Veri Taban Ynetimi Yaar Tonta Hacettepe niversitesi Bilgi

Veri Tabanı Yönetimi Yaşar Tonta Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü DOK 322: Veri Tabanı Yönetim Sistemleri Bazı slaytlar için kaynak: Ray R. Larson, School of Information Management and Systems, UC Berkeley DOK 322 – Bahar 2006 http: //sims. berkeley. edu/courses/is 257/s 04 2006. 02. 20

Plan • Dersin tanımı • Veri tabanı kavramları ve terminolojisi • Veri tabanı modelleri DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Ders Planı • • • Web sayfası Dersin tanımı Okuma parçaları Notlandırma Ödevler Takvim DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dersin Web Sayfası http: //yunus. hacettepe. edu. tr/~tonta/courses/spring 2006/dok 322/ DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Ders tanımı • Ders veri tabanı tasarımıyla ilgili, veri tabanı yazılımı tasarımıyla değil – VTYS ile ilgili detaylı konuları sadece veri tabanı tasarımı ve yapısıyla ilgili olarak tartışacağız • Veri tabanı uygulama tasarımı üzerinde epey zaman harcayacağız. Buna web uygulama veri tabanı desteği de dahil DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Okuma Parçaları • Ders kitabı: – David M. Kroenke. Database Processing: Fundamentals, Design, and Implementation (9 th Edition). International edition. Prentice Hall: Upper Saddle River, NJ, 2004. – Amazon. com (136. 60 USD) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Okuma Parçaları • Adım Microsoft Access 2002 • MS Access Yardım sayfaları DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

İçindekiler DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Ders kitabı web sayfaları DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Notlandırma • Geçme notu: – Devam (%10) – Ödevler (%20) – Ara sınav (%20) – Proje (%20) – Son sınav (%40) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Ödevler • İki çeşit ödev var – Önceden geliştirilmiş bir veri tabanını (Cookie) kullanarak arama, erişim ve değiştirme, modelleme (varlık-ilişki diyagramı) ödevleri – Kendi kişisel veri tabanınızı tasarlama, veri girme ve sorgulama • Veri tabanı projesi türleri (Proje) – Bireysel » İşle ilgili » Dersle ilgili – Grup » Dersle ilgili » Proje DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Takvim http: //yunus. hacettepe. edu. tr/~tonta/courses/spring 2006/dok 322/d 322 takvim 2006. htm DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri tabanı nedir? DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dosyalar ve veri tabanları • Dosya: Bir örgüt, kişi, alan ya da konuyla ilgili kayıt ya da belge dermesi (Rowley) – Elci (kağıt) dosyalar – Bilgisayar dosyaları • Veri tabanı: Kayıtlar arasındaki ilişkileri de gösteren benzer kayıtlar dermesi (Rowley) – bibliyografik, istatistiksel, işle ilgili veriler, görüntüler, etc. DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri tabanı • Belirli bir örgütteki uygulama sistemleri tarafından kullanılan depolanmış işletimsel veri dermesi (C. J. Date) – Kağıt “veri tabanları” • Dünyadaki bilginin önemli bir kısmını içeriyor – Dosya tabanlı veri işleme sistemleri • Erken dönem (genelde) iş verilerinin toptan işlenmesi (batch processing) – Veri Tabanı Yönetim Sistemleri (VTYS) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar – Veri Tabanı Yönetim Sistemi - VTYS – Veri tabanı tanımlamak, yaratmak, yaşatmak ve veri tabanına denetimli erişim sağlamak için kullanılan yazılım sistemi DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Depo (Havuz) – Veri Sözlüğü (Data Dictionary) olarak da bilinir – Belirli bir veri tabanı için tüm metadata’nın depolandığı yer – Belirli bir veri tabanındaki dosyalar ya da tablolar arasındaki ilişkiler hakkında bilgi de içerebilir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Metadata – Veri hakkında veri • VTYS’de bir varlığın tüm özelliklerinin tanımlanması, ör: – – Ad Veri türü Büyüklük Biçim veya özel karakteristikler – Dosyaların ya da ilişkilerin özellikleri • Ad, içerik, notlar, vs. DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Niçin VTYS? • Tarihçe – 1950’lerde ve ’ 60’larda tüm uygulamalar belli gereksinimler için özel olarak geliştirildi – Dosya temelliydi – Benzer ya da tekrar uygulamalar geliştirildi – Erken VTYS’ler programlama dillerinin uzantılarıydı – 1970 - E. F. Codd ve İlişkisel Model – 1979 - Ashton-Tate ve ilk mikrobilgisayara dayalı VTYS DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dosya Temelli Sıstemler Uygulama Teslimat Listesi Kömür tahmini İstenen DOK 322 – Bahar 2006 Dosya Oyuncaklar Adresler Yaramaz Oyuncaklar Güzel 2006. 02. 20

