WIKTYMOLOGIA Wstp do psychologii sdowej Wykad 8 WIKTYMOLOGIA

WIKTYMOLOGIA Wstęp do psychologii sądowej Wykład 8

WIKTYMOLOGIA Definicja ogólna : Nauka zajmująca się ofiarami tzn. osobami, które ponoszą szkodę , doznają krzywdy i cierpienia zarówno w wyniku zjawisk naturalnych jak i społecznych. Wiktymologia kryminalna zajmuje się ofiarami przestępstw.

OFIARA OSOBA POKRZYWDZONA, przeważnie niezasłużenie. Krzywda nie jest karą, odwetem ani też poszkodowanie zostało wywołane przez samą ofiarę. Ofiara to osoba cierpiąca odczuwająca dolegliwości lub utratę cenionych wartości w wyniku : działań innych ludzi (np. przestępstwa) , niekorzystnego zbiegu okoliczności, kataklizmu OFIARA JEST OSOBĄ POSZKODOWANĄ

Zespół stresu pourazowego (Postraumatic Stress Disorder) OFIARAMI są także osoby, które przeżyły poważne zagrożenie lub stratę wykraczającą poza „normalne” ludzkie doświadczenie i utraciły możliwości adaptacyjne ( DSM-IV R, ICD -10 F. 43. 1) Zespół ten jest skutkiem doświadczenia zagrożenia życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub bycie świadkiem tego typu tragedii Skutki: intensywny strach, przerażenie, bezsilność, u dzieci objawy regresywne

WIKTYMOLOGIA KRYMINALNA Ofiara jest tylko środkiem do uzyskania innego celu KIERUNKI ROZWOJU WIKTYMOLOGII 1. założenie, że przestępstwo można opisać poprzez skłonność do jego popełnienia ze strony sprawcy i podatność wiktymizacyjną ofiary

Badania wiktymologiczne a. b. c. Charakterystyka osób narażonych na stanie się ofiarą przestępstwa Analiza wzajemnych relacji ofiara – przestępca Określanie roli ofiary w genezie przestępstwa

2. Praktyczny nurt wiktymologii Gwarancje praw osób pokrzywdzonych na skutek przestępstwa Określenie sytuacji ofiar w wymiarze sprawiedliwości ( wiktymizacja wtórna lub wielokrotna)

BADANIA NAD WIKTYMIZACJĄ lata 80 i 90 XX w. subiektywny stan poczucia bezpieczeństwa potencjalnych ofiar ( ankiety w dobieranych losowo próbach z populacji ) 2. Wywiady z ofiarami przestępstw z podziałem na określone grupy ofiar ( napady, przemoc domowa, molestowanie seksualne itp. . ) 1.

Uzyskiwane dane n n n Częstotliwość występowania wiktymizacji Stopień uszkodzenia ofiary : fizyczny, psychiczny Zasięg strat materialnych Poczucie bezpieczeństwa i zagrożenia Lęk przed przestępstwami

Model powstawania lęku przed byciem ofiarą przestępstwa n Osoba staje się ofiarą przestępstwa n Mechanizmy radzenia sobie ze stresem przepracowują to traumatyczne doświadczenie n Subiektywne ryzyko wiktymizacji w przyszłości wzrasta wraz z doświadczeniem wiktymizacji Negatywny wpływ zmniejsza się dzięki mechanizmom radzenia sobie ze stresem i w konsekwencji ocenie przez ofiarę tego wpływu Lęk jest więc pochodną ryzyka X pozostałych, niezmiennych konsekwencji przeżytego stresu n

Badania Winkela Porównywał ofiary przestępstw z grupą kontrolna testując powyższy model n W okresie około 2 lat po zdarzeniu ocena ryzyka przez ofiary jest podobna jak osób z grupy kontrolnej n Negatywny wpływ wiktymizacji jest postrzegany przez grupę ofiar jako mniejszy niż w grupie kontrolnej

WIKTYMIZACJA SOCJOKULTUROWA Bezsilne grupy mniejszościowe, wykluczenie społeczne n Społeczna presja wywierana na te grupy prowadzi do dezorganizacji społecznej ( np. grupy Romów, australijskich Aborygenów, zabójstwa posagowe dziewczynek w Indiach) n Ofiara należy do grupy, do której nie chce należeć sprawca ( punków, homoseksualistów itp. ) n

WIKTYMIZACJA INSTYTUCJONALNA Wiktymizację powoduje struktura instytucji : Biurokratyczna, władza i dominacja jednej grupy nad drugą, autorytarny styl zarządzania - W przedsiębiorstwie - W szkole, domu opieki społecznej, więzieniu

