Wikliniarstwo i plecionkarstwo jako dziedzictwo kulturowe autor Andrzej

Wikliniarstwo i plecionkarstwo jako dziedzictwo kulturowe autor: Andrzej Chwaliński 18. 11. 2017 Materiał opracowany przez Andrzeja Chwalińskiego w ramach operacji pt. "Warsztaty rękodzielnicze z zakresu plecionkarstwa i wikliniarstwa jako forma aktywizacji społeczności lokalnej w oparciu o zasoby dziedzictwa kulturowego Słowiańszczyzny wieków średnich. " Instytucja Zarządzająca PROW 2014 -2020 - Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi "Europejski Fundusz Rolny Na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. " Materiał współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach działania 19. 2 Wsparcie dla rozwoju lokalnego w ramach inicjatywy LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 -2020.

Charakterystyka materiału stosowanego do wyplatania wyrobów wiklinowych Wierzby należą do rodzaju Salix sp. w którym wyróżnia się ok. 350 gatunków. Występują w formie drzewa lub krzewu. Wiklina to krzewiasta forma wierzby koszykarskiej uprawiana na plantacji na potrzeby rzemiosła plecionkarskiego. Najbardziej znane w uprawie są odmiany: amerykanka (Salix americana), konopianka (Salix viminalis), migdałowa (Salix amygdalina), purpurowa (Salix purpurea) z formami pokrewnymi – piaskówka uralska, zielona purpurowa, piaskówka polska. Łoza – dziko rosnące, krzewiaste odmiany wierzby, pozyskiwane również na potrzeby wyplatania, bardziej jednak w zakresie ludowego plecionkarstwa na użytek własny i lokalnego środowiska. Ze względu na łatwość rozmnażania (wegetatywne – z sadzonek, generatywne – przez nasiona) w wierzeniach pogańskich wierzba była symbolem płodności. 2

Oprócz wykorzystania w plecionkarstwie wierzba znajduje też zastosowanie w innych dziedzinach: ü ochrona gleby – zagospodarowanie nieużytków; umacnianie wydm nadmorskich, nasypów, skarp, grobli; rekultywacja terenów zdewastowanych działalnością przemysłową i komunalną üochrona powietrza – tworzenie stref ochronnych wzdłuż ciągów komunikacyjnych (autostrad) przed emisjami zanieczyszczeń motoryzacyjnych; osłon przeciwwiatrowych i przeciwśniegowych üochrona wód – budowa biologicznych (korzeniowych) oczyszczalni ścieków; tworzenie stref buforowych wokół ujęć wody i oczyszczalni ścieków – wierzby pochłaniają metale ciężkie (ołów, kadm); inżynieria melioracyjna (umacnianie – faszynowanie brzegów rzek, cieków, zbiorników wodnych) ümateriał energetyczny – drewno wierzbowe (biomasa) pozyskiwane z odmian szybkorosnących i przetwarzane (brykiety, zrębki) wykorzystywane jest jako odnawialne źródło energii, paliwo ekologiczne üprzemysł farmaceutyczny – kora wierzby zawiera substancje o działaniu leczniczym. 3

Kora wierzby skład chemiczny § § § § glikozydy fenolowe flawonoidy fenolokwasy garbniki terpeny sterole kwasy organiczne sole mineralne 4

Kora wierzby właściwości farmakologiczne Glikozydy fenolowe łatwo rozpadają się w przewodzie pokarmowym, uwalniając alkohol salicylowy, który utlenia się do kwasu salicylowego. Powstające rozpuszczalne sole tego kwasu dobrze wchłaniają się do krwioobiegu i wywierają działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe oraz przeciwbakteryjne. Związki salicylowe hamują powstawanie prostaglandyn wywołujących i podtrzymujących procesy zapalne w błonach, stawach i mięśniach. Dlatego korę wierzby w medycynie ludowej zaleca się w leczeniu grypy i przeziębienia, ponadto w nerwobólach i migrenie, łuszczycy, nieżycie żołądka i jelit, a także w zapaleniu błon śluzowych przewodu pokarmowego. Przetwory z kory wierzby stosuje się jako leki pomocnicze w podostrym i przewlekłym gośćcu stawowym lub mięśniowym. 5