Dosya Sistemlerinden VTYS’ye • Dosya Sistemlerinin Sorunları – Tutarsız veriler – Esnek olmama – Kısıtlı veri paylaşımı – Standartların uygulanamaması – Aşırı program yaşatımı DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

VTYS’nin Yararları • • • Minimum veri tekrarı Veri tutarlılığı Veri bütünleştirme Erişim paylaşımı Uygulama geliştirme kolaylığı Tekbiçim güvenlik, mahremiyet ve tutarlılık denetimleri • Veri erişilebilirliği ve cevap verebilme • Veri bağımsızlığı • Azaltılmış program yaşatımı DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Veri bağımsızlığı – Verinin fiziksel temsili, bulunduğu yer ve verinin kullanımı birbirinden ayrı • Uygulamanın veri tabanının veriyi nasıl ve nerede depoladığını bilmesi gerekmez; uygulama sadece ister • Bir veri tabanını bir VTYS’den diğerine aktarmanın uygulama programı üzerinde etkisi olmamalı • Veri tabanına alanlar eklemek, verileri yeniden kodlamak uygulamaları etkilememeli DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Tabanı Çevresi CASE Araçları Havuz DOK 322 – Bahar 2006 Kullanıcı Arayüzü VTYS Uygulama Programları Veri Tabanı 2006. 02. 20

Veri Tabanı Bileşenleri VTYS ======== Tasarım araçları Veri Tabanı Veri tabanı: Kullanıcı verileri Metadata Dizinler Uygulama Metadatası İçerir DOK 322 – Bahar 2006 Tablo Yaratma Form Yaratma Sorgu yaratma Rapor yaratma Prosedürel dil derleyicisi (4 GL) ======= İşletim sırasında Form işleyici Sorgu işleyici Report Writer Language Run time Uygulama Programları Kullanıcı Arayüzü Uygulamaları 2006. 02. 20

Veri Tabanı Sistemleri Türleri • • • PC Veri tabanları Merkezi Veri tabanları İstemci/Sunucu Veri tabanları Dağıtık Veri tabanları Veri tabanı modelleri DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

PC Veri tabanları Örneğin. Access Fox. Pro Dbase vs. DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Merkezi Veri tabanları Merkezi Bilgisayar DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