TYPOLOGIE OFIAR WSZYSTKIE USTALONE PRZEZ WIKTYMOLOGIĘ CECHY OFIAR „W OGÓLE” SĄ PRAWDZIWE TAK DLA POKRZYWDZONYCH JAK I CAŁEJ POPULACJI. Ofiary nie mają żadnych cech odróżniających je od reszty świata

Rodzaje typologii 1. Skoncentrowane na indywidualnych cechach ofiary przestępstwa (von Hentiga, Ellenbergera) 2. Skoncentrowane na udziale ofiary w genezie przestępstwa (Schefera, Kołakowskiej-Przełomiec) 3. Mieszane tzn. obejmujące cechy indywidualne ofiar i ich znaczenie dla zaistnienia przestępstwa (Hołyst)

INDYWIDUALNE CECHY OFIAR ZABÓJSTW (von Hentig) 1. 2. 3. Jednostki depresyjne, przygnębione, apatyczne – celem są dobra, które posiadają. Swoim zachowaniem sygnalizują, że są bezbronne Ofiara żądna zysku – zachłanność, nielegalne interesy, ryzyko strat, rezygnacja z prawnej ochrony Ofiara rozpustna, lubieżna – nieakceptowane społecznie i kulturowo zaspakajanie potrzeb

cd. typologii von Hentiga 4. dręczyciel- osoba znęcająca się nad bliskimi – jest sprawcą i ofiarą. Prowokuje własną wiktymizację doprowadzając swoją ofiarę do utraty kontroli 5. Osoba samotna „ze złamanym sercem” 6. Ofiara postawiona w sytuacji bez wyjścia – potrzasku własnych czynów i słabości (np, . hazardziści)

Ofiary wielokrotne ( typologia Ellenbergera) 1. 2. 3. Skłonności masochistyczne – upodobanie do cierpienia Zniechęcenie do życia „Syndrom Abla” – osoby, które mają poczucie winy z powodu osiągniętych w życiu sukcesów i próbują wyrównać niesprawiedliwości społeczne ( lęk przed sukcesem – syndrom Kopciuszka)

PREDYSPOZYCJE n n n OGÓLNE I SPECYFICZNE OFIARY WIELOKROTNEJ WIKTYMIZACJI – predyspozycje ogólne Predyspozycje specyficzne – płeć, wykonywany zawód, choroba psychiczna, okoliczności zewnętrzne czy sytuacja społeczna

UDZIAŁ OFIAR W GENEZIE PRZESTĘPSTWA ZAŁOŻENIE ; przestępstwo przeciwko osobie jest wynikiem relacji specyficznej między sprawcą a ofiarą POJĘCIE Quasi winy Zachowanie ofiary w jakikolwiek sposób przyczynia się do podjęcia przez sprawcę zamiaru uczynienia jej „krzywdy” i realizuje ten cel

TYPOLOGIA SCHAFERA OFIARY PRZYPADKOWE – tylko sprawca odpowiedzialny 2. OFIARY PROWOKUJĄCE (bogactwo) Zachowanie ofiary bezpośrednią przyczyną przestępstwa 3. OFIARY BEZMYŚLNE – nie przestrzegają podstawowych zasad bezpieczeństwa np. . kierowcy – zasada ograniczonego zaufania do innych 1.

cd. Typologia Schafera 4. OFIARY SŁABSZE PSYCHOFIZYCZNIE – niepełnosprawne, dzieci, chorzy psychicznie, starcy – tylko sprawca odpowiedzialny 5. OFIARY SŁABE SPOŁECZNIE – mniejszości narodowe, dyskryminowani społecznie, kobiety – odpowiedzialność sprawcy i społeczeństwa, które toleruje lub wytwarza tę dyskryminację 6. OFIARY AUTODESTRUKCJI – brak zasad bezpieczeństwa, ryzykanci 7. OFIARY POLITYCZNE

Ofiary przemocy małżeńskiej ANALIZA 253 SPRAW SĄDOWYCH – Kołakowska-Przełomiec 1. OFIARY BIERNE WOBEC SPRAWCY (1/3) 2. OFIARY DOKUCZLIWE – konfliktowe, agresywne, nadużywające alkoholu 3. OFIARY AGRESYWNE – oskarżające męża, instrumentalnie traktujące konflikty małżeńskie

