ywienie a depresja i inne zaburzenia psychiczne Ewa

Żywienie a depresja i inne zaburzenia psychiczne Ewa Fürstenberg Katedra Dietetyki Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji 21. 03. 2007

Budowa mózgu kora mózgowa, jądra podstawy (myślenie, refleksja, reakcja) układ limbiczny (podwzgórze, hipokamp, ciało migdałowate, kora mózgowa) (pamięć, sen, apetyt, funkcje seksualne, emocje, motywacja, napęd, agresja) pień mózgu (podstawowe funkcje życiowe, agresja)

Neurotransmitery • noradrenalina ucieczka/walka/strach (n. pobudzający, hamujący) • dopamina (n. hamujący) przyjemność (układ nagrody); motywacja, napęd • serotonina apetyt, nastrój, impulsy, odczuwanie bólu • acetylocholina pamięć, pobudzenie (n. pobudzający) • GABA, glicyna (n. hamujące) • glutaminian (n. pobudzający)

Zaburzenia psychiczne „…utrudnienia funkcjonowania społecznego lub psychicznego jednostki dotyczące zachowania, afektu i/lub funkcji poznawczych, noszące znamiona cierpienia „ ICD-10 • • • zab. rozwojowe zab. lękowe zab. nastroju (afektywne) zab. osobowości schizofrenia i zaburzenia schizotypowe zab. urojeniowe (paranoiczne) zab. jedzenia reakcja na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne nieorganiczne zaburzenia snu dysfunkcje seksualne zab. pod postacią dolegliwości somatycznych nerwica natręctw i inne zaburzenia nerwicowe

Biopsychospołeczny model zaburzeń psychicznych Predyspozycje biologiczne np. genetyczne Zaburzenia aktywności neuroprze- Czynniki Środowiskowe Infekcje Urazy Subst. toksyczne Składniki pokarmowe Środowisko społeczne kaźników stres Objawy dotyczące: myślenia, emocji, zachowania i/lub ich receptorów Kobayashi, 2005

Fazy rozwoju mózgu neurogeneza różnicowanie neuronów migracja neuronów tworzenie synaps niszczenie synaps mielinizacja 1 tr. 2 tr. 3 tr Okres prenatalny Okres postnatalny – do ok. 20 r. ż

czucie, motoryka uwaga/socjalizacja/regulacja nastroju myślenie abstrakcyjne/ funkcje wykonawcze/ socjalizacja zwoje podstawy ADHD wiek 5 10 układ limbiczny kora przedczołowa zaburzenia nastroju schizofrenia 15 20

czynniki genetyczne stres stan zdrowia matki czynniki toksyczne stan zdrowia dziecka Keen i wsp. , 2003

Płodowe programowanie chorób wieku dorosłego – hipoteza Barkera Niska/wysoka masa urodzeniowa / dysproporcje rozwojowe płodu, zwiększona masa łożyska, zwiększony obwód głowy związane są z ® otyłością (Yanjik, 2000) ® nadciśnieniem w wieku dorosłym (Barker, 1990) ® chorobą wieńcową i udarem (Barker i Osmond, 1986) ® insulinoopornością (Phillips i wsp, 1994) ® dyslipidemią (Barker, 1993) ® PCOS ® osteoporozą (Godfrey i Barker, 2000) ® zaburzeniami psychicznymi: schizofrenia, osobowość schizoidalna, antyspołeczna, depresja (Susser i Stein, 1994)

PROGRAMOWANIE PŁODOWE Nieprawidłowe żywienie w krytycznym okresie rozwoju organizmu (tj. prenatalnym – in utero i wczesnym okresie postnatalnym) wywołuje długotrwałe i nieodwracalne adaptacyjne zmiany strukturalne, funkcjonalne i metaboliczne. Zmiany te: zwiększają szanse płodu na przeżycie „programują” wystąpienie chorób w późniejszym okresie życia, zwłaszcza gdy zadziałają wtedy niesprzyjające czynniki środowiskowe (nieprawidłowa dieta, stres)

