What is a crisis event A crisis event

What is a crisis event? A crisis event is any event which has a stressful impact sufficient enough to overwhelm the usually effective coping skills of an individual. Crisis events are typically sudden and powerful events which are outside of the range of ordinary human experiences. (Everly, Mitchell 1995) Among the worst crisis events are those which are unexpected, unpredictable and without meaning or reason. A crisis event can have a strong emotional effect even on welltrained experienced people. Myndir Psyk opp Noregi

What is a trauma? A trauma is an unusual and sudden event which causes significant emotional distress and is usually associated with fear for one´s life or the life of others. Such events are typically thought to overwhelm one´s normal coping mechanisms and can lead to changes in personality or physical illness if not managed quickly/or effectively. Myndir Psyk opp Noregi

Events that can be traumatic To the individual: Automobile accidents Sexual assault Serious somatic injuries/trauma Threat towards an individual or those close to him Emotional violence Anything that might cause an individual to fear for his life Myndir Psyk opp Noregi

Events that can be traumatic? - cont. Serious injury to a child or death of a child (ones own or someone else´s) A loss of a loved one Suicide of family member or co-worker Homicide Death Loss of physical ability or a body part Causing a serious accident or serious damage Being in a position where the individual can save himself but not others Being a witness to a serious event (accident, death) Myndir Psyk opp Noregi

Events that can be traumatic- cont. . In the community: Earthquake Avalanche Fire Flood Accidents involving pollution Major accidents (auto, airplane, ship) Terrorism Murder Unexpected death of a leader or a role model

What makes an event traumatic? Trauma not only causes pain and fear, but is also an event which: • Violates our belief in a “just world” • Violates our sense of self • Diminishes our trust in others • Violates our sense of safety Following a trauma an individual must revise and re-eveluate: • his view of the world and/or his self image. Myndir Psyk opp Noregi

Trauma membrane J. Lindy´s formed a theory which states that following trauma an individual developes unconscious psychological defense mechanism intended to protect him from difficult felings but unfortunatly it also keeps him from accepting the help of others. With time the membrane “thickens” so it is important to reach the individual as soon as possible while the situation has not yet come to a standstill. Myndir Psyk opp Noregi

Common reaction to trauma Increased consciousness of surroundings Memory for details Uneasiness, repeated memories of the event Sensitivity to surroundings, for example the behaviour of others Total or partial loss of memory about the event Numbness Disinterest, apathy Withdrawal which consists of isolation and diminished life energy Myndir Psyk opp Noregi

Altered consciousness 4 Altered sense of time so the individual feels that time stands still or passes very quickly 4 Feeling of unreality: “This can´t be happening to me” “I felt like I was outside of my body” “It was like a movie” “It´s like I´m a robot” 4 Overly conscious of one´s surroundings 4 Overly conscious of details or 4 numbness regarding surroundings and diminished memory Myndir Psyk Opp Noregi

Possible symptoms of PTSD Thoughts about the event are recurrent or memories of it resurface time and time again Nightmares and sleep difficulties Depression, apathy, sadness, loss of appetite, general disinterest Self accusation, suicide thoughts Numbness, including numbness of emotions Violent temper, hyperactivity Memory loss Increased use of alcohol and drugs Obsessive-compulsive behaviour / thoughts Hallucinations, delusions (very rare, usually caused by lack of sleep or use of stimulating drugs) Myndir Psyk opp Noregi

What is crisis? Definition of crisis: Kreppa er skilgreind sem : “A period of emotional turmoil when a person faces a difficult situation and feels he can not react to it with his usual coping skills nor able to get out of it” Gerard Caplan, 1964 “A crisis is the temporary disturbance of psychological balance which prevents the individual from using his usual coping skills”. George Everly “ A crisis is a disturbance of an otherwise stable situation“

There are two types of crisis Trauma crisis: A crisis following unexpected and unforseeable events, for example major accidents, violence or death of someone close to you Development - and life crisis: A crisis many people experience when major changes during the life-span occur, for example puberty, separation or childbirth Myndir Psyk opp Noregi

