2 V H 1 1 Landschappen Paragraaf 1

2 V H 1 1 Landschappen Paragraaf 1. 5 t/m 1. 7 Paragraaf 1. 5 Het landschap in Hoog-Nederland © Noordhoff Uitgevers 2019

Hoog- en Laag-Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Het Nederlandse landschap bestaat uit: A Hoog-Nederland B Laag-Nederland A © Noordhoff Uitgevers 2019 B

Stroomgebieden Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland De Rijn, Maas en de voorlopers van deze rivieren hebben vele stroomgebieden gehad. Deze rivieren hebben een dikke laag zand en grind in heel Nederland afgezet. © Noordhoff Uitgevers 2019

Zand en grind in Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Waarom zijn door deze rivieren in heel Nederland dikke lagen zand en grind neergelegd? Nederland ligt in de benedenloop van de stroomgebieden van de Rijn en Maas. Hier stroomt het water langzaam en wordt het meegevoerde materiaal gesedimenteerd. © Noordhoff Uitgevers 2019

IJstijden Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Het landschap in Hoog-Nederland is vooral gevormd in de koude perioden tussen 200. 000 jaar en 10. 000 jaar geleden. Welke temperatuur wordt in het diagram weergegeven? © Noordhoff Uitgevers 2019 A gemiddelde jaartemperatuur B gemiddelde zomertemperatuur C gemiddelde wintertemperatuur

Voorlaatste ijstijd Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Tijdens welke koude tijd schoof ijs uit Scandinavië Nederland binnen? Saale-ijstijd © Noordhoff Uitgevers 2019

Stuwwallen (1) Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland De verschillende ijstongen (letter A …. . . ) duwden de grond aan de voorkant en aan de zijkanten op tot B stuwwallen (=…. . . ). A B C © Noordhoff Uitgevers 2019

Stuwwallen (2) Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Uit welk materiaal zijn de stuwwallen opgebouwd? De stuwwallen bestaan uit zand en grind. Dit zand en grind is door (voorlopers van) de Rijn en Maas in heel Nederland neergelegd. © Noordhoff Uitgevers 2019

Stuwwallen (3) Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Aan het einde van de koude periode trok het ijs zich weer terug. Je vindt de stuwwallen nog steeds terug in het landschap van Hoog. Nederland. Bijvoorbeeld: • de Veluwe • de Utrechtse Heuvelrug © Noordhoff Uitgevers 2019

Smeltwater Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Waarom zijn de stuwwallen tegenwoordig niet meer aaneengesloten? De grote hoeveelheden smeltwater van de ijstong hebben stukken stuwwal weggesleten. Hierbij zijn smeltwaterdalen ontstaan. © Noordhoff Uitgevers 2019

Overblijfselen uit de ijstijd Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Ten noorden van de grote rivieren vind je enorme keien met soms een doorsnede van meer dan een meter. Deze zwerfstenen zijn door het ijs meegekomen en in Nederland neergelegd toen het ijs smolt. Waarom vind je deze zwerfstenen alleen ten noorden van de grote rivieren? Omdat het ijs tot halverwege Nederland is gekomen. © Noordhoff Uitgevers 2019

Zand in Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Na afloop van de Saale-ijstijd kende Nederland nog een koude periode. In deze periode was het erg koud, maar lag er geen ijs in Nederland. Hierdoor had de wind vrij spel en kon zand makkelijk afgezet worden, dit zand heet: • dekzand © Noordhoff Uitgevers 2019

De arme zandgronden Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland is afwisselend. Akkers, weilanden en bossen. Hoog-Nederland is al duizenden jaren bewoond. © Noordhoff Uitgevers 2019

Onvruchtbaar Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Het zandlandschap is onvruchtbaar. Regenwater kan makkelijk in de bodem • infiltreren © Noordhoff Uitgevers 2019

Bemesten Nederland > Landschappen > 1. 5 Het landschap van Hoog-Nederland Om de grond geschikt te maken voor akkerbouw werden vroeger schapen gehouden voor de mest. De schapen aten de heide kaal en er ontstonden zandverstuivingen. Met de komst van. . …………. . zijn de kunstmest schapen verdwenen. © Noordhoff Uitgevers 2019

2 V H 1 1 Landschappen Paragraaf 1. 5 t/m 1. 6 Paragraaf 1. 6 Het landschap in Laag-Nederland © Noordhoff Uitgevers 2019

Veen en klei Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Het landschap in Laag-Nederland is vooral ontstaan tijdens de laatste 10. 000 jaar. De temperatuur tijdens deze periode steeg waardoor ook de zeespiegel steeg. In deze periode zijn veel grondsoorten in Nederland ontstaan. © Noordhoff Uitgevers 2019

Ontstaan veen in Laag-Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland In Laag-Nederland zijn tijdens deze zeespiegelstijging nieuwe grondsoorten afgezet. De stranden en duinen zijn gevormd door de zee. Achter de duinen ontstond een moerasgebied, hier vormde zich een laag veen. © Noordhoff Uitgevers 2019

Veel verschillende grondsoorten Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Ongeveer 1000 jaar v. Chr. is een nieuwe strandwal gevormd langs de kust. Achter de strandwal ontstond een waddenzee. In deze binnenzee stond het water vaak stil en werd klei afgezet. Wanneer er openingen in de duinen ontstonden kwam het zeewater weer achter de duinen en vormde zich een laag veen. © Noordhoff Uitgevers 2019

