Zagroenia zdrowia psychicznego modziey w sytuacjach kryzysowych Aleksander

Zagrożenia zdrowia psychicznego młodzieży w sytuacjach kryzysowych Aleksander Araszkiewicz Anna Dudzic- Koc Katedra i Klinika Psychiatrii Collegium Medicum UMK

„Make mental health issues a global priority, after all mental health is an international concern” („Niech osiągnięcie zdrowia psychicznego ma ogólnoświatowe pierwszeństwo i będzie przedmiotem międzynarodowego zainteresowania”) Zdrowie psychiczne powinno stać się pierwszoplanowym zagadnieniem polityki globalnej, ponieważ bywa zagrożone przez niekorzystną sytuację polityczną, gospodarczą i społeczną. Sytuacja społeczna może być rozpatrywana zarówno w aspekcie nierównomiernego rozwoju w skali światowej, jak kryzysów w skali poszczególnych państw, wspólnot lokalnych, miejsc pracy, rodzin. Utrata zdrowia psychicznego ma dalsze negatywne następstwa zdrowotne, jak i społeczne czy ekonomiczne. /Światowa Federacja Zdrowia Psychicznego- 2008 r. /

Zdrowie psychiczne jest częścią ogólnego zdrowia i oznacza nie tylko stan niewystępowania zaburzeń czy chorób psychicznych, lecz także posiadanie potencjału psychicznego (umiejętności oraz postaw osobistych i społecznych), które: umożliwiają człowiekowi zaspokajanie swoich potrzeb, osiąganie sukcesów, czerpanie radości i satysfakcji z życia, zwiększają jego zdolność do rozwoju i uczenia się, radzenia sobie ze zmianami i pokonywania trudności, sprzyjają nawiązywaniu i utrzymywaniu dobrych relacji z innymi ludźmi oraz aktywnemu udziałowi w życiu społecznym”

MŁODZIEŻ W KRYZYSIE Lindemann i G. Caplan (1984) podkreślają, iż kryzys emocjonalny jest przeszkodą na drodze do ważnych dla jednostki celów życiowych, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie są nieskuteczne; towarzyszy temu okres dezorganizacji. Wyróżnia się: kryzysy rozwojowe (normatywne) obecne w rozwoju każdej ludzkiej jednostki i ludzkich wspólnot oraz kryzysy sytuacyjne (losowe, traumatyczne) - związane z zaistnieniem szczególnie trudnych sytuacji, odbieranych subiektywnie przez jednostkę jako przekraczające jej możliwości poradzenia sobie.

MŁODZIEŻ W KRYZYSIE Zagrożenia związane ściśle z okresem dojrzewania to: Ø lęki, Ø zaburzenia odżywiania, Ø zachowania destrukcyjne i autodestrukcyjne (agresja), Ø nadużywanie substancji psychoaktywnych Ø depresja. • Zachowania te mogą być przejawem destruktywnych rozwiązań kryzysów emocjonalnych.

PRZEMOC WŚRÓD MŁODZIEŻY Od początku lat 90. obserwuje się tendencję wzrostową w zakresie rozbojów i wymuszeń, bójek i pobić oraz uszkodzeń ciała. Wiek sprawców przestępstw jest coraz niższy. U młodzieży przejawiającej tego typu zachowania najczęściej rozpoznanej się: Ø zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), Ø zaburzenia zachowania, Ø zaburzenia opozycyjno-buntownicze. (Tsirigotis, Gruszczyński, Florkowska, 2005)

AGRESJA I AUTOAGRESJA Czynniki wpływające na uczenie się zachowań agresywnych: Ø przemoc stosowana przez ojca, Ø oswajanie się z okrucieństwem poprzez programy telewizyjne i gry komputerowe, Ø wzmacniane w szkole akty przemocy (bierne przyglądanie się innych uczniów). • Wyniki badań nad młodzieżą gimnazjalną w Łodzi (gr. dostosowanych i niedostosowanych społecznie): Ø 80% dziewcząt niedostosowanych społecznie przejawia tendencję do krzywdzenia siebie i samouszkodzeń; Ø dziewczęta całej badanej grupy uzyskały wyższe od chłopców wskaźniki nasilenia nieuświadomionych skłonności agresywnych; Ø dostosowane społecznie dziewczęta uzyskały wyższe niż chłopcy wyniki w skali słownego wyrażania agresji; Ø wśród chłopców - wyniki w zakresie nasilenia skłonności agresywnych nie różnią się w badanych grupach. (Pisanko, 2005)