Zaburzenia wzrostu płodu niska masa ciała matki niski wzrost matki niskie spożycie energii i skł. pokarmowych przez matkę niska masa urodzeniowa matki czynniki pozażywieniowe Kramer, 1989

en w io 2 a er gi bi a łk o w it B 6 w it B 1 kw . f ol w it . D y w ap ń m ag n ez że la zo cy n k Prawidłowe żywienie matki 0 1 2 3 x zapotrzebowanie sprzed ciąży w okresie ciąży • rezerwy są szczególnie istotne w 1. trymestrze • wzrost zapotrzebowania na składniki pokarmowe w 2. i 3. trymestrze, zwłaszcza u dziewcząt i kobiet niedożywionych • zapewnia pokrycie zapotrzebowania płodu na składniki pokarmowe i optymalny jego wzrost, prawidłową urodzeniowej masy ciała oraz dobry stan zdrowia • zapobiega/zmniejsza ryzyka wad rozwojowych

Żywienie a rozwój mózgu metabolizm mózgu 20 -25% RMR (8 -10% u innych naczelnych) zużywa 66% glukozy, 25 % tlenu B 12 Fe, B 6 DOPA mielinizacja neuronów C 20, 22 kwasy tłuszczowe witamina E

• Udowodniona skuteczność interwencji żywieniowej/farmakologicznej: – energia/białko • okres okołokoncepcyjny: wady rozwojowe układu nerwowego, schizofrenia • 1. trymestr: przedwczesny poród, poród martwego płodu, śmierć noworodka • 2. i 3. trymestr: niska masa urodzeniowa, SGA, przedwczesny poród – olej rybi • 3. trymestr: rozwój układu nerwowego, przedwczesny poród – kwas foliowy w okresie przedkoncepcyjnym • wady rozwojowe układu nerwowego, anencefalia – witamina A • niska masa urodzeniowa, poród martwego płodu – żelazo • niska masa urodzeniowa, zaburzenia poznawcze – cynk • niska masa urodzeniowa, wady rozwojowe układu nerwowego, anencefalia – jod • okres przedkoncepcyjny-5/6. miesiąc ciąży: kretynizm – miedź • anencefalia, wysoka masa urodzeniowa – selen • wady rozwojowe układu nerwowego – magnez • przedwczesny poród, opóźnienie rozwoju wewnątrzmacicznego

typowy posiłek niedotlenienie ↓ rozwój łożyska prawidłowy posiłek opóźnienie wzrostu wewnątrzmacicznego atrofia hipokampu

Depresja • 10 charakterystycznych objawów depresji • zaburzenia nastroju – smutek, przygnębienie, niemożność odczuwania radości („nic nie cieszy”) – zmniejszenie zainteresowań (np. niechęć zajmowania się swoim hobby) – poczucie beznadziejności, niska samoocena, – lęk, uczucie wewnętrznego napięcia, „niepokój w środku” • zaburzenia poznawcze – trudności w koncentracji, zapamiętywaniu i podejmowaniu decyzji – wrażenie niesprawności intelektualnej • objawy fizyczne – zmniejszenie aktywności, apatia, spowolnienie, niechęć do działania – problemy ze snem (bezsenność lub nadmierna senność) – zmniejszenie apetytu, spadek wagi ciała (rzadziej zwiększenie apetytu i przyrost masy ciała), suchość w ustach – uczucie ciągłego zmęczenia, brak energii – dolegliwości bólowe (bóle głowy, brzucha, bóle w klatce piersiowej, nerwobóle)

Zaburzenia lękowe • zaburzenie lękowe uogólnione – długotrwały, nadmierny i irracjonalny lęk dotyczący życia codziennego zaburzający normalne funkcjonowanie (praca, koncentracja) • zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne – nie dające się skontrolować nieuzasadnione myśli wywołujące lęk (wątpliwości, potrzeba nadmiernego porządku, zachowania agresywne) i zachowania zmierzające do zmniejszenia dyskomfortu związanego z obsesyjnymi myślami zakłócające normalne funkcjonowanie (praca, relacje społeczne) – np. mycie, powtarzanie słów, liczenie • Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) – silne nieoczekiwane ataki paniki, którym towarzyszą intensywne objawy fizyczne ( m. in. pocenie, palpitacje serca, nudności, uderzenia gorąca) i lęk przed śmiercią • fobia społeczna – intensywny lęk przed byciem ocenianym przez innych: dotyczy występów publicznych, poznawania nowych ludzi

