YNETM KURAMLARI Prof Dr Aynur BTN AYHAN Salk

YÖNETİM KURAMLARI Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN Sağlık Bilimleri Fakültesi Çocuk Gelişimi Bölümü

Yönetimin tarihsel gelişimini açıklar. Klasik yönetim kuramlarını tanımlar. Çağdaş yönetim kuramlarını tanımlar. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

YÖNETIMIN TARIHSEL GELIŞIMI Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Yönetim biliminin gelişmesine bu çağların çok önemli katkıları olmuştur. Özellikle bilimsel yönetim çağında geliştirilmiş olan kuramlar (yaklaşımlar) yönetim bilimini bu günkü olgunluğa ulaştırmışlardır. Bu kuramlar ele aldıkları konular ve vurguladıkları alanlar bakımından üç ana döneme ayrılmışlardır. Birbirlerini tamamlayarak yönetim bilimini zenginleştiren bu kuramlar şunlardır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Klasik Yönetim Kuramları: Örgütün yapısına ağırlık veren, geleneksel kuramlardır. 1909 -1930 yılları arasında etkili olmuştur. Neo-Klasik Yönetim Kuramları: İnsana ve yönetimin çevresi ile etkileşimine ağırlık veren Davranışçı ve Çevresel yönetim kuramlarıdır. 1930 -1945 -1960 yılları arasında kalan dönemi kapsar. Modern Yönetim Kuramları: Örgütün yapısını, örgüt toplumunun örüntüsünü ve örgütün çevresi ile etkileşimini ele alan, örgütü bir sistem alarak kabul eden kuramlardır. 1960 ve sonrasında geçerlidir. Çağdaş yönetim kuramları olarak da adlandırılmaktadırlar. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

KLASİK YÖNETİM KURAMI Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

KLASİK YÖNETİM KURAMI Yönetim bilimi içerisinde Frederick Taylor, Henri Fayol ve Max Weber tarafından geliştirilen yönetim teorileri genel olarak “klasik yönetim kuramları” olarak bilinmektedir. Her üç teorinin belirgin özelliği, örgüt ve yönetimde insan boyutunun yeterince dikkate alınmamış olmasıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

FREDERICK TAYLOR (BILIMSEL YÖNETIM) Bilimsel yönetim kuramının öncüsü Frederick W. Taylor’dur. Grant, Emerson, Gilberth, Barth ve arkadaşları ile Towne ve Sellers gibi kişilerinde bu kuramın gelişmesinde önemli katkıları olmuştur. Bilimsel kuramının amacı, tek her işgörenin edimini (gerçekleştirebileceği işi) artırarak örgütün verimliliğini artırmaktadır. İşçilerin yapması gereken sadece kendilerine verilen görevleri yapmak ve konulan teknik ve iş standartlarını izlemektir. İnsana makine gibi davranıldığı iddiasıyla eleştirilmiştir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

İş göreni teşvik için parça başı ödeme sistemi yayarlı olacaktır. Çok üretip, fazla işçi kazanan işçi ödüllendirileceği için fazla üretim yolunda güdülenecektir. İkincisi ise; fonksiyonel uzman üzerine bir öneriydi. Planlama işlerini yapanlar, bizzat iş yapmaktan uzak olmalıydılar ve kendilerine verilen planlama ile ilgili görevler üzerinde yoğunlaşmalıydılar. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

1. BİLİMSEL YÖNETİMİN TEMEL İLKELERİ ŞUNLARDIR Planlama ve uygulama ayrılmalıdır. Planlama üst düzeyde gerçekleştirilmeli, alt yönetim uygulamalıdır. İşlerin yapılmasına asıl önderlik edecek olanlar ara yöneticilerdir. Bunların seçilmesine yetiştirilmesine ayrı bir dönem verilmelidir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

2. Taylor’un bilimsel yönetiminin dört ana ilkesi vardır. Bunlar; Gerçek bir iş bilimi geliştirilmeli, iş tanımlaması ve iş sınıflandırması bilimsel yöntemler kullanılarak yapılmalı, en iyi iş için en iyi yol bulunmalıdır. Personel bilimsel bir yolla seçilmeli, iişe en uygun kişiyi seçmeye yarayacak bilimsel yaklaşımlar kullanılmalıdır. İşgörene bilimsel ve eğitsel olarak kendini geliştirme olanağı sağlanmalıdır. Yönetim ile personel arasında samimi ilişkiler kurulup işbirliği teşvik edilmelidir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

3. İşlerin nasıl yapılacağı en ince ayrıntısına kadar planlanmalı ve denetlenmelidir. 4. İş görenlerin verimliliğine göre adaletli bir ödeme yapılmalıdır Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

