Vrijheid bij Dietrich Bonhoeffer Voordracht voor het toerustingsprogramma

Vrijheid bij Dietrich Bonhoeffer • Voordracht voor het toerustingsprogramma Bespreek het Samen van samenwerkende kerken in Ede op 13 september 2018 in de Open Hof – door Aad van Tilburg – tilburglange@gmail. com • www. bespreekhetsamen-ede. nl

Vrijheid na Operatie “Market Garden”? 17 – 25 september 1944 • Airborne krant 2018, editie Ede – Motto: “Vrijheid is niet vanzelfsprekend. Blijven herdenken is onze ereplicht. ” – Jaarthema van het Comité 4&5 mei is Verzet – De kern van het verzet is Je bekommeren om anderen. • Wat zou ik doen wanneer de ander een beroep op mij doet? Frank de Vree, NIOD

Vrijheid bij Dietrich Bonhoeffer Wat betekent dit voor ons? • Thema’s van de voordracht: – Wat verstaan “wij” zo al onder vrijheid? – Wat schreef Maarten Luther daar over? – Wat vertelde Eberhard Bethge in Kampen op 4 oktober 1977 over vrijheid bij Bonhoeffer? – Gedichten van Dietrich Bonhoeffer over (on-) vrijheid: “Stemmen der stervenden” en “Mijlpalen op weg naar de vrijheid”. – Wat betekent vrijheid voor ons?

Wat verstaan “wij” onder vrijheid? 1 • Omschrijvingen van “vrij zijn”: – Onafhankelijk, ongebonden zijn – Vrijmoedig, ongedwongen zijn • Bevrijdingstegel naast de Oude Kerk in Lunteren: – “Vrijheid is geen recht, maar een plicht” • Bevrijding door de Canadezen op 17 april 1944 • “Vrijheid is als zuurstof, je merkt het pas als het er niet meer is”: • Job Cohen, Trouw, 4 mei 2018

Wat verstaan “wij” onder vrijheid? 2 • “Eerst dacht ik dat vrijheid zoiets was als zoveel mogelijk wortels uit de grond trekken, maar inmiddels geloof ik dat juist een zekere gebondenheid me veel vrijheid geeft”. • Nina Polak, Trouw 5 mei 2018 • “Niemand heeft de vrijheid zich van de nood van anderen helemaal niets aan te trekken”, • Peter Blokhuis (2014) in Een mens te zijn op aarde, p. 42

Wat verstaan “wij” onder vrijheid? 3 • “Het beschermen van onze vrijheid begint elke dag opnieuw door: – mensen niet buiten te sluiten, maar de kring groter te maken. – Onze verschillen niet uit te vergroten, maar te willen zien wat ons bindt. – Niet weg te kijken, maar op te staan als anderen in verdrukking komen. ” – Vice-premier Hugo de Jong bij de Dodenherdenking in Kamp Amersfoort, Trouw 5 mei 2018.

Maarten Luther (1520) “De vrijheid van een Christenmens” – Twee stellingen van Luther over vrijheid en gebondenheid : • “Een christen is een vrije heer over alle dingen, aan niemand onderworpen”; • “Een christen is een dienstvaardige knecht van allen, onderworpen aan allen”. – Dit is een schijnbare tegenstelling, want: • “Vrij als ik ben t. o. v. iedereen, ben ik de slaaf van iedereen geworden om zoveel mogelijk mensen te winnen voor het evangelie. ” – Paulus in 1 Kor. 9, 19

Eberhard Bethge’s gastcollege Kampen, 4 oktober 1977 • Wie is Eberhard Bethge? – Leerling, vriend, familie en biograaf van Bonhoeffer – Student van Bonhoeffer in Finkenwalde – Theologische brieven uit de gevangenis: Bethge is de essentiële gesprekspartner - en het klankbord - van Bonhoeffer – Na de oorlog heeft hij onvermoeibaar gewerkt om de nalatenschap van Bonhoeffer veilig te stellen – Conclusie: “Zonder Bethge geen Bonhoeffer en zonder Bonhoeffer geen Bethge”