Schizofrenia Gr. "schizo" - rozszczepiać i "fren" - umysł, wola, serce. . grupa chorób psychicznych, w których dochodzi do rozpadu procesów psychicznych i stworzenia nieprawidłowego obrazu świata i własnej osoby • choroby ludzi młodych, najczęściej pojawia się między 15 a 30 rokiem życia • występują mniej więcej u 1% populacji z taką samą częśtością i obrazem klinicznym u kobiet i mężczyzn • mają przebieg epizodyczny: faza ostra choroby przeplata się z fazą remisji postaci: paranoidalna (omamy i urojenia, brak formalnych zaburzeń myślenia) katatoniczna (postać hipokinetyczna i hiperkinetyczna) zdezorganizowana (hebefreniczna) (dezorganizacja myślenia) częste współwystępowanie otyłości i cukrzycy

Zaburzenia odżywiania… poważne zaburzenia w zakresie zachowań związanych z pobieraniem pokarmu – drastyczne ograniczenie spożywania pokarmu (anoreksja psychiczna) – znaczące objadanie się (żarłoczność psychiczna) – stosowanie zachowań kompensacyjnych – – – • zaburzone postrzeganie własnego ciała uczucie dyskomfortu związane z kształtem lub masą ciała obawa przed wzrostem masy ciała samoocena na podstawie masy ciała ciągłe myślenie o jedzeniu często współwystępują z innymi zaburzeniami psychicznymi: depresją, uzależnieniami, zaburzeniami lękowymi

Zespół gwałtownego objadania się • nawracające epizody objadania się – – – zjadanie większej niż normalnie ilości pożywienia spożywanie pożywienia szybciej niż normalnie jedzenie aż do momentu poczucia dyskomfortu brak kontroli nad ilością spożywanego pokarmu jedzenie dużych ilości pokarmu mimo braku uczucia głodu jedzenie w samotności (zmieszanie z powodu ilości zjadanego pokarmu) – znaczący dyskomfort psychiczny wynikający z nieprawidłowych zachowań żywieniowych – brak regularnych zachowań kompensacyjnych (→ nadwaga, otyłość) – poczucie winy, zdegustowania, wstydu z powodu przejadania „zagłuszane” często kolejnym napadem obżarstwa

Dietoterapia Produkty dobre: • pełnoziarniste prod. zbożowe – Se, błonnik, wit. B • warzywa (zwłaszcz zielone liściaste), owoce – do każdego posiłku (wit. B, kwas foliowy, błonnik) • prod. mleczne niskotłuszczowe (wit. B) • gotowane warzywa strączkowe – 2 -3 x/tydz (wit. B) – prod sojowe (100 mg izoflawonów) • ryby, glony morskie – 2 -3 x/tydz – (KT n-3 - pamięć, nastrój) – łosoś, tuńczyk, dorsz, makrela, sardynki, śledź inne źródłą KT n-3: oleje roślinne (lniany – 2 łyżki dziennie w przypadku depresji, orzechy włoskie) (stosunek kwasów n-3 – n-6 1: 3; n-3’s: 1 -2% energii, n-6 – 5 -8% Produkty niewskazane w dużych ilościach • rafinowane węglowodany, cukry proste • tłuszcz zwierzęce • tłuszcze trans • żywność fermentowana i marynowana • kawa, alkohol, nikotyna (zab. Lękowe) • dodatki do żywności

Dietoterapia • 5 -6 regularnych posiłków, tak by nie czuć uczucia głodu, o urozmaiconym składzie • pamiętać o śniadaniu (stabilizacja poziomu glukozy we krwi – synteza neurotransmiterów) • w każdym posiłku powinien być produkt białkowy – źródło aminokwasów, Zn, Fe (synteza neurotransmiterów) • jeśli konieczne jest redukcja masy ciała – pod kontrola lekarza/dietetyka

ADHD • prawidłowy sposób żywienia, korekta błędów żywieniowych – utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy we krwi • hiperglikemia – pobudzenie • hipoglikemia – zaburzenia koncentracji • eliminacja alergenów pokarmowych • suplementacja – – – kwasy tłuszczowe n-3 cynk magnez witaminy antyoksydacyjne bakterie probiotyczne

• Wyniki badań epidemiologicznych i modelowych wskazują, że stan odżywienia matki w momencie poczęcia oraz środowisko in-utero determinuje predyspozycje organizmu do wielu chorób w późniejszym okresie życia • Podjęcie odpowiednich działań na etapie życia płodowego oraz w późniejszym okresie życia może znacząco zredukować ryzyko zachorowania na tzw. choroby cywilizacyjne i zaburzenia psychiczne