BADANIE 1445 UCZNIÓW SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH (A. Gmitrowicz, A. Lewandowska) W badanej grupie 21, 9% uczniów doświadczyło przemocy fizycznej o zdefiniowanym nasileniu. 27, 2% chłopców i 13, 1% dziewcząt. BADANI, KTÓRZY DOŚWIADCZYLI PRZEMOCY FIZYCZNEJ (DPF): byli 4 razy częściej leczeni psychiatrycznie ½ intensywnie piła alkohol 3 razy częściej używali substancji psychoaktywnych (SPA) i uciekali z domu w porównaniu z badanymi BPF, 2/3 adolescentów wagarowało, 62% miało problemy z uczeniem się.

W rodzinach osób z DPF: najczęściej występowało nadużywanie SPA (51, 13%), Ø 1/5 potwierdzała zaburzenia psychiczne oraz samouszkodzenia w rodzinie, Ø co 6 potwierdzał występowanie prób samobójczych u bliskich, Ø co 4 z nich doświadczył przemocy psychicznej ze strony najbliższych. Ø

RODZAJE NASTĘPSTW DOŚWIADCZANIA PRZEMOCY W GRUPIE DPF A. Gmitrowicz, A. Lewandowska

KOSZTY EMOCJONALNE DOŚWIADCZANIA PRZEMOCY W grupie młodzieży DPF stwierdzono: Ø większe trudności w wyrażaniu emocji, zwłaszcza tzw. negatywnych (za ich uzewnętrznianie często były karane np. jako zbyt słabe, nie zasługujące na miano mężczyzny), Ø brak wiary we własne siły oraz poczucia realnego wpływu na bieg zdarzeń (ponieważ świat oceniają jako niesprawiedliwy i zagrażający, cechuje je na ogół niska motywacja osiągnięć), Ø bardzo niski poziom poczucia własnej wartości.

A. Gmitrowicz, A. Lewandowska

KOSZTY EMOCJONALNE DOŚWIADCZANIA PRZEMOCY Wielu autorów zgodnie wyróżnia wśród skutków psychicznych doświadczanej przemocy: Ø wyższy poziom pobudzenia emocjonalnego w odpowiedzi na sytuacje trudne; trudniej ulega ono wygaszeniu - w konsekwencji występuje spiętrzanie afektu, Ø nadwrażliwość i nadruchliwość. Niektórzy badacze wyróżniają 4 zasadnicze wzorce funkcjonowania emocjonalnego dzieci i młodzieży-ofiar przemocy: 1. stępienie emocjonalne i brak reakcji na sytuacje społeczne, nastrój depresyjny i wycofanie się, 2. chwiejność emocjonalna (najczęściej nagłe przejścia od zaangażowania i przejawów przyjemności do wycofania i złości), 3. nastrój dysforyczny, występujący w odpowiedzi na niewielkie frustracje, 4. częste wybuchy agresji nasilające się wraz z dojrzewaniem.

SAMOUSZKODZENIA (SU) Samouszkodzenia – to nieakceptowane akty bezpośredniej autodestruktywności, w których jednostka zmierza do wyrządzenia sobie natychmiastowej szkody, a przedmiotem ataku staje się jej własne ciało, przy czym działanie jej pozbawione jest zamiaru samobójczego. (Favazza A. , 1996) Wieloośrodkowe badania ankietowe CASE (Child and Adolescent Self-harm in Europe) podają, że rozpowszechnienie SU wśród młodzieży mieści się w szerokim przedziale od 2% do 23%, a wciągu całego życia nawet do 35%. (Sullivan C. i wsp. , 2004, Eisenkraft 2006) Kobiety dokonują samouszkodzeń 3 -krotnie częściej.

• Geneza samouszkodzeń: Ø czynniki biologiczne (np. niedostateczna stymulacja układu nerwowego, zaburzenia gospodarki neurohormonalnej, uszkodzenia mózgu oraz nieoptymalny poziom pobudzenia), Ø czynniki psychospołeczne (w tym: utrudniona komunikacja osoby dokonującej SU z otoczeniem, izolacja, przeżywane napięcia emocjonalne, wzmocnienia pozytywne i negatywne, a także obraz JA i relacje wczesnodziecięce). ( Seligman i wsp. , 2001)

WŚRÓD MŁODZIEŻY DOKONUJĄCEJ SU STWIERDZA SIĘ Doświadczenia z dzieciństwa a samookaleczenia 1. wykorzystanie seksualne 2. zaniedbania opieki 3. nadużycia emocjonalne 4. brak komunikacji 5. przemoc fizyczna 6. strata/rozłąka 7. inne Procent odpowiedzi 49 % 43 % 27 % 25% 17 % 19 % (Arnold L. 1995)