Bethge’s gastcollege (1977) • Bethge onderscheidt vijf dimensies van vrijheid in het denken van Dietrich Bonhoeffer: – Sociale: Toon discipline in je gedrag t. o. v. anderen – Psychologische: Respecteer de ander – Theologische: Vrijheid staat altijd in verband met de ander/Ander, of het andere. Vergelijk “Ich – Du/Es” – Kerkelijke: De kerk ontleent haar bestaansrecht (vrijheid) niet aan het gezag van de staat (Deutsche Christen), maar alleen aan het gezag van het evangelie (Bekennende Kirche) – Politieke: vrijheid betekent zowel mondigheid als verantwoordelijkheid naar de ander

Psychologische dimensie van vrijheid • Bonhoeffer: Centraal staat de navolging van Christus in gehoorzaamheid (zijn boek Navolging, 1938, over het verstaan van de Bergrede). – Gehoorzaamheid vraagt niet naar het waarom, maar vrijheid vraagt naar de zin van een handeling. – In gehoorzaamheid houdt de mens zich aan de Tien geboden, in vrijheid schept de mens nieuwe decalogen (Luther), zie de Bergrede. – Gehoorzaamheid en vrijheid komen samen in verantwoordelijkheid. • Uit: Aanzetten voor een ethiek, De geschiedenis van het goede, 202 (1942)

Theologische dimensie van vrijheid • Vrijheid (1. Kor. 10, 23 -33) is: – geen bezit, maar het is een relatie gericht op de ander. Alleen in relatie met de ander ben ik vrij. – “Freiheit findet ihre Grenzen in dem Danken können”, DBW 15, 367 • “De zondige mens leeft alleen voor zich zelf en leeft dus niet vanuit de vrijheid voor anderen” – Dietrich Bonhoeffer Werke 2, 3, 12.

Kerkelijke dimensie van vrijheid • Bonhoeffer vocht voor de vrijheid van de kerk van de Nazi-ideologie. – “Wanneer u bij mijn woord blijft, bent u werkelijk mijn leerlingen. U zult de waarheid kennen en de waarheid zal u bevrijden”. • Joh. 8, 31 -32 en 36 • Vrijheid van de kerk staat gelijk aan de vrijheid van het evangelie: – Belijdt de kerk schuld voor haar tekortkomingen? – Ben je als kerk bereid aanwijsbaar solidair te zijn met de verdrukten? • Aanzetten voor een ethiek, 104 -106 (gedateerd 1942)

Politieke dimensie van vrijheid 1 • Je verantwoordelijkheid nemen gaat uit van vrijheid, zoals vrijheid alleen in verantwoordelijkheid kan bestaan. – Aanzetten voor een ethiek, 198. • Vrijheid als verantwoordelijkheid (naar/voor anderen) is niet primair gericht op het individu, maar op het collectief. – DBW 3, 63 en DBW 16, 540.

Politieke dimensie van vrijheid 2 • Het waagstuk van het nemen van een besluit: – “De Christen staat vrij en zonder enige rugdekking voor God en de wereld, alleen op hem rust alle verantwoordelijkheid voor hoe hij omgaat met het geschenk van de vrijheid”. • DBW 10, 330 -331 (1929). – “Verantwoordelijk handelen laat de beoordeling van de vrije daad over aan God, die het hart aanziet, die de daden weegt en de geschiedenis stuurt”. • Aanzetten voor een ethiek, 199 (gedateerd 1942). • Zie het verband met Bonhoeffer’s deelname aan het politieke verzet!