A few statements about crises Although events preceding a crisis are always painful, they give the potential for growth. A crisis can be a catalyst which alteres old habits, elicits new responses and leads to a change in development. A crisis can stir up memories of past trauma and make the responses that much stronger. A crisis is a challenge for a new response. It involves a change for personal development, but at the same time a crisis makes people vulnerable to various psychiatric disorders. Myndir Psyk opp Noregi

Resolving a crisis 1. Trauma period-lasts anywhere from a few minutes to a few days. People seem paralysed and temporarily lose their ability to think clearly and react in a rational manner. They can be very upset and have physical symptoms, for example tremor, hyperventilation and change in skin color. 2. Response period-lasts anywhere from days to a few weeks The individual begins to realise more what happened and what the consequenses were. The individual recalls the event or thinks about how he/she or others could have responded differently. Myndir Psyk opp Noregi

Resolving a crisis- cont. 3. Processing period-can last for a few months Thoughts about the event still haunt the person but not as constantly and he/she can do other things as well. 4. Oriented period - crisis is over The individual will perhaps never be the same person as before the crisis, but the event will not control his/her well being or life. Myndir Psyk opp Noregi

A crisis can lead to: Increased competence to react to difficulties, increased strength and better health or unhealthy symptoms which disturb both mental and physical Myndir Psyk opp Noregi

What determines how a crisis evolves? The individual´s perception of the event, what it means to him, consciously and unconsciously. The individual´s responses, how he/she resolves the crisis. The response of the surroundings, what kind of support the individual gets from others. The individual´s prior experience. Myndir Psyk opp Noregi

Necessary terms for the resolving of crisis A realistic evaluation and admittance of the event causing the crisis (for example rape, loss or violence) Appropriate control of emotions, that is the expression of emotions that can ease the tension instead of causing further turmoil, such as guilt which can inflame bad feelings. Willingness to seek help Offer of appropriate help Myndir Psyk opp Noregi

Stress Defenition of stress A physical reaction surfacing when the body is under strain (these responses include the release of stress hormones) Hans Seley A psychological response surfacing when the individual´s coping skills are no longer enough Richard S. Lazarus

What is stress? Acute response to stress A mixture of 3 factors that relate to each other Phy s resp ical ons e Cognitive factor Emotional factor Cognitive factor Physical response Em fa oti cto on al r

Common symptoms of PTSD Physical Cognitive Tremor, perspiration, dry mouth, dizziness, headache, tachycardia, h igh bloodpressure, fast breathing, breathing difficulties, increased amount of urine, nausea, vomiting. Unclear thinking, difficulties in decision making, poor orientation, difficulties with concentration, amnesia. Emotional Anxiety, dysthimia, anger, crying laughter, fear of losing control, hopelessness. Behaviour Isolation, quiet, hyperactivity, restlessness, diminished initiative, changes in behavior, eating habits and personal hygiene. Myndir Psyk opp Noregi

Types of stress Positive stress: Moderate amount of stress can stimulate activity, growth and decision making. Harmful stress: • Cumulative stress: When people are vulnerable to stress evoking stimuli without being aware of acute stress responses, such as working under a lot of pressure. This leads to burnout. • Acute stress/ PTSD: When there is so much pressure that the individual´s coping skills are not sufficient and he feels helpless. Constant and strong stress responses can lead to stress related diseases.

Stress promotors Biological stress promotors Caffeine, amphetamine, nicotine Psychosocial stress promotors Events or circumstances people experience as a threat or evoke animosity/repulsion cause stress “What matters Myndir Psyk opp Noregi

Physiology of stress The body responds to stimuli and pressure as if there were impending danger and it prepares itself for either fight or flight: • Production of adrenalin increases • Bronchioles dilate and respiration rate increases • Heart rate increases • Increased blood flow to the muscles These responses are both involuntary as well as useless and inappropriate. If they become dominant the result is untimely wear and tear of the body and deterioration becomes more rapid. Myndir Psyk opp Noregi

Stress management Avoid stress promotors such as coffee Learn new methods for responding to pressure Revise cognitive interpretation/responses to event/circumstances Decrease stimulation, for example by using relaxation techniques and breathing exercises Find an appropriate emotional and physical path for stress responses. If stress management is not successful it can lead to diseases or a disturbance in the cardiovascular system, digestive organs, immune system, respiratory organs etc. “An event isn´t good or bad in itself, but how we think of it” (William Shakespeare)

