler(Fiziki) üzәrindә qaldırılmış serverlәr hәyat keçirir

Firewall • Təhlükəsizlik divarı • Təhlükəsizlik divarı ( İngilis : Firewall ), tәhlükәsizlik divarı proqramı, bir qayda verilәnlәr tәmәlindә ağa gәlәn gedәn paket trafikini idarә edәn tәchizat әsaslı şәbәkә tәhlükәsizliyi sistemidir. • Bir çox fәrqli filtreleme xüsusiyyәti ilә kompüter vә şәbәkәnin gәlәn vә gedәn paketlәr olmaqla İnternet trafikini idarә tutar • . İP filtreleme , port filtreleme, Web filtreleme, mәzmun filtrlәmә bunlardan bir neçәsidir. • Bir çox fәrdi kompüter әmәliyyat sistemlәri, İnternetdәn gәlәn tәhdidlәrinә qarşı qorumaq üçün proqram-based tәhlükәsizlik divarları içerir. • Ağlar arasında mәlumat köçürәn bir çox istiqamәtlәndirici firewall komponentlәri daxildir vә, bir çox firewall tәmәl istiqamәtlәndirmә funksiyalarını hәyata keçirә bilәr. • İnternet qlobal istifadә vә әlaqә baxımından olduqca yeni bir texnologiya ikәn Firewall texnologiyası 1980 -ci illәrin sonunda ortaya çıxmışdır.

Şəbəkə arxitekturaları • Arcnet • • FDDİ Arcnet (Attached Resourse Computer Network - birlәşdirilmiş resursların kompüter şәbәkәsi)- genişyayımlı şәbәkәdir • FDDİ (Fiber Distrubuted Data İnterface) – optik lifli xәtlәrlә verilәnlәrin yüksәk sürәtli ötürülmәsinin şәbәkә arxitekturasıdir • ATM • • Ethe rnet • Token R inq • • - Ethernet ( ingiliscә ether-efir)- geniş yayımlı şәbәkә. Belә arxitekturaya malik şәbәkәlәrdә şәbәkәnin bütün stansiyaları bütün mәlumatları qәbul edә bilir Token Rinq -estafetli halqavari şәbәkә, markerin ötürülmәsi şәbәkәsi)- halqavari şәbәkәdir - ATM (Asynchronous Transfer Mode - asinxron ötürmә tәrzli)- perspektivli, rәqәmsal verilәnlәrin. videoinformasiyanın vә sәsin eyni xәtlә ötürülmәsini tәmin edir

Ethernet • 1973 -cü ildә Xerox şirkәtindә işlәyәn Bob Metcalfe tәrәfindәn yaradilib • Y ar anma Tari xi • Ethernet naqil cütlüyü (twisted pair) vә ya fiber-optik (fiber-optic) kabellәr istifadә edilir • Na qi l Tip ləri • Data ötürmә sürәti 10 Mbps-dәn 100 -1000 Mbps-ә çatmışdır • Ötürmə Sürəti • Ethernet — latın dilindәn tәrcümәdә efir (lat. aether) demәkdir. Lokal kompüter şәbәkәlәrinin paket texnologiyasıdır. Bu texnologiya Şin topologiyası ilә işlәyir • Dat a Ö türmə • 1. Tam-dupleks (Full. Duplex) 2. Yarımdupleks (Half -Duplex) • Et hernet s tandartı • 1980 -ci ildә Electrical and Electronics Engineers (IEEE) yaradildi • Məsafə • Ethernetdə kabelin uzunluğu 500 m-dir. Max məlumat ötürmə uzunluğudur

• A • Yaranma T arixi • Arcnet - Data. Point Corp şirkəti tərəfindən 1977 -ci ildə yaradılmış • B • İsdifadə edilən Topolog iya • Datapoint Corp. Firması tərəfindən təklif edilmiş və burada “ulduz” topologiyasından istifadə olunur • C • İş ləmə üsulu • Məlumat ötürmək istəyən İST markerin ona gəlməsini gözləyir, göndərənin və qəbuledilənin ünvanları yazılmış sərlövhəyə malik məlumatı buna birləşdirir • Arcnet • ARCNet (ing. Attached Resource Computer NETwork) — lokal şәbәkәnin sadә, ucuz, etibarlı vә kifayәt qәdәr qıvraq arxitekturasıdır. • D • Müsbət cəh ət i • “Arcnet” şəbəkəsinin avadanlıqları “Ethernet” və “Token Ring” şəbəkələrinə nəzərən daha ucuzdur