İstemci/Sunucu Veri tabanları İstemci Ağ Veri tabanı sunucusu İstemci DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dağıtık veri tabanları Yer C Yer B bilgisayar Homojen Veri tabanları Yer A DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dağıtık veri tabanları İstemci Heterojen veya Federe veri tabanları Veri tabanı sunucusu Uzak bilgisayar Yerel ağ İletişim sunucusu İstemci DOK 322 – Bahar 2006 Uzak bilgisayar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Veri tabanı uygulaması – Bir dizi veri tabanı etkinliğini gerçekleştirmek için kullanılan uygulama programı (veya ilgili programlar seti): Veri tabanı kullanıcıları adına • Yarat • Oku • Güncelle • Sil DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Tabanı Uygulamaları Türleri • PC veri tabanları – Genellikle kişisel • Çalışma Grubu veri tabanları – Yerel ağ üzerinden herkesin veri tabanına eriştiği küçük grup kullanımı • Bölüm veri tabanları – Çalışma grubundan daha büyük – ama benzer • Örgüt veri tabanları – İntranet üzerinden (veya bazen Internet üzerinden) tüm örgüte hizmet sunar DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Veri tabanı etkinlikleri: – Create (Yarat) • Veri tabanına yeni veri ekle – Read (Oku) • Read current data from the database – Update (Güncelle) • Mevcut veri tabanını güncelle ya da değiştir – Delete (Sil) • Veri tabanından veri sil DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Girişim – Örgüt • Varlık – Kişi, Yer, Nesne, Olay, Kavram. . . • Özellikler – Bir varlık hakkındaki veri ögeleri – Bazen alan (field), madde veya alanadı (domain olarak adlandırılır • Veri değerleri – Belli bir varlık için belli bir özelliğin görünümleri (instances) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Kayıtlar – Belli bir varlığın tüm özelliklerinin değerler seti – İlişkisel VTYS’de “satır” ya da “tuple” olarak da bilinir • Dosya – Kayıtlar dermesi – İlişkisel VTYS’de “İlişki” ya da “Tablo” olarak da bilinir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Anahtar – Bir dosyadaki kayıtları belirlemek ve bulmak için kullanılan özellik ya da özellikler dizisi • Primer Anahtar – Bir dosyadaki her kaydı tekil olarak belirleyen özellik ya da özellikler dizisi DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • DA – Veri yöneticisi – Bir örgütteki Veri Yönetim işlevinden sorumlu kişi – Bazen CIO olabilir -- Chief Information Officer • DBA – Veri Tabanı Yöneticisi – Veri Tabanı Yönetim işlevinden sorumlu kişi DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Veri Yönetimi – Bir örgütteki veri kaynaklarının topyekün yönetimi sorumluluğu • Veri Tabanı Yönetimi – Fiziksel veri tabanı tasarımı ve veri tabanı yönetimi teknik sorumluluğu • Veri Hizmetçisi – Bir örgütün verilerinin alt setinden ve bu verilerle ilgili tüm etkileşimlerden (uygulamalar, kullanıcı erişimi vs. ) sorumluluk DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Terimler ve Kavramlar • Modeller – (1) Veri tabanı görünümleri ya da düzeyleri • Kavramsal, mantıksal, fiziksel – (2) VTYS türleri • İlişkisel, Hiyerarşik, Ağ, Nesne Tabanlı İlişkisel DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Modeller (1) Uygulama 1 Dış Model Uygulama 2 Dış Model Uygulama 3 Uygulama 4 Dış Model Uygulama 1 Kavramsal gerekler Uygulama 2 Kavramsal gerekler Uygulama 3 Kavramsal gerekler Kavramsal Model Mantıksal Model İç Model Uygulama 4 Kavramsal gerekler DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Modelleri (2): Tarihçe • Hiyerarşik Model (1960’lar ve 1970’ler) – Programlama dillerindeki veri yapılarına benziyor. Kitaplar (no, başlık) Yazarlar (ad, soyad) DOK 322 – Bahar 2006 Yayıncılar Konular 2006. 02. 20

Veri Modelleri (2): Tarihçe • Ağ modeli (1970’ler) Verilerin tek girişini ve veri zincirleri boyunca dolaşma “bağlantıları” sağlar Yazarlar Konular Kitaplar Yayıncılar DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Modelleri (2): Tarihçe • İlişkisel Model (1980’s) – Veriler için kavramsal olarak basit bir model; veriler, ilişkiler (“tablolar”) olarak tanımlanır ve tüm veriler görülebilecek şekildedir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Modelleri (2): Tarihçe • Nesne Tabanlı Model (1990’lar) – Veriyi ve işlemleri “Nesne” olarak kapsülleştirir Kitaplar (no, başlık) Yazarlar (ad, soyad) DOK 322 – Bahar 2006 Yayıncılar Konular 2006. 02. 20