POWODY SAMOUSZKODZEŃ Najczęstszymi metodami samouszkadzania się uczniów jest nacinanie skóry, przede wszystkim w celu rozładowania napięcia i pod wpływem impulsu. Samouszkadzanie ma przeważnie charakter mechanizmu obronnego w sytuacji psychologicznie trudnej. Funkcje: Ø dokonywane w celu zwrócenia na siebie uwagi, przy braku możliwości porozumienia z otoczeniem. Ø sposób wyrażenia i/lub karania siebie za własne potrzeby emocjonalne. Ø w szczególnych przypadkach staje się atakiem na własną egzystencję.

NADUŻYWANIE ŚRODKÓW PSYCHOAKTYWNYCH WŚRÓD MŁODZIEŻY W ciągu ostatnich 5 lat odnotowuje się spadek liczby uczniów palących papierosy oraz 9% spadek zażywających narkotyki (kontakt z nimi miało 15% uczniów). Badania wykazują 10% wzrost rozpowszechnienia stosowania alkoholu wśród 15 -16 -latków w latach 1992 -1995. Badania CBOS na 2008 rok donoszą, iż 75% małoletnich uczniów deklaruje, że przynajmniej raz w ciągu ostatnich 30 dni piło piwo, 54% - wódkę, a 29% - wino.

Wśród osób uzależnionych od alkoholu wskaźnik ryzyka samobójstwa jest 9, 8 -krotnie większy niż w populacji ogólnej. Wiele prób samobójczych podejmowanych jest właśnie pod wpływem alkoholu.

SAMOBÓJSTWA WŚRÓD MŁODZIEŻY W Polsce według badań epidemiologicznych liczba zamachów samobójczych dzieci do 14 rż. wynosi około 100 rocznie. W latach 1990 -2000 odnotowano 30% wzrost liczby samobójstw w grupie młodzieży poniżej 19 rż. W 2006 r. osoby w wieku 15 -19 lat stanowiły 4, 56, 7% wszystkich samobójstw. Młodzież w wieku 15 -19 lat podejmuje najwięcej prób samobójczych.

Zgony spowodowane zamierzonym samouszkodzeniem w województwie kujawsko-pomorskim w 2000 r. w porównaniu do zgonów w wypadkach komunikacyjnych KOBIETY Wypadki 367 samobójstwa 38 Wypadki 87 OGÓŁEM samobójstwa 253 MĘŻCZYŹNI Wypadki 284 samobójstwa 215

Zewnętrzne przyczyny zgonów w województwie kujawsko-pomorskim w 2004 r. Zewnętrzne przyczyny zgonów 6, 1% Zewnętrzne przyczyny zgonów Wypadki komunikacyjne Ogólna liczba zgonów 93, 9% 29, 3% Samobójstwa 28, 1% Kobiety 21, 3% Mężczyźni 78, 7%

Znamienne jest, że w województwie kujawsko – pomorskim odsetek zgonów, których przyczyną było samobójstwo (28, 1%), jest równie wysoki jak liczba zgonów spowodowanych wypadkami komunikacyjnymi (29, 3%)

Zestawienie liczby samobójstw z podziałem na grupy wiekowe i płeć w odniesieniu do województwa kujawsko- pomorskiego w 2004 roku przedstawiono na rycinie 3.

CECHY WSPÓLNE SAMOBÓJSTW Schneidman wyróżnił : Ø Ø Ø Ø cel - poszukiwanie rozwiązania problemów; zadanie- pozbawienie siebie świadomości, aby nie myśleć; bodziec wywołujący – ból psychiczny nie do zniesienia; stresor wywołujący – sfrustrowane potrzeby psychiczne; wewnętrzna postawa to ambiwalencja wobec życia; stan emocjonalny – poczucie bezradności i beznadziejności; stan poznawczy – zawężenie horyzontów; rodzaj działania – ucieczka; formą interpersonalnego komunikowania się jest przekazanie komuś zamiaru samobójczego. (Hołyst, 2002)

CZYNNIKI RYZYKA Czynniki środowiskowe: Ø sieroctwo naturalne; Ø rodzina dysfunkcyjna (nadmierny rygoryzm rodziców, alkoholizm ojca, konflikt z matką, stosowanie przemocy fizycznej i psychicznej); Ø konflikt z rodzeństwem; Ø samobójcza śmierć w najbliższym otoczeniu; Czynniki społeczno-kulturowe: Ø kryzys i większy relatywizm wartości Ø przemoc w mediach (Hołyst, 2002 )