Zastosowanie wierzby umacnianie brzegów rzek 6

Sadzenie wikliny 7

Wierzbę w warunkach plantacji rozmnaża się wegetatywnie za pomocą sadzonek (zrzezy, sztobry) pozyskiwanych przez pocięcie świeżo wyciętych pędów wikliny na kawałki o długości ok. 25 cm i grubości 7 mm, które po wsadzeniu w ziemię ukorzeniają się. Zrzezy sadzi się w rzędach, pozostawiając jedynie 2 cm wierzchołka sadzonki nad powierzchnią gleby. Na uprawach przeznaczonych do produkcji pędów jednorocznych (wiklina wycinana co roku) odstępy między rzędami wynoszą 40 cm, natomiast między poszczególnymi sadzonkami 12, 5 cm (200 tys. zrzezów na hektar). Na plantacjach zakładanych z myślą o pozyskiwaniu kijów wiklinowych odległości te wynoszą odpowiednio: 40 cm i 20 cm (125 tys. zrzezów na hektar). Prace te przeprowadza się najczęściej wczesną wiosną, chociaż sadzenie wikliny możliwe jest też jesienią. Gleba pod zakładaną plantację wymaga głębokiego spulchnienia i odchwaszczenia. Plantacja wikliny plonuje przez ok. 20 -30 lat. 8

Zbiór wikliny Do wycinania wikliny przystępuje się po ustaniu wegetacji, czego przejawem jest opadnięcie liści. W praktyce zbiór wikliny trwa od połowy listopada do końca marca. Wycinanie wikliny przeprowadza się: üręcznie – przy użyciu noży wikliniarskich o różnych kształtach, najczęściej zbliżonych do sierpa ümaszynowo – za pomocą kosiarki żniwnej wyposażonej w noże o wzmocnionej konstrukcji, zaczepianej do traktora lub starszego typu – ciągniętej przez konie. Pędy wycina się na wysokości 2 -3 cm nad ziemią. Wycięte pędy sortowane są pod względem długości, po czym wiązane są w snopki. 9

Ręczne wycinanie wikliny 10

Maszynowe wycinanie wikliny Kosiarka konna Kosiarka zaczepiana do traktora 11

Przetwórstwo wikliny wiklina nieokorowana Dla plecionkarza przydatna jest już wiklina bezpośrednio po wycięciu. Wiklina surowa, nieokorowana, określana jest jako wiklina zielona. Wykorzystuje się ją do wyrobu koszy gospodarczych i wyplotu płotów. Artyści chętnie korzystają z niej przy realizacji swoich form. Do użytku jednak nadaje się tylko w stanie świeżym, gdyż wyschnięta traci elastyczność i tym samym przydatność do wyplatania. W celu przywrócenia giętkości moczy się ją w zimnej lub gorącej wodzie. W drugim przypadku otrzymujemy tzw. wiklinę parzoną. 12

Wiklina nieokorowana zielona parzona 13

Przetwórstwo wikliny wiklina okorowana Przetwarzanie wikliny prowadzone jest na potrzeby przygotowania surowca dla potrzeb plecionkarstwa. Jest złożonym zespołem działań zmierzających do uzyskania produktu finalnego – wikliny okorowanej. Tak przygotowana wiklina uważana jest za najlepszą jakościowo, najbardziej trwałą, estetyczną, łatwą do przechowywania i możliwą w każdej chwili do wykorzystania. Wyplatana z niej jest obecnie większość wyrobów wiklinowych dostępnych w handlu. 14

Wiklina okorowana czerwona biała 15

Gotowanie wikliny Gotowanie stosuje się w celu przygotowania wikliny do korowania. W tym celu wiklinę powiązaną w snopki wkłada się do dużego kotła (pojemność do 12 m 3) zamykanego ciężką pokrywą, pod którym rozpalane jest palenisko. Czas gotowania uzależniony jest od tego czy w kotle jest wiklina sucha czy świeża oraz od sposobu korowania (ręczne, mechaniczne) i wynosi od 2 godzin (wiklina świeża, planowana do korowania ręcznego), do 8 godzin (wiklina sucha, do korowania mechanicznego). Po wyjęciu z kotła i wstępnym wychłodzeniu wiklina jest korowana. Białe drewno wikliny w czasie jej gotowania zabarwia się na kolor ceglastoczerwony, pod wpływem barwników i kwasu salicylowego zawartych w korze. Uzyskuje się w ten sposób tzw. wiklinę czerwoną, najpowszechniej stosowaną w plecionkarstwie. 16