Unhealthy responses to stress l Excessive consumption of coffee, alcohol and drugs l Isolation - avoiding contact with others l Outbursts of anger or rage l Extremes bordering on obsession, concerning both work and leisure Myndir Psyk opp Noregi

How to increase resistance to stress l Reduce speed and tension - stop and ask yourself and be prepared to discover something new l Learn to listen to your body and respect its needs, for example eat well and exercise l A persons expectations and attitudes are important. It is very important to accept your limitations and the limitations of others

Psychological first aid Definition: Psychological first aid is the physical and psychological care of someone who has been through trauma. It´s purpose is to support the individual in achieving his/her former balance and independence. l Sálræn skyndihjálp er: First hand without delay Here and now Expactations and emphasis are clear- feelings and experiences of the victim of trauma are in the spotlight his prior experience and the aid-giver´s view and needs take a back seat. Myndir Psyk opp Noregi

Áfallahjálp Sálræn skyndihjálp er liður í áfallahjálp Áfallahjálp má skipta í 3 liði: Sálræn skyndihjálp - felur í sér líkamlega og andlega aðhlynningu á vettvangi. Mikilvægt að þeir sem veita hana búi yfir þekkingu á bráðum streituviðbrögðum Debriefing - er kerfisbundin tilfinningaleg úrvinnsla, henni er stjórnað af reyndum og þjálfuðum stjórnanda fer oftast fram í hóp Frekari meðferð - er oftast í höndum sérfræðinga, s. s. einstaklingsmeðferð t. d. vegna áfallahugsýki

How do we give psychological first aid? Ensure emotional and physical security Be calm both in your behaviour and in what you say Create safe surroundings, protect people from outside disturbanc Pay attention to basic needs, foods, clothes and shelter Sýna virðingu þó hegðun og viðbrögð séu þér framandi Vera nálægur og gefa til kynna að þú hafir nægan tíma Hlusta og vera reiðubúinn til að taka á móti tilfinningum Myndir Psyk opp Noregi

Hvernig veitum við sálræna skyndihjálp frh. Forðast að nota meiningarlausa frasa t. d. þetta er nú ekki svona slæmt Hjálpa einstaklingnum til að horfast í augu við raunveruleikann á sínum forsendum og hraða Forðast að taka undir ásakanir og taka þátt í að leita uppi blóraböggla án þess þó að afneita reiðinni sem er hluti af eðlilegum viðbrögðum Leitast við að koma til móts við þá sem þurfa hjálp. Þeim getur reynst erfitt að bera sig eftir henni og því þarf að koma hjálpinni á framfæri á ákveðinn hátt Hjálpa til við að koma á eðlilegu lífsmynstri. Muna mikilvægi hvíldar, næringar og hreyfingar Myndir Psyk opp Noregi

Hverjir þurfa á sálrænni skyndihjálp að halda ? l Þolendur áfalls l Þeir sem lifa af ógnvekjandi aðstæður l Fjölskylda og vinir látins ástvinar l Þeir sem valda slysi l Björgunar- og heilbrigðisstarfsfólk l Vitni að alvarlegum atburðum l Aðrir hópar Myndir Psyk opp Noregi

Hvað þarf að varast ? Að hjálpa öðrum er ábyrgðarhluti sem mikilvægt er að gera á réttum forsendum ! Ekki skal þrýsta á fólk að sýna tilfinningar Varist að nota erfiðleika annarra til að vinna úr eigin málum Umfram allt þarf hver og einn að þekkja eigin þarfir fyrir að vera hjálplegur !!

Þrjár staðhæfingar um sálræna skyndihjálp Sálræn skyndihjálp eykur sjálfstjórn Hún dregur úr eftirstöðvum áfalls Aukin þekking á sálrænni skyndihjálp veldur auknum áhuga og getu til að hjálpa öðrum Myndir Psyk opp Noregi

Tjáskipti Þegar einstaklingur hefur orðið fyrir sárri lífsreynslu þarf að hafa í huga að hann hlustar eftir öllu sem sagt er. Hann getur oftúlkað það sem hann heyrir og brugðist of sterkt við skilaboðum af því honum líður illa og er kominn í tilfinningalega kreppu. Við tjáum okkur með orðum raddblæ, svipbrigðum og látbragði. Líkamsmálið telst vera 54% af tjáningu okkar, tónninn 34% og tungumálið ekki nema 12 %. Líkamsmálið ( tjáskipti án orða) er talið áreiðanlegra en hið talaða orð. Nauðsynlegt er að hjálparinn þekki sjálfan sig bæði til að gefa ekki tvöföld skilaboð og til að takast á við tilfinningar og afstöðu sem getur haft neikvæð áhrif á samskiptin.