5. Taylor Midvale Çelik İşletmelerinde çıraklıktan üst düzey yöneticiliğe kadar yükselmiştir. Bu uzun çalışma süresinde iş göreni çok yakından izleme, gözleme ve inceleme fırsatı bulmuştur. İş görenle ilgili bu gözlemlerini dile getiriş biçimi Neo-Klasik dönemde Mc Gregor’un geliştireceği X ve Y kuramınında ana konusunu oluşturmuştu. Taylor’un personelle ilgili görüşleri şöyledir. Personel tembel olup, çalışmamak için bahane arar. Bu yüzden sıkı bir disipline bağlı olmalıdır. Para ile motive edilebilir. Personel kapasite ve yetenek bakımından birbirinden farklıdır. Personelin bu özelliklerine göre iş bölümü yapılmalıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

6. Her iş parçalara ayrılabilir. İş bölümü ilkesi her işe uygulanabilir. Her parçanın yapılışındaki verimlilik ölçülebilir ve verimi artırmak için yöntemler geliştirilerek daha verimli bir örgüt elde edilebilir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

7. Yönetim, Personel ilişkilerine de değişen Taylor şu görüşleri ileri sürmüştür. Örgütte verimin artması için yeterli koşullar yönetim tarafından sağlanmalıdır. Yeterli koşullar sağlanınca personelin verimi artar. Verim artınca örgütün geliri artar. Gelir artınca personeli daha iyi ödüllendirmek olanağı doğar. Öyle ise; örgüt için iyi olan herşey personel içinde iyidir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Her işi, en kısa sürede, en az hareketle, en ekonomik olarak yapmanın bir yolu vardır. Bunu bulmak için zaman ve hareket incelemeleri yapılmalıdır. İşin en hızlı ve en iyi şekilde yapılabilmesi için çalışan özendirilmelidir. Belli standartları yakalayan çalışanlar, normal ücret dışında prim ve ikramiyeler verilerek özendirilmelidir. Çalışanların çalışma kurallarını ve koşullarını belirlemek üzere tecrübeli ustabaşılar kullanılmalıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

TAYLOR’UN BILIMSEL YÖNETIM İLKELERI Örgütte işbölümü ve uzmanlaşma şarttır. İşe uygun eleman seçimine önem verilmelidir. Eğitime gereken önem verilmelidir. Görev ve sorumluluk alanı önceden belirlenmeli ve çalışanlar bu çerçevede hareket etmelidirler. Örgütte disiplin için hiyerarşik bir örgütlenme gerekmektedir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Görüldüğü gibi bu ilkeler, örgütte her çalışanın, açıklıkla tanımlanmış uzmanlığa dayalı bir işinin olmasını, bu işini belli standart ve kurallara göre yapmasını, onun işte kontrol edilmesini ve eşgüdümlenmesini hedeflemektedir. Bu ilkeler ayrıca, Taylor’un çalışanı işte güdüleme anlayışının ödül ve cezaya dayalı olduğunu da göstermektedir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

YÖNETİM SÜREÇLERİ KURAMI: HENRI FAYOL (1841 -1925) Fayol daha büyük ve kompleks örgüt yapılarında yönetimin nasıl olması gerektiği ile ilgilenmiştir. Fayol yönetimde; planlama, organize etme, koordinasyon ve kontrol fonksiyonlarının önemi üzerinde durmuştur. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Kuramın öncüsü Henri FAYOL’dur. Luther GULİCK ve Lyndall URWİCK’de kuramın gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Fransız maden mühendisi olan FAYOL, TAYLOR’un 1910 yıllarında öncülüğünü yaptığı Bilimsel Yönetim anlayışına paralel bir çalışma ile genel yönetim akımını başlatmıştır. Fayol örgüt türünün yönetimde önemli olmadığını ileriye sürmüş, tek tip yönetim modelinin ilkelerini ortaya koymuştur. Fayol’da tıpkı Taylor gibi örgütsel başarıda yöneticilerin anahtar rol oynadığını kabul etmektedir. Ancak Taylor yönetimin alt ve orta düzeydeki yöneticilere yönelmiş, Fayol ise tepe yöneticisine önem vermiştir Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Fayol’a göre yönetim; “ileriyi görmek, planlamak (planing), örgütlemek (organizing), emir vermek (commanding) eşgüdüm sağlamak (coordinating) ve denetlemek (controlling)tir. Fayol, planlamayı; geleceğe yönelik kararlar almak, örgütlemeyi: örgütteki insan ve madde kaynaklarını belirli bir şemaya göre kullanmak, emir vermeyi; personeli yönlendirmek, eşgüdümü; iş bölümü ile ayrılmış olan kişiler ve işlevler arasında bağıntı kurmak, denetimi ise kişilerin ve birimlerin planlara, kurallara ve amaçlara uygun olarak çalışıp çalışmadığını görmek olarak tanımlamaktadır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