TYPOLOGIA MIESZANA Hołyst RODZAJE PODATNOŚCI WIKTYMOLOGICZNEJ 1. Predestynacja – zespół cech czyniący z jednostki osobę szczególnie podatną na stanie się ofiarą. Predestynacja może wynikać z cech osobistych (kobieta-gwałt) lub sytuacji społecznej (policjant, strażak itp. . ) Predestynacja niezawiniona – sytuacja społeczna i cechy ofiary ( samotna staruszka) Predestynacja zawiniona – brak zachowania zasad bezpieczeństwa

2. prowokacja Zachowanie, którym ofiara bezpośrednio przyczynia się do przestępstwa, np. . Zainicjowanie bójki, obrona innej zaatakowanej osoby itp. . Prowokacja może mieć różżny stopień celowości

PROWOKACJA ŚWIADOMA Zamiar bezpośredni NIEŚWIADOMA lekkomyślność niedbalstwo zamiar ewentualny niemożność przewidzenia skutków

3. NIEOSTROŻNOŚĆ Stworzenie dogodnych warunków do przestępstwa Trwała – stałe przebywanie w okolicach niebezpiecznych Incydentalna

4. OFIARY UCIĄŻLIWE I NIEWYGODNE POZOSTAJĄ ZE SPRAWCĄ W STOSUNKU ZALEŻNOŚCI, co naraża je na poszkodowanie Niewygodne – brak zobowiązań sprawcy wobec ofiary Uciążliwe – zobowiązania związane z opieką, troską itp. .

ŚRODOWISKO FIZYCZNE A ZAGROŻENIE WIKTYMIZACJĄ 1. 2. 3. Zagęszczenie i jego subiektywny odbiór ( jak dużo czasu spędzają, czy podejmują ważne działania, czy kontakty mają charakter nieanonimowy) Anonimowość, dezindywidualizacja Mapa poznawcza – dostrzeganie zagrożeń, punkty obserwacyjne, punkty tajemnicze, poziom lęku

mobbing Definicja Międzynarodowej Organizacji Pracy: obraźliwe zachowanie poprzez mściwe, okrutne, złośliwe lub upokarzające usiłowanie zaszkodzenia jednostce lub grupie pracowników, którzy stają się obiektem psychicznego dręczenia. Nierównowaga sil między dręczycielami a dręczonymi.

Typologia ofiar mobbingu Wszystkie mają problemy adaptacyjne n Ofiary wycofujące się, podatne na zranienie ( wysoki poziom leku, nieśmiałe, ostrożne w kontaktach społecznych, bezradne, pasywne, z niską samooceną) n Ofiary prowokujące – zaczepne, agresywne, chaotyczne, bez dystansu wobec siebie i innych. Podejrzliwe wobec otoczenia, z silnym poczuciem krzywdy, nie wierzą we ałasne kompetencje

Typologia ofiar mobbingu n n Ofiary nadgorliwe – uległe wobec autorytetów, próbujące się przypodobać, podatne na wpływ społeczny, postrzegani jako intryganci i wtyczki szefa. Wiedza, że nie są lubiani. Młode wilczki – pasjonaci, ale z poczuciem wyższości, niekoleżeńscy, nastawieni na dążenie do awansu, brak dystansu do siebie, skłonni do irytacji.

Handel ludźmi – skutki dla ofiar n n n Silne poczucie winy – nawiązały same kontakt ze sprawcami, poczucie naiwności i łatwowierności Uwikłanie przez sprawców w działalność przestępczą – np. dystrybucja narkotyków – lęk przed karą Lęk przed wtórną wiktymizacją

Nękanie (stalking) Jest to forma drapieżnego zachowania charakteryzującego się powtarzającym wzorem nękania w taki sposób, że ofiara czuje się osaczona. Sprawca nękania kobiet to najczęściej mężczyzna, także związany z ofiarą uprzednio. To utrudnia zgłoszenie przestępstwa. Często kończy się atakiem na ofiarę Nękanie dotyczy także osób sławnych

Typologia nękających RECON RE – relacja między ofiarą a sprawcą CON – kontekst nękania Na podstawie badania 1000 przypadków opisano dwa typy oraz 4 podtypy. Typ I – sprawca miał wcześniejsze relacje z ofiarą, ( byli partnerzy, współpracownicy itp. ) Typ II – sprawca nie miał żadnych kontaktów z ofiarą albo bardzo ograniczone ( najczęściej osoby publiczne są ofiarami)

Podtypy nękających W typie I Bliska znajomość – najbardziej agresywni Odzyskanie długu – mało agresywni W typie II Osoba publiczna Prywatny nieznajomy