Virk hlustun Við virka hlustun skiptir máli að: • geta sett sig í spor þess sem talar og vera reiðubúin(n) til að “sjá” það sem sagt er frá sjónarhóli hans / hennar • gera sér grein fyrir tilfinningunni bak við orðin • hlusta eftir heildarskilaboðunum þ. e. á orðin, raddblæinn og líkamstjáninguna Fáðu staðfestingu á því sem þú heyrðir með því að endurtaka það Vertu reiðubúin(n) að þurfa að endurmeta afstöðu þína og skoðanir Gefðu viðmælanda þínum svigrúm til að leita eigin lausna

Sorg er viðbragð við því að þurfa að rjúfa tengsl sem eru manni kær og/eða skipta miklu máli varðandi vellíðan. Við bjóðum sorginni heim þegar við bindumst tilfinningaböndum. Sorginni lýkur ekki að fullu svo lengi sem við lifum. Enska orðið “Bereavment” sem við höfum þýtt sem missir er upprunnið úr öðru gömlu ensku orði “Beroafian” sem merkir rán. Aðeins þeir sem forðast það að elska geta forðast sorgina. Aðalatriðið er að læra af sorginni og halda síðan áfram að vera berskjaldaður gagnvart ástinni. (John Brantner) Sælir eru syrgjendur því þeir munu huggaðir verða. ( Matteus 5: 4)

Sorg er upplifuð og birtist á þrennan hátt: l Andlega: Í gegnum tilfinningar, hugsanir, viðhorf l Félagslega: Í gegnum hegðun l Líkamlega: Í gegnum líkamleg einkenni Sorg er viðbragð við margskonar missi s. s. dauða, skilnaði, missir atvinnu, missir líkamshluta, missir gæludýrs, missir tækifæra, barnið sem aldrei fæddist osfrv. Sorg er eðlilegt viðbragð við missi Myndir Psyk opp Noregi

Aðstoð við syrgjendur Það er útilokað fyrir einhvern að leggja mat á hversu mikill missir annars er. Aðeins manneskjan sjálf sem hefur misst getur dæmt um hversu mikill missirinn er. Meginreglan er að meta áhrif missis út frá sjónarhóli þess sem missir. Upplifun missis ræðst af mörgum samverkandi þáttum s. s. hvernig voru tengslin við hinn látna, hvaða hlutverki gegndi hann í þeirra samlífi osfrv. Við verðum að skilja áhrif missis á einstaklinginn til að geta sýnt raunverulega samúð. Reynum ekki að réttlæta sorgina - látum meiningarlausa frasa eiga sig s. s. þetta lagast ! Lykilorðin eru hlýja, samúð, samskiptafærni.

Sorgarferli Sorgarúrvinnsla er ferli sem einstaklingur sem verður fyrir missi gengur í gegnum. Sorgarferlið er sársaukafullt en engu að síður mjög nauðsynlegt því án þess verður engin lækning. Sorgarferlið einkennist í grófum dráttum af eftirfarandi stigum: l Afneitun: Doði - óraunveruleikatilfinning l Upplifun missis: Sársauki - mikið af tilfinningum, hugsunum, viðbrögðum l Uppbygging: Endurskipulagning á lífinu miðað við breyttar aðstæður aðlögun að missi

Sorgarkenning William Worden 1. Að viðurkenna raunveruleika missis 2. Upplifun sársauka missis 3. Aðlögun að breyttu lífi 4. Að beina tilfinningum sínum á nýjar brautir Það er mikilvægt fyrir þann sem er í sorg að fá aðstoð, hvatningu og umhyggju í sorg sinni og að fá tækifæri til að tjá líðan sína. Að viðbrögð og líðan einstaklingsins mæti skilningi annarrar manneskju. Myndir Psyk opp Noregi