Veri Modelleri (2): Tarihçe • Nesne-İlişkisel Model (1990’lar) – işkisel Modelin iyi bilinen özelliklerini Nesne Tabanlı özelliklerle birleştirir. Bunlar: • Kullanıcı tanımlı veri türleri • Kullanıcı tanımlı fonksiyonlar • Kalıtım ve alt sınıflar DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Veri Tabanı Sistemi Yaşam Döngüsü Fiziksel Yaratım 2 Dönüştürme 3 Tasarım 1 Büyüme, Değişim ve Yaşatma 6 Entegrasyon 4 İşlemler 5 DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Tasarım • Örgütün gereksinimlerini belirleme • Veri tabanı Kavramsal Modelini geliştirme – Varlık-İlişki diyagramı tekniklerini kullanarak • Veri Sözlüğü inşa etme • Mantıksal Modeli geliştirme DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Fiziksel Yaratım • Veri tabanı Fiziksel Modelini geliştirme – Veri formatları ve türleri – Dizinlerin belirlenmesi, vs. . • Prototip veri tabanının yüklenmesi ve test edilmesi • Güvenlik, gizlilik ve erişim denetimlerinin kararlaştırılması ve kurulması • Tutarlılık sınırlamalarının kararlaştırılması ve kurulması DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Dönüştürme • Yeni veri tabanını kullanmak için mevcut veri setlerini ve uygulamalarını dönüştürme – Eski verileri yeni formatlara dönüştürmek için programlar ve dönüştürme programcıkları (utility) gerekebilir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Entegrasyon • 3. Adımla örtüşür • Yeni veri tabanına dönüştürülmüş ve yeni uygulamaların entegrasyonu DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

İşlemler • Tüm uygulamalar tam-ölçekli çalıştırılır • Gizlilik, güvenlik ve erişim kontrolü sağlanır • Kurtulma ve Yedekleme prosedürleri kurulmalı ve kullanılmalıdır DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Büyüme, Değişim ve Yaşatma • Değişim, bir yaşam biçimidir – Uygulamalar, veri gerekleri, raporlar vs. yeni gereksinimlere göre değişir – Veri tabanı ve uygulamaların değişiklik gereksinimlerini karşılaması için değiştirilmeleri gerekir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Yaşam Döngüsünün Bir Başka Görüntüsü Entegrasyon 4 İşlemler 5 Tasarım Fiziksel 1 Yaratım Dönüştürüm. Büyüme, 2 Değişim 3 6 DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Cookie Veri Tabanı DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Cookie Gerekleri • Cookie hipotetik bir toplu kataloğun bilgilerini içeren bir bibliyografik veri tabanı • Hangi kütüphanelerin hangi kitaplara sahip olduğunun kaydedilmesi gerekli • Bibliyografik bilgi aranması gerekli – Yazar, başlık, konu, yer no vs. . • Sipariş için kitapları kimin yayımladığının bilinmesi gerekli DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Varlık-İlişki Diyagramları • Varlık-İlişki diyagramları veri tabanı tasarımında kullanılan temel araçlardan biridir • Varlık-İlişki diyagramlarını daha sonra ayrıntılı olarak inceleyeceğiz • Varlık-İlişki diyagramları Varlıkları (dikdörtgenler) ve özelliklerini (elipsler) ve varlıklar arasındaki ilişkileri (baklava dilimleri) gösterir DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Cookie Veri tabanı • Halen veri tabanında 6 varlık var – Books (bibfile) -Kitaplar – Local Call numbers (callfile) – Yerel Yer no’ları – Libraries (libfile) - Kütüphaneler – Publishers (pubfile) - Yayıncılar – Subject headings (subfile) – Konu başlıkları – Konu ve Kitaplar arasındaki bağlantılar (indxfile) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