(On-)vrijheid in de gedichten van Bonhoeffer: Jürgen Henkys en Edward Robertson • In de laatste periode van zijn leven, mei 1944 januari 1945, geeft Bonhoeffer in zijn gedichten – een openhartig inzicht in zijn gemoedstoestand in de gevangenis. Zijn onrust en verlangen vindt zijn weg in de poëzie! – “Verder schrijf en dicht ik, zover mijn krachten het toelaten” , brief aan Eberhard Bethge van 16 juli 1944. • We beginnen met het gedicht: “Stemmen in de nacht”. Bonhoeffer aan Bethge: “Heb je het al gelezen? ” – Gedicht heeft contrasterende delen die toch eenheid vormen door een gemeenschappelijk thema: rapsodie.

Bespreking door Jürgen Henkys (1986) • Stemmen in de nacht past in een serie van drie balladen – samen met “De dood van Mozes” en “Jona” – Is geschreven in de gevangenis van Tegel – Thema (Henkys): “Stimmen der Sterbenden“. • Een ballade is: – een verhalend lied in de vorm van een gedicht, waar in korte strofen tragische gebeurtenissen worden verteld.

Stemmen in de nacht 1 Uit: “Mijn ziel keert zich stil tot God” • Het gedicht getuigt van een adembenemende introspectie tijdens de de koude uren van de duisternis in de gevangenis, en • ademt hopeloosheid en schuld, maar net als de psalmist (Psalm 3) schreeuwt het om redding. • Bonhoeffer: – “Er is geen uiting van vroomheid en goddeloosheid van de gemeente van God die niet gevonden wordt in de psalmen. Als wij de psalmen bidden is het een vallen en opstaan, een wanhoop en geestvervoering”, DBW 14, 369 • Gedicht in: Verzet en overgave, 2 e druk (1972), 292 -296 – Datering: voor de aanslag op Hitler van 20 juli 1944

Stemmen in de nacht 2 • In dit gevangenisgedicht staan hartstochtelijke ik-gerichte monologen en klinken drie koren in de tijdspannes van de invallende nacht (a), het middernachtelijk uur (b) en de ontluikende morgen (c). – (a) “Ik lig op mijn brits, … ik luister, … ik hoor stemmen, … ik hoor bedden kraken, … , ik hoor oude mannen zuchten”.

Stemmen in de nacht 3 – (b) “Twaalf schriele koude slagen zonder klank of warmte. … Ik wacht op het gericht. … Ik verzink in gepeins. Mijn peillood zoekt de bodem van het duister. … De schuld! … Heer geef na deze zieke tijd een tijd van behoud en vrede”. – (c) “Het eerste morgenlicht … Ik hoor haastige stappen op de gang. Ik krijg het koud, ik krijg het warm. Koud en snijdend leest een stem … Moed broeder … Ik ja met je mee en hoor je laatste woord: “Ik sterf, leef jij voor mij”. ”

Wat betekent vrijheid voor Bonhoeffer na de aanslag op Hitler, 20 juli 1944? • Het gedicht Mijlpalen (stadia) op weg naar de vrijheid schreef Bonhoeffer op 14 augustus 1944 voor zijn vriend Eberhard Bethge als cadeau voor zijn 35 ste verjaardag. • Verzet en Overgave, p. 307 • Dit gedicht heeft vier strofen met als titel: tucht (discipline), daad, lijden en dood. – Tucht en Daad = Verzet – Lijden en Dood = Overgave (Jurjen Wiersma, 2016)

Stadium 1: Tucht (Discipline) • Ga je op zoek naar de vrijheid, leer dan eerst je ziel en zinnen te beheersen, zodat je niet heen en weer wordt geworpen door je zinnen of je begeerten. • Kuis zij je geest en je lichaam, onderworpen aan je zelf en dienstbaar aan het doel, dat hun gesteld is. • Niemand ontdekt het geheim van de vrijheid, dan door de tucht.

Stadium 2: Daad • Niet wat je wenst, maar resoluut het goede doen. • Niet dromen over mogelijkheden, maar onbevreesd de werkelijkheid aangrijpen. • Vrijheid ligt niet in verheven gedachten, alleen in de daad. • Aarzel niet langer, ga de storm in en handel gedragen door Gods woord en je geloof, juichend zal de vrijheid je geest ontvangen.