Piec i kocioł do gotowania wikliny 17

Moczarkowanie wikliny Drugim sposobem przygotowania wikliny do korowania jest jej moczarkowanie, czyli wstawianie świeżej, powiązanej w snopki wikliny do moczarek. Są to wykopane w ziemi zbiorniki wodne, bądź też specjalnie przygotowane baseny lub naturalne stawy. Moczarkowanie przeprowadza się wiosną, snopki wikliny stawiane są w wodzie pionowo, odziomkami do dołu, na głębokość ok. 15 cm. Wiklinę moczarkuje się też w specjalnie przygotowanych, ogrzewanych pomieszczeniach, tzw. pędzarniach, gdzie prace te można prowadzić już od 3 dekady listopada do 1 dekady kwietnia. Moczarkowanie powoduje, że wiklina wykazuje objawy charakteryzujące rozpoczęcie okresu wegetacyjnego, uaktywnia się miazga twórcza, co umożliwia łatwe zdejmowanie kory. Dzięki temu, że korowalność została osiągnięta bez zastosowania wrzątku, drewno nie uległo zabarwieniu, w efekcie czego uzyskuje się tzw. wiklinę białą. 18

Korowanie wikliny Korowanie polega na pozbawieniu prętów wiklinowych kory. Przeprowadzane jest w sposób ręczny lub mechaniczny. Do korowania ręcznego, rzadko dziś stosowanego, używa się kleszczy metalowych lub drewnianych. Ten sposób korowania polega na przeciągnięciu przez kleszcze od jednego do kilkunastu prętów wikliny. Korowanie mechaniczne wykonywane jest przy użyciu korowarki wyposażonej w silnik elektryczny. Urządzenie to działa na zasadzie dwóch obracających się współbieżnie bębnów. Korowanie polega na przeciągnięciu wiązki prętów wiklinowych między bębnami. Pierwsza korowarka mechaniczna skonstruowana została w 1957 roku. Po okorowaniu wiklina jest suszona, a następnie wiązana w snopki i przenoszona do przewiewnego i suchego magazynu. 19

Korowanie wikliny Kleszcze do korowania ręcznego Korowanie maszynowe 20

Historia wikliniarstwa 21

Wiklina znana i wykorzystywana była do celów plecionkarskich od zarania dziejów. Początkowo pozyskiwano krzewy dziko rosnącej wierzby, już jednak w starożytnym Rzymie i Grecji wraz z rozwojem plecionkarstwa i związanym z tym wzrostem zapotrzebowania na ten surowiec, zaczęto zakładać plantacje wikliny. Wzmianki o tym spotyka się w literaturze. Pliniusz Starszy w swej Naturalis historia (Historia naturalna) pisał w I wieku naszej ery o uprawie wikliny: „Żadna z upraw nie jest pewniejsza, mniej kosztowna, bardziej odporna na niepogodę”. W tych odległych czasach wiklina była też uprawiana w Chinach. 22

W czasach nowożytnych wraz ze wzrostem popytu na wiklinę, pierwsze plantacje były zakładane w XVI wieku we Francji. W XVIII i XIX wieku uprawy wikliny zaczęły powstawać w Niemczech (Saksonia, Westfalia, Bawaria). Stąd wikliniarstwo trafiło do Wielkopolski (Nowotomyskie, Międzychodzkie, Czarnkowskie, Chodzieskie) i na Pomorze oraz do Austrii i Czech, a następnie do Małopolski, gdzie w Rudniku nad Sanem powstał działający do dzisiaj ośrodek wikliniarstwa i plecionkarstwa. 23

W Nowotomyskie, umiejętność uprawy wikliny przynieśli koloniści olęderscy, zasiedlając te tereny w 1 połowie XVIII wieku. Osadnikami byli najczęściej Niemcy, przybywający tutaj z terenów pruskich, bezpośrednio graniczących z ówczesną Polską (Nowa Marchia, Śląsk) oraz z Bawarii. Na rozwój wikliniarstwa w rejonie Nowego Tomyśla miały też wpływ naturalne warunki terenowe – bagniste obszary dorzecza Obry były naturalnym matecznikiem dziko rosnącej wierzby. Znaczenie miejscowych plantacji wzrasta, gdy w 1885 roku zostaje sprowadzona z Ameryki Północnej przez Ernsta Hoedta, mieszkańca Trzciela, bardzo wartościowa odmiana wikliny, nazwana później „amerykanką”. W krótkim czasie zaczęła ona wypierać wszystkie inne odmiany. Tutejsze plantacje uważane były za wzorcowe, traktowane były przez Niemców jako zaplecze surowcowe dla centrum koszykarstwa w Bawarii. 24

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości duża opłacalność uprawy wikliny sprawia, że kontynuowany jest jej rozwój oraz powstają przedsiębiorstwa zajmujące się przetwórstwem tego surowca. II wojna światowa spowodowała znaczne szkody w zakresie uprawy wikliny. W okresie powojennym odtwarzano dawny areał upraw, jak i jakość surowca. W efekcie wiklina w Nowotomyskiem uprawiana jest do dnia dzisiejszego. 25