Duinzand, zeeklei en veen Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland De grondsoorten in Laag-Nederland zijn afgezet onder verschillende omstandigheden. Combineer de grondsoorten met de juiste omstandigheden. Duinzand Dode plantenresten onder water zonder zuurstof. Zeeklei Door golven en wind. Veen In stilstaand water achter de duinen. © Noordhoff Uitgevers 2019

Hoog- en Laag-Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland De mens heeft al eeuwenlang het landschap van Hoog-Nederland en Laag-Nederland ingericht. In welk deel gingen de eerste mensen zich vestigen? In Hoog-Nederland. Op welke foto zie je Laag-Nederland afgebeeld? Op de onderste foto. © Noordhoff Uitgevers 2019

Bescherming tegen water (1) Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland De bewoners van Laag-Nederland beschermden hun gebouwen tegen overstromingen met behulp van terpen. © Noordhoff Uitgevers 2019

Bescherming tegen water (2) Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Zijn terpen of dijken ouder? De terpen. De eerste dijken bestonden uit een aantal terpen die met elkaar verbonden waren. Waar ligt de dijk op deze kaart? de dijk © Noordhoff Uitgevers 2019

Waddengebied Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Welk gebied (A of B) op de foto ligt hoger ten opzichte van de zeespiegel? Gebied B A B © Noordhoff Uitgevers 2019

Sedimentatie Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Hoe komt het dat gebied B hoger ligt dan A? In gebied B gaat sedimentatie van zand en klei bij hoogwater nog steeds door terwijl gebied A achter de dijk ligt. A B © Noordhoff Uitgevers 2019

Beschermd of niet beschermd gebied Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Welke letter(s) op de topografische kaart ligt/liggen buitendijks? Letter A ligt aan de buitendijkse kant. Hier vind je de wadden. A B C © Noordhoff Uitgevers 2019

Polders en gemalen Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Welke letter(s) ligt/liggen in een polder? Letter B ligt in een polder. A Wat voor water moet uit B worden weggepompt? En hoe doen ze dat tegenwoordig? Regenwater wordt met gemalen weggepompt. Vroeger werden daarvoor molens ingezet. B C © Noordhoff Uitgevers 2019

Droge voeten Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland In grote delen van West-Nederland werd veen afgegraven om te gebruiken als brandstof, deze brandstof heet: • turf Door het afgraven van turf ontstonden grote meren. Deze meren zijn vanaf de 16 e eeuw leeggepompt om • meer landbouwgrond en weilanden te verkrijgen © Noordhoff Uitgevers 2019

Droge voeten Nederland > Landschappen > 1. 6 Het landschap van Laag-Nederland Een leeggepompte polder heet een • droogmakerij Rondom de droogmakerij vind je een • ringvaart © Noordhoff Uitgevers 2019

2 V H 1 1 Landschappen Paragraaf 1. 5 t/m 1. 7 Paragraaf 1. 7 Het landschap in Zuid-Limburg © Noordhoff Uitgevers 2019

Zuid-Limburg Quiz Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg Juist of onjuist? In Zuid-Limburg liggen kalksteen, mergel, zandsteen, schalie en vuursteen aan het oppervlak. • juist De oudste gesteenten in Zuid-Limburg zijn 100 miljoen jaar oud. • onjuist (300 miljoen jaar) De oudste gesteenten in Zuid-Limburg zijn tegelijkertijd met het gesteente in de Ardennen ontstaan. • juist Gesteenten die in Zuid-Limburg aan het oppervlak liggen kun je in Amsterdam pas op 5 kilometer diepte vinden. © Noordhoff Uitgevers 2019 • juist

Opheffing en erosie Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg is sinds 300 miljoen jaar geleden omhoog gekomen. Hierdoor kon men in de 20 e eeuw steenkool uit de grond winnen. …. . ……… Door de opheffing werden de steiler hierdoor gingen hellingen ………. sneller stromen. rivieren ………. . De rivieren vormden op deze manier diepe dalen, dit heet ook wel het • dallandschap © Noordhoff Uitgevers 2019

Zand in Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg Na afloop van de Saale-ijstijd kende Nederland nog een koude periode. In Nederland werd dekzand afgezet door de wind. In Zuid-Limburg kwam het fijnste materiaal terecht, dit materiaal heet: • löss Waarom ligt löss in Zuid-Limburg? • kracht van de wind nam af • aanwezigheid van heuvels © Noordhoff Uitgevers 2019

Uitloper van de Ardennen Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg Al vroeg vestigden mensen zich in Zuid-Limburg. • löss is erg vruchtbaar • van kalksteen is goed bruikbaar als bouwmateriaal • aanwezigheid van vuursteen © Noordhoff Uitgevers 2019

Opheffing en erosie Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg Waar gingen de eerste mensen in Zuid-Limburg wonen? • in de dalen Waarom vestigden de mensen zich hier eerst? • hier was water aanwezig plateaus ontgonnen voor akkerbouw en fruitteelt. Later werden ook de ………… © Noordhoff Uitgevers 2019

Afwisselend landschap Nederland > Landschappen > 1. 7 Het landschap van Zuid-Limburg Wat is het gevaar van stromend water op de hellingen in Zuid-Limburg? • bodemerosie Welke maatregelen kun je nemen tegen bodemerosie? • terrassen aanleggen • bomen planten • akkers niet braak laten liggen © Noordhoff Uitgevers 2019