BIBFILE • Kitaplar (BIBFILE) belli kitaplarla ilgili bilgi içerir. Her kitap için bir kayıt var. Özellikleri: – – – – accno – “sağlama” no’su ya da seri no title – kitap adı loc – Yayın yeri date – Yayın tarihi price – Kitabın fiyatı pagination – Kaç sayfa olduğu ill – Varsa ne tür resimler (haritalar vs. ) height – Kitabın yüksekliği (cm olarak) DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Books/BIBFILE Title accno Loc Price Books Date Pagination Height DOK 322 – Bahar 2006 Ill 2006. 02. 20

CALLFILE • CALLFILE yer no’su ve belli kitapları belli kütüphanelerle ilişkilendiren mevcutlar bilgisi içerir Özellikleri: – accno – kitap sağlama no’su – libid –sahip olan kütüphanenin no’su – callno – nedeki yer no’su – copies –belli bir kütüphanedeki kopya sayısı DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Local. Info/CALLFILE libid Callno accno Copies CALLFILE DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

LIBFILE • LIBFILE toplu kataloğa katılan kütüphaneler hakkında bilgi içerir. Özellikleri: – – – – libid – Kütüphane no’su library – Kütüphane adı laddress – Kütüphne sokak adresi lcity – Şehir adı lstate – Eyalet kodu (kısaltma) lzip -- zip kodu lphone – Telefon no’su mop - suncl – Kütüphanenin açılış kapanış ssatleri DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Libraries/LIBFILE lstate laddress lcity lzip Library lphone Libid Sat. Cl LIBFILE Sun. Op Sat. Op Suncl FCl MOp FOp Th. Cl Mcl Tu. Op DOK 322 – Bahar 2006 Tu. Cl WOp WCl Th. Op 2006. 02. 20

PUBFILE • PUBFILE kitapların yayıncıları hakkında bilgi içerir. Özellikleri: – pubid – Yayıncı no’su – publisher – Yayıncı adı – paddress – Yayıncı adresi – pcity -- Şehir – pstate -- Eyalet – pzip -- zip kodu – pphone – Telefon no – ship – Kaç günde teslim ettiği DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Publisher/PUBFILE paddress Publisher pcity PUBFILE pubid pstate pzip Ship pphone DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

SUBFILE • SUBFILE kitaplara verilebilecek her tekil konu başlığını içerir. Özellikleri: – subcode – Konu no’su – subject – Konu başlığı/tanım DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Subjects/SUBFILE subid Subject SUBFILE DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

INDXFILE • INDXFILE kitaplarla konu başlıkları arasında çoklu ilişki sağlar. Özellikleri tamamen diğer tablolara bağlantılardan ibarettir. – subcode – Konu no’suna bağlantı – accno – Kitap sağlama no’suna bağlantı DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Konularla Kitapları İlişkilendirme subid accno INDXFILE DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20

Cookie Sorularına bazı örnekler Sorular • 1. CD-ROM in the Library adlı kitabın yazarı kimdir? • 2. CD-ROM in the Library adlı kitabın yayıncısını ve adresini bulunuz. • 3. CD-ROM in the Library adlı kitap hangi kütüphanelerde vardır? • 4. CD-ROM in the Library adlı kitaba hangi konu başlıkları verilmiştir? • 5. Moffitt Kütüphanesinin sahip olduğu “Eğitim” (Education) konu başlıklı ve “Dell Publishing” yayınevi tarafından yayımlanmış olan kitapların yazarlarını ve eseadlarını yer numaralarıyla birlikte listeleyiniz. • 6. Berkeley Halk Kütüphanesinin ve şubelerinin sahip olduğu tüm kitapları yer numaraları, fiyatları ve kopya sayılarıyla birlikte listeleyiniz. • 7. Tüm kütüphanelerdeki fiyatı 10 dolardan daha fazla olan duplike kitapları en pahalısından en ucuzuna doğru listeleyiniz. • 8. Tüm kütüphanelerde kaç kitap bulunmaktadır? • 9. Tüm kütüphanelerin sahip olduğu kitapların toplam fiyatı ne kadardır? • 10. Kongre Kütüphanesindeki Veysey tarafından yazılan kitaba hangi konu başlıkları verilmiştir? DOK 322 – Bahar 2006. 02. 20