Token Ring • Standart(İEEE) • Token Ring IEEE 802. 5 standartı sayılır ve həmin standartın göstəricilərini özündə saxlayir. • LAYER 5 • Üstünlüyü • LAYER 4 • Ən üstün cәhәtlәri etibarlı, sürәtli vә firma tәrәfindәn yaxşı dәstәk verilmәsi idi. • LAYER 3 • Ötürmə texnologiyasi • LAYER 2 • Token Ring marker ötürmə texnologiyası ilә qurulmuşdu. • LAYER 1 • Nəyə deyilir • Token Ring lokal şәbәkәsindә kompyuterlәr mәntiqi olaraq halqavari şәkildә birlәşdirilir. • Token Ring • İşləmə prinsipi • . Bütün kompüterlәr bir dairә formasında qoşulurdular vә marker hәr kompüterә baş vurur vә göndәrilmәsi lazım olan paketi götürüb lazım olan yerә çatdırırdı. • Yaranma Tarixi • Token Ring, 1986 -cı ildә İBM firması tәrәfindәn tәklif edilmişdir

FDDI (Fiber Distributed Data Interface) • FDDI • Ötürmə üsulu • FDDI (Fiber Distributed • FDDI şəbəkəsi iki optik Data Interface) verilənlərin lifli dairə əsasında paylanmış optik lifli quraşdırılır, əsas və interfeysi və SDH ehtiyat üsullarla (Synchronous Digital (yollarla) qovşaqlararası Hierarchy) sinxron verilənlərin ötürülməsi ierarxiyalı rəqəmli təşkil olunur. ötürmə sistemli şəbəkələrini göstərmək olar. • Kabel • Ötürmə sürəti • FDDI texnologiyası • FDDI şәbәkәsi iki optik verilәnlәrin ötürmә lifli dairә әsasında mühitindә optik lifli quraşdırılır, әsas vә kabellәr әsasında ehtiyat üsullarla yaradılan ilk lokal (yollarla) qovşaqlararası şәbәkә texnologiyasıdır. verilәnlәrin ötürülmәsi Uzunluğu 100 km-ә tәşkil olunur qәdәrdir • Strukturu • FDDI standartı dörd komponenti tәyin edir: • PMD • PHY • MAC • SMT

• Data Transfer • Ötürülmə Texnologiyası • ATM texnologiyasında müxtәlif tәbiәtli paketlәr kompüter, telefon vә ya videokanal paketlәri çox kiçik ölçülü paketlәrә bölünәrәk sistemin girişinә daxil olur. Paketlәrin uzunluğu 53 bayt olur, bunlardan 5 bayt başlığın uzunluğu, 48 bayt isәverilәnler olur • İş Prinsipi • ATM şəbəkələrində son qovşaqlar şəbəkəyə xüsusi əlaqə xətləri vasitəsilə qoşulurlar, kommutatorlar isə öz aralarında yüksək sürətli, tezlik sıxlaşdırma qabiliyyətli əlaqə kanalları vasitəsilə birləşirlər. Hər bir kommutator ona qoşulmuş qovşaqların paketlərini həmin kanallar vasitəsilə ünvanda göstərilən kommutatorlara ötürürlər. . • ATM texnologiyası • MAKE IT EASY TO FIND • TAGS • Vide sanctus mei ei. An vix nibh recusabo contentiones, debet choro an ius. Similique dissentias efficiantur has no. ATM (Asynchronous Transfer Mode)

ATM (Asynchronous Transfer Mode) • Data Transfer • Xüsusiyәtl әti • ATM Node • Növlәri • İş Prinsipi • Texnologiyalar • Şin topologiyası tətbiq olunmuş şəbəkələrdə bütün müştəri kompüterlər verilənlərin ötürüldüyü ümumi bir kanala qoşulurlar