CZYNNIKI RYZYKA Czynniki indywidualne: Ø zaburzenia emocjonalne w zakresie lęku, depresji; Ø niedostateczna kontrola impulsów; Ø problemy w funkcjonowaniu społecznym (powtarzanie klas, wagary, ucieczki z domu); Ø niska tolerancja na sytuacje trudne i stresy; Ø wycofanie; Ø brak zainteresowań; Ø używanie substancji psychoaktywnych; Ø zachowania autoagresywne; Ø wyrażanie poczucia bezsensu i beznadziejności; Ø utrata uznawanego systemu wartości; Ø osamotnienie; Ø silne mechanizmy obronne ; (Hołyst, 2002; Gmitrowicz, 2007)

ZABURZENIA PSYCHICZNE A SAMOBÓJSTWA Ryzyko samobójstwa w grupie osób z zaburzeniami afektywnymi niegdyś wynosiło 15%, natomiast w 2006 roku zmalało do 7 - 8%. Wskaźnik ten dla schizofrenii utrzymuje się na poziomie 4, 9%. Zaburzenia lękowe zwiększają współczynnik ryzyka prób samobójczych 3, 6 -krotnie. Najbardziej zwiększa się ryzyko samobójstwa, gdy występują dwa lub więcej zaburzeń psychicznych.

SYTUACJA ŻYCIOWA SUICYDENTÓW (15 -25 - letnich) SYTUACJA % 1. rodzina niepełna lub rozbita 2. obecność znienawidzonego ojczyma 3. brak jakiejkolwiek opieki rodzicielskiej (dom dziecka) 47% 4. brak spokojnej i właściwej atmosfery rodzinnej w percepcji badanych z rodziny pełnej 43% 5. w okresie 2 miesięcy przed zamachem samobójczym, zerwanie związku z partnerem seksualnym z powodu utraty uczucia partnera lub niewierności 30% 6. problemy w nauce – przewaga stopni niedostatecznych, trudności z otrzymaniem zaliczeń pomimo przeciętnego poziomu inteligencji 76% Sułowska i Sztompka

Regionalny Program Zapobiegania Samobójstwom Młodzieży 3 ETAPY: 1. Edukacja nauczycieli i opiekunów w zakresie: Ø Identyfikowania zachowań autoagresywnych, z intencją samobójczą i bez niej, Ø Identyfikowania czynników ryzyka wystąpienia tych zachowań. 2. Edukacja uczniów w zakresie: Ø czynników chroniących zdrowie psychiczne, Ø wczesnego sygnalizowania problemów rodzinnych Ø rozpoznawania u siebie i kolegów symptomów depresji i lęku trening rozwoju emocjonalnego i kompetencji społecznych. 3. Identyfikacja za pomocą wyuczonych metod diagnostycznych uczniów należących do grupy ryzyka samobójstw. A. Gmitrowicz, Klinika Psychiatrii Młodzieżowej Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

W styczniu 2005 r. Ministrowie Zdrowia z 52 krajów regionu Europejskiego WHO (także Polski) i Dyrektor Regionalnego Biura WHO w Europie podpisali w Helsinkach Deklarację o Ochronie Zdrowia Psychicznego dla Europy. Problem zapobiegania samobójstwom jest uwzględniony jako jeden z ważniejszych celów. Plan obejmuje 12 najważniejszych zadań na lata 2005 -2010 spośród, których punkt 3 dotyczy: „włączenia programów prewencji problemów zdrowia psychicznego i prewencji samobójstw do polityki narodowej”.

PROFILAKTYKA ZACHOWAŃ SAMOBÓJCZYCH Profilaktyka zachowań samobójczych powinna uwzględniać: Ø projekty szkolne oparte na programie nauczania, które wdrożone będą standardowo we wszystkich szkołach i ośrodkach szkolnowychowawczych; Ø szkolne programy dla młodzieży z grup ryzyka skupiające się na zdobywaniu umiejętności; Ø badania przesiewowe wykrywające młodzież o wysokim stopniu ryzyka; Ø szkolenia osób pilnujących porządku, a także lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej; Ø interwencje terapeutyczne przeznaczone dla młodzieży ze skłonnościami suicydalnymi; Ø ograniczenie dostępu do metod popełnienia samobójstwa; Ø tworzenie ośrodków interwencji kryzysowej.

Dziękuję za uwagę