Mikilvæg atriði Það er mikilvægt að hafa einhvern til að leita til hvort sem það er: Fagaðilar s. s. prestar, læknar hjúkrunarfræðingar Fjölskylda, vinir, nágrannar Stuðningshópar Fastar venjur Kistulagning og jarðarför er mikilvægur þáttur í að kveðja hinn látna Mikilvægt er að virða hvernig fólk vill haga kveðjuathöfn Myndir Psyk opp Noregi

Mikilvæg atriði Heilsufar Hættan á að veikjast er mun meiri þegar okkur líður illa Gætni varðandi róandi lyf eða áfengi Að þiggja aðstoð Það er mjög mikilvægt að þiggja aðstoð við verkefni daglegs lífs meðan á sorginni stendur. Það eru hlutir eins og atvinna, fjárhagur, húsnæði og önnur mál sem geta tafið fyrir árangursríkri sorgarúrvinnslu. Það er mikilvægt að vera vakandi fyrir þeim sem sýna seinkuð eða óeðlileg sorgarviðbrögð til að hægt sé að hjálpa þeim sérstaklega. Myndir Psyk opp Noregi

Hinn deyjandi l Missir þess sem deyr: Ástvinir, hlutverk, umhverfi Hann gengur í gegnum ótta við eftirfarandi: Að fara frá sínum nánustu og eigin umhverfi Að vera ekki lengur til Veikindin og dauðaferlið Verki Að missa stjórn á aðstæðum og eigin lífi Að deyja einn Við höfnun Sumir deyjandi einstaklingar geta horfst í augu við yfirvofandi missi og þá óvissu sem dauðinn felur í sér og öðlast í gegnum þá reynslu lífssýn sem gerir það að verkum að þeim tekst að lifa innihaldsríku lífi og viðhalda eða auka lífssgæði sín.

Sorgarviðbrögð barna Skilningur barna á dauðanum breytist eftir aldri 5 ára gömul Gera sér ekki grein fyrir endanleika dauðans. Geta haldið að einhver deyji til að refsa þeim fyrir að hafa verið óþekk, eða að dauðinn sem slíkur sé refsing fyrir hinn látna fyrir eitthvað sem hann gerði. Dauðinn felur í sér aðskilnað, einmanaleika og hræðslu við að vera skilin eftir Myndir Psyk opp Noregi

Sorgarviðbrögð barna 5 -10 ára gömul Gera sér flest grein fyrir endanleika dauðans Alls kyns hugmyndir um hvað dauðinn er, hafa jafnvel martraðir, aukin hræðsla og kvíði Halda jafnvel að þau hafi valdið dauðanum á einhvern hátt Hræðsla við að deyja sjálfur Hræðsla við að vera skilinn aleinn eftir í heiminum Myndir Psyk opp Noregi

Sorgarviðbrögð hjá börnum 10 ára og eldri Dauðinn er endanlegur, skilja hann á afstæðan hátt og eru flest hætt með ranghugmyndir Þau eru farin að velta fyrir sér líkamlegum orsökum dauðans og hvað veldur því að fólk deyr Eru í sjálfstæðisbaráttu og eiga erfiðara með að viðurkenna hvað þau eru háð þeim fullorðnu eða öðrum aðilum s. s. félögum. Myndir Psyk opp Noregi

Algeng viðbrögð hjá börnum Kvíði Hræðsla við einveru sérstaklega að nóttu til, hræðsla við ókunnuga, martraðir og svefnörðugleikar Hlédrægni Einangrar sig, er dapurt, tekur ekki þátt í leik Sektarkennd Ásakar sjálft sig, skammast sín, finnst þetta vera sér að kenna Árásargirni Lætur illa, er pirrað og reiðist auðveldlega Líkamleg vandamál Höfuðverkur, kviðverkir, pissa undir, ofát eða svelti Afturhvarf Fer að haga sér sem yngra barn og jafnvel hengir sig á einhvern ákveðinn fullorðinn Vandræði í skóla Minnkuð einbeiting og námsgeta Myndir Psyk opp Noregi