HENRI FAYOL’UN YÖNETIMLE İLGILI BAŞLıCA İLKELERI Düzen: Yönetimde her şeyin yerli yerinde ve düzen içinde yapılması. Çalışanlara adalet ve eşitlik ilkeleri çerçevesinde davranılması. Personelin istihdamında ve yönetiminde istikrarlı olunması; sık işten çıkarmaların söz konusu olmaması. Çalışanların teşebbüs gücü ve yaratıcılığının ön plana çıkarılması. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Planlamak; geleceği incelemek ve uygulama planlarını düzenlemek. Örgütlemek; materyal ve işin insan örgütlenmesini kurmak ve her ikisini de örgütlemek. Emretmek; personele işini yaptırtmak. Eş güdümlemek; birleştirmek ve tüm etkinlikleri ilişkilendirmek ve Kontrol etmek; her şeyin kurlara ve yönergelere göre yapılıp yapılmadığını görmek. Görüldüğü üzere Fayol yönetim süreçlerinin belki de ilk mimarıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

BÜROKRASİ KURAMI: MAX WEBER (1864 -1920) Bu kuramın öncüsü Alman toplum bilinci olan Max WEBER’dir. R. K. MERTON, A. W. GOULDNER ve P. SELZNİCK gibi bilim adamlarıda bu kuramın gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Kökü tarihin binlerce yıl derinliklerinde olan bürokrasi, WEBER tarafından yeniden ele alınmıştır. WEBER’e göre yasal önderliğe dayanan ve salt yasalarla, kurallarla çalıştırılan bürokrasi, en saf ve ülküsel yönetim biçimidir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

MAX WEBER (BÜROKRASI) Weber’in yönetim modelinde de “insan” boyutunun günümüzdeki anlayıştan çok farklı olarak ele alındığını söylenebilir. Weber’ in yönetim ilkelerine göre özellikle örgütte yazılı kuralların oluşturulması, yönetici ve çalışanların bu kurallar çerçevesinde hareket etmesi öngörülmüştür. Yine bugün genel kabul gören insan kaynakları yönetimi felsefesinden farklı olarak Weberyen yönetim felsefesinde alt-üst ilişkilerinin hakim olduğu bir hiyerarşik-bürokratik model öngörülmüştür. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Weber’in ideal bürokrasisinin başlıca ilkeleri şöyle sıralanabilir ( Silver, 1983): Birimler hiyerarşisi, Kurallar ve düzenlemeler, Görevlerde uzmanlaşma, Kişisellikten uzak olma, Yazılı kayıtlar, Maaşlı çalışanlar, Kaynakların kontrolü. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Bu ilkelere göre; Görevler, hiyerarşik bir şekilde düzenlenmeli, İşler, bölümlere ayrılarak kurallara uygun olarak uzman kişiler tarafından yürütülmeli, Güç, yazılı kurallarda olmalıdır. Bu nedenle çalışanlar emirlere uymak zorunda kalmalıdır. Çalışanlar işe uygun seçilmeli ve onlara iş güvencesi sağlanmalı, Çalışanlar, iş ilişkilerine kişisel duygularını karıştırmamalıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

NEOKLASIK KURAM Sadece yapı üzerinde duran klasik teorinin insan unsurunu pasif saymasına karşılık, neo- klasik teori bir örgüt yapısının etkinliğini belirleyen unsurun insan olduğunu göstermiştir. Bu dönemde dikkati çeken; örgütün bir sosyal sistem olduğu ve insanın bu sistemin en önemli unsuru olduğunun ortaya konulmasıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

NEOKLASIK KURAMLAR Klasik Yönetim düşüncesine yöneltilen eleştirileri karşılamak üzere 1930’lu yıllarda ‘Yönetimde İnsan İlişkileri’ adı altında yeni bir yaklaşım oluşmaya başlamıştır. Yeni bir yönetim felsefesini temsil eden yönetim ve örgüt olgusuna farklı açıdan bakan ‘İnsan İlişkileri Yaklaşımı’, “Neoklasik Yönetim Düşünce Sistemi”nin doğuşunda başlıca rolü oynamış ve bu düşünce sisteminin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

İNSAN İLIŞKILERI YAKLAŞıMı İnsan İlişkileri Yaklaşımı, uygulama yönünden, örgüt içindeki insan davranışlarıyla ve örgütle insan arasındaki ilişkilerle ilgili sorunların çözümlenmesinde, davranış bilimlerinin sağladığı bilgilerden yararlanma bilimi şeklinde tanımlanabilir. Uygulama yönünden insan ilişkileri yaklaşımı, örgütler içinde çalışan kişilerin kendi amaçlarını gerçekleştirirken, örgüt amaçlarının gerçekleştirilmesine de hizmet edeceği bir ortam yaratmayı amaçlar. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