26

27

Historia plecionkarstwa 28

Plecionkarstwo należy do najstarszych umiejętności technicznych człowieka. Dało początek tkactwu i prawdopodobnie również garncarstwu. Wyplatanie było od początków rozwoju ludzkości zajęciem nierozerwalnie związanym z codzienną działalnością człowieka, polegającym na zapewnieniu sobie niezbędnych do życia warunków, poprzez wyposażenie w podstawowe sprzęty. Najstarsze na świecie znaleziska archeologiczne z zakresu plecionkarstwa datowane są na ok. 5000 lat p. n. e. Odkrywane przez archeologów relikty plecionkarstwa pochodzą z terenów całego świata starożytnego, w szczególności z Egiptu, Mezopotamii, Grecji, Rzymu, Palestyny, Chin, Peru. Różnorodność wyrobów plecionkarskich była ogromna. Techniką plecionkarską wykonywano wszelkie sprzęty codziennego użytku – najczęściej kosze, maty, meble. Oprócz tego wyplatane były ściany domostw, drzwi, płoty. Formą plecionkarstwa było też powroźnictwo i wyrób sieci. 29

Do wyplatania stosowano: liście palmowe, włókna papirusu i lnu, łodygi trzcinowe (północna Afryka, Bliski Wschód); gałęzie drzew – wierzba, brzoza, leszczyna, lipa, topola, wiąz, morwa, poza tym winorośla, pędy jeżyny, bez, łyko lipy, sitowie, słomę, len, konopie, sierść kóz i owiec, pasma skóry. 30

Na ziemiach polskich znajomość plecionkarstwa potwierdzona jest poprzez wykopaliska archeologiczne datowane na młodszą epokę kamienia (25001700 p. n. e. ). Głównym surowcem plecionkarskim w naszej strefie klimatycznej była i jest do czasów obecnych wierzba, która posiada tutaj doskonałe warunki do rozwoju. Z innych surowców roślinnych wykorzystywanych u nas do plecenia wymienić należy: słomę, rogożynę, korzenie (sosny, świerku, jałowca, akacji), gałęzie i korę brzozową, leszczynę, łyko lipowe, łubę sosnową, tatarak, sitowie. Asortyment wyplatanych wyrobów był podobny jak w innych częściach świata – kosze, pojemniki, torby, maty, meble. Plecionkarstwo znajdowało też zastosowanie w budownictwie. Wykonywano plecionki z gałęzi drzew lub krzewów, które po obrzuceniu gliną wypełniały ściany domów. W grodzie kultury łużyckiej w Biskupinie odkryto drzwi zastawne, wyplecione z gałęzi brzozy. Istnienie podobnych drzwi udało się potwierdzić w grodzie gdańskim. 31

We wczesnym średniowieczu na terenie grodów stawiane były budowle, przeważnie jednoizbowe, wykonane techniką plecionkarską. Sześć takich budynków odkryto w grodzie w Santoku. Plecionki z gałęzi zabezpieczały fosy, wały, brzegi rzek i jezior przed podmywaniem. Z innych wyrobów plecionkarskich pochodzących z wczesnego średniowiecza, odkrytych w trakcie badań archeologicznych, wymienić można: liny i powrozy wykonane z łyka i ze słomy oraz koszyki z kory brzozowej. Cennym znaleziskiem był kosz słomiany służący do przechowywania zboża, odkryty na terenie grodu w Poznaniu na Ostrowie Tumskim. Na koniec warto też zwrócić uwagę na nazewnictwo surowców plecionkarskich i wyrobów z nich wyplecionych. Takie nazwy jak: łukno, koszałka, opałka, torba i inne, w większości pochodzą jeszcze z okresu prasłowiańskiej wspólnoty językowej, co świadczy o ich dawnym pochodzeniu i po raz kolejny potwierdza odległą historię plecionkarstwa. 32

Plecione płoty powszechne były już we wczesnym średniowieczu 33

Półkoszki Wyroby plecione znajdowały również zastosowanie w transporcie. Istnienie w średniowieczu wozów z koszami (półkoszki) potwierdzają przekazy ikonograficzne oraz fragment kosza do wozu z XIV wieku odkryty w grodzie w Międzyrzeczu Wlkp. 34

Wiersza do połowu ryb Plecionkarstwo znajdowało zastosowanie w produkcji sieci i innego sprzętu rybackiego. Używano do tego lnu, konopi, sitowia, łyka lipowego, słomy. Niektóre pułapki na ryby wykonywane były z wikliny. 35

36

37

Dziękuję za uwagę Zapraszam do zapoznania się z powyższą tematyką zwiedzając Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa w Nowym Tomyślu 38