Algeng viðbrögð barna við áfalli Skyndileg hegðunarbreyting hjá barni getur verið afleiðing áfalls. Foreldrar ættu að velta þeim möguleika fyrir sér ef barnið fer skyndilega að sýna verulegar breytingar í hegðun. Ef áfallið er alvarlegt getur verið mikilvægt fyrir barnið að fá fagaðstoð. Börn geta vegna þroska síns átt erfitt með að greina á milli hver þau eru sem einstaklingar og síðan hver er einstaklingurinn sem fyrir áfallinu varð. Barnið þarf að læra að lifa með áfallinu án þess að það sé ráðandi í sjálfsmynd þess. Þá er átt við að barnið er meira heldur en þessi hræðilega lífsreynsla og það þarf stundum tíma og aðstoð við að sjá það. Lítið ekki fram hjá því sem gerðist. Áfallið hefur orðið og það bætir ekki úr skák að afneita því.

Hvernig á að hjálpa börnum ? Opin og hreinskiptin samskipti Talaðu um dauðann við barnið, reyndu ekki að fela neitt Útskýrðu hvað gerst hefur og jafnvel hvers vegna Útskýrðu fyrir barninu hvað þýðir “að vera dáinn” Útskýrðu hvað gerist næst, jarðarförin osfrv. Útskýrðu fyrir barninu að þeir dánu komi ekki aftur Notaðu orðið “dáinn” en ekki orð eins og “farinn” Notaðu málfar sem hentar þroska barnsins og skilningi Myndir Psyk opp Noregi

Hvernig á að hjálpa börnum frh. Forðist óþarfa aðskilnað á milli barns og foreldra Barnið hefur nú mikla þörf fyrir snertingu og nálægð Börn eru gjarnan hrædd við að hinir sem eftir lifa deyji líka frá þeim Gefið ykkur tíma í uppbyggjandi samræður við barnið Hlustaðu vel á túlkanir barnsins um hvað gerst hefur Gefðu þér tíma í að tala við barnið þó það virðist erfitt Svaraðu barninu þó spurningar séu endurteknar Ef nauðsynlegt er skaltu endurtaka oft hvað gerst hefur Leyfðu barninu að tjá sig t. d. gegnum leik eða teikningu Myndir Psyk opp Noregi

Sorgarferli barna Börn syrgja ekki á sama hátt og fullorðnir Viðbrögð barnanna breytast eftir aldri Börn sveiflast meira til í sorgarferlinu en fullorðnir Börn yngri en 10 ára eiga erfitt með að skynja óendanleika dauðans Sorgarferlið Tekur oft langan tíma, stundum mörg ár Fylgir ekki sama mynstri og hjá fullorðnum Er háð viðbrögðum fullorðinna Myndir Psyk opp Noregi

Skóli í kjölfar áfalls Stuðla að samfellu milli heimilis og skóla Að barnið snúi sér sem fyrst að daglegu lífi. Viðurkenndu að barnið hefur nú þörf fyrir mun meiri snertingu, öryggi og nálægð. Samvinna við skólann er mjög mikilvæg. Ef skólafélagi deyr er mikilvægt að virða daglegan viðverustað nemandans t. d. með því að hafa blóm eða kerti. Mikilvægt að hafa minningarathöfn um látinn skólafélaga. Þú sem foreldri átt að taka þátt í athöfninni. Ekki hleypa börnunum einum heim ef eitthvað sorglegt hefur gerst í skólanum. Foreldrar, nemendur og kennarar verða að standa saman við erfiðar aðstæður. Nýtið ykkur prestþjónustuna. Myndir Psyk opp Noregi

Um dauðann Gerið missinn raunverulegan Það er mikilvægt að barninu finnist að það geti sýnt sorgarviðbrögð, söknuð og þrá. Ekki leyna tilfinningum þínum fyrir barninu. Leyfðu barninu að taka þátt í jarðarförinni ef það óskar þess. Leyfðu barninu að koma með að gröfinni. Ekki setja myndir og annað slíkt niður heldur hafið þar sem barnið getur skoðað þær. Það er mikilvægt að ræða sektarkenndina ef barnið er upptekið af þannig hugsunum Munið að eftir jarðarförina er sorgarferlið að hefjast en ekki enda og þá er þörfin fyrir stuðning og samhyggð oft mest Myndir Psyk opp Noregi