Stadium 3: Lijden • Wonderlijke verandering. Je sterke, werkzame handen zijn gebonden. • Dit is het einde van je werk, je ziet het machteloos en eenzaam. • Maar je leeft op en legt, stil en getroost, je zaak in sterkere handen en bent tevreden. • Een kort ogenblik kende je de vreugde van de vrijheid, toen gaf je ze over aan God, Hij zou ze heerlijk voltooien.

Stadium 4: Dood • Kom, slotfeest op de weg naar de eeuwige vrijheid. • Kom, dood, verbreek de boeien en slecht de muren van ons vergankelijk lichaam en onze blinde ziel, opdat wij eindelijk zien, wat hier aan onze ogen was onttrokken. • Lang zochten we je - vrijheid - in tucht, in daad en in lijden. Stervend vinden wij je op Gods aanschijn.

Beste Eberhard (Bethge)! • “Deze regels schreef ik vanavond. Ze zijn ongepolijst; maar misschien ben je er toch blij mee, ze zijn een persoonlijk verjaardagscadeau. Van harte! Je Dietrich” – “Nu ik ze deze morgen doorlees, zie ik dat ik deze verzen nog eens helemaal moet herschrijven”. • Dit gedicht is niet behandeld door Bethge in zijn voordracht (1977). Zie zijn emotie bij het lezen van dit gedicht dat hij ontving in Italië waar hij in militaire dienst was. – Brief van Bethge aan Bonhoeffer, 26 aug. 1944, Verzet en Overgave, 327/8

Stadia op weg naar de vrijheid Analyse van Kick Bras (2018) • Bras ziet in dit gedicht: – Een spanning tussen een pool van gedisciplineerdheid met discipline (tucht) en verantwoordelijkheid (daad), en een andere pool van loslaten (lijden) en overgave (dood). – Deze spanning wordt opgeheven wanneer Bonhoeffer stervend de vrijheid vindt voor het aangezicht van God, na lang zoeken in tucht, daad en lijden. • Zie de laatste regels van strofe 4.

Stadia op weg naar de vrijheid Analyse van Rowan Williams (2012): “Bonhoeffer - What it means to be free” • “The freedom where Bonhoeffer was interested in is the freedom to do what you know you have to do. When you have the courage to act, you take risks. You seemingly become less free. • But what really is happening is that you are handing over your freedom to God by saying: I have done what I had to do; now it’s over to you. • And this finds its climax in the moment of death, the eternal freedom of God. ”

Wat betekent vrijheid voor ons? • Wat betekent het begrip vrijheid voor mij, voor ons? • Verandert er iets in het begrip vrijheid voor u als u de accenten herleest zoals zijn gelegd door – Bonhoeffer en Bethge? – Genoemde analisten? – Politici en anderen?

Literatuur • Dietrich Bonhoeffer (2002), Mijn ziel keert zich stil tot God – Samengesteld door Edward Robertson. Vertaling Leo Lagendijk • Dietrich Bonhoeffer (2012), Aanzetten voor een ethiek, – Samengesteld, vertaald en ingeleid door Gerard den Hertog en Wilken Veen • Dietrich Bonhoeffer Werke (DBW), 1 -17 • Kick Bras (2018), Voor het leven. De spiritualiteit van Dietrich Bonhoeffer • Jürgen Henkys (1986), Dietrich Bonhoeffers Gefängnisgedichte. Beitrage zu ihrer Interpretation • Gunter Prüller – Jagenteufel, “. . . Weil Freiheit eine Beziehung ist und sonst nichts”, Bonhoeffer Rundbrief 116, August 2017 • Maarten Luther (1520), De vrijheid van een Christenmens • Jurjen Wiersma (2016), Bevrijdingstheologie Actueel, 233 -234 • Rowan Williams (2012), Bonhoeffer – what it means to be free. Sermon broadcast on BBC Radio 4, 26 February 2012