İnsan ilişkileri yaklaşımında birey-örgüt etkileşimi, büyük bir yer tutar. Birey ve örgüt etkileşimi incelemelerinin sağladığı bilgilerden yararlanılarak, birey-örgüt bütünleşmesinin sağlanmasına çalışılır. İnsan ilişkileri yaklaşımı ayrıca, klasik yönetim düşüncesinin ihmal ettiği çalışan kişinin ihtiyaçlarının giderilmesine ve amaçlarını gerçekleştirmesine de önem verir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

TEMEL KAVRAMLARı VE FELSEFESI İnsan İlişkileri Yaklaşımına ait temel kavramlar aynı zamanda insan ilişkileri yaklaşımının, klasik yönetim düşüncesinden farkını ortaya koymaktadır. Söz konusu temel kavramları, klasik yönetim düşüncesiyle karşılaştırmalı olarak aşağıdaki gibi açıklamak mümkündür. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Bireysel farklılıklar. İnsan ilişkileri yaklaşımında, bireyler arasında farklılıklar olduğu, çalışanlardan yetenek ve kapasitelerine göre yararlanılabileceği düşüncesi hakimdir. Oysa klasik yönetim düşüncesi bireyler arasındaki farklılıklara önem vermemekte ve standart bir insan yaratmaya çalışmaktadır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Bir bütün olarak insan. İnsan ilişkileri yaklaşımına göre; insan, biyolojik, fizyolojik, psikolojik ve sosyal özelliklere sahip olmakla birlikte bu özellikleri bir bütün oluşturur. Klasik yönetim düşüncesinde insan, sadece biyolojik ve fizyolojik bir varlık olarak ele alınır ve onun sadece bu özelliklerinden yararlanılma amacı güdülür. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Davranışlar bir nedene dayanır. İnsan ilişkileri yaklaşımı; psikolojide uzun zamandan beri kabul edilmiş olan, insan davranışlarının bir amacı bulunduğunu ve davranışların güdülenmiş olduğunu, bu yolla insan davranışlarının örgütü etkileyebileceğini kabul eder. Oysa klasik yönetim düşüncesi, insan davranışlarının örgütün yapı ve işleyişini etkileyemeyeceği varsayımına dayandırılmıştır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

İnsan diğer üretim faktörlerinden farklıdır. İnsan ilişkileri yaklaşımına göre; insan bir üretim faktörüdür; ancak diğer üretim faktörlerinden farklı bir konumda yer alır. İnsan diğer üretim faktörlerinden farklı olarak, yaratıcıdır ve girdilerin toplamından daha büyük çıktılar sağlar. Oysa klasik yönetim düşüncesinde insan üretim faktörlerinden biri ve makinenin bir parçasıdır. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Örgüt sosyal bir sistemdir. İnsan ilişkileri yaklaşımına göre, insanın pisiko-sosyal bir varlık olarak kabul edilmeli, örgüt, sosyal sistem olarak görülmelidir. İnsan ve örgütün karşılıklı bağımlılığı. İnsan ilişkileri yaklaşımı, insanın örgüte ihtiyacı olduğu kadar, örgütün de insana ihtiyacı olduğunu kabul eder. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

DURUMSALLIK KURAMLARI Durumsallık kuramlarına göre her yer ve koşulda geçerli tek ve en iyi bir örgüt yapısı yoktur. Değişik durumlar ve koşullar, değişik yapılanmaları gerektirir. Durumsallık kuramlarına göre; Örgütler, çevresel durumlara uyum sağlamak ve içsel ihtiyaçları doyurmak ve dengelemek için dikkatle yönetilmesi gereken açık sistemlerdir. Örgütlenmenin tek bir en iyi yolu yoktur. Yapılanma biçimi, görevin türüne ya da ilgili olduğu çevreye göre değişir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

Yönetim, düzenleme ve uygun duruma getirme ilgilenmelidir. Aynı örgüt içinde, farklı görevlerde yönetimin farklı uygulamaları gerekli olabilir. Değişik çevre tiplerinde, değişik tip örgütlere gereksinim duyulabilir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları

SONUÇ Durumsallık kuramları, ilk etkilerini örgütlerin yapılaştırılmasına yapmışlardır. Onlara göre, her zaman, her yerde başarılı ve geçerli bir örgütlenmeden/ yapılanmadan söz edilemez. Yapılanma, tek bir defada inşa edilen ve süreklilik arzeden bir girişim değildir; aksine belli değişkenlere göre en iyi- en geçerli yapılanmanın araştırılması sürecidir. Bu yapılanmayı, strateji, teknoloji ve çevre gibi temel değişkenlere göre inşa etmek gereklidir. Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN-Kurum Yönetimi Ders Notları