Urnordisk Sprkhistorie NOSP 103 F Fjernord v 2016

Urnordisk (Språkhistorie) NOSP 103 -F (Fjernord), v 2016 Ivar Utne Endringer på og etter helgesamlinga markert med «helgesml. » i tittelfeltet. (sist endra 4. 3. 2016) febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 1

Germanske språk • Germanske språk er opphav til bl. a. tysk og engelsk. • Langt bak opphav i indoeuropeiske språk. • Indo-europeisk opphav til mange europeiske språk, bl. a. i vest. • Avlyd, som finst i sterke verb, har vore med frå langt tilbake her. febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 2

Runealfabetet • Eldste skriftlege kjeldene • Ein lyd, ein bokstav • Inspirert av bl. a. latinsk alfabet febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 3

Urnordisk • Omkring år 200 – 700 • Stabilt 200 – 500, lange ord, mange stavingar, større vokaldel enn seinare • Store endringer 500— 700, stavingar forsvinn eller blir forkorta • Manus: «Språkbeskrivinga byggjer på forsøk på å lage forklaringsmodellar. Dei er bygde på kva ein veit om språkleg system og endringar i større samanhengar i samtid og andre tider og i andre språk. Oftast vil språkeksempel vere viste med stjerne, *, framfor. Det viser at det former ein har prøvd å rekonstruere ut fra slike modellar kombinert med bitar av dokumentasjon for språkbruk. » febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 4

Synkope, synkopetida • ‘samanslåing’ • trykklette stavingar blir kortare eller forsvinn • stavingar tidleg i orda fekk trykk og stavingar lenger ute fekk svakare trykk • dei trykksvake forsvann • gjekk mest ut over vokalar, slik at orda blei mindre vokalrike • omlyd i denne tida febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 5

Synkope (tillegg på helgesml. ) • daga. R > dagr (nom eintal) • dagan > daga (akk flt) • *Anulai. Bar > Óláfr (fleire stavingar fall bort, og endringar i vokalar) febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 6

Omlyd • vokalen i ei lett staving litt ute i ordet verkar på rotstavinga, slik at rotstavinga endrar seg i retning vokalen i den lette endestavinga • a-, u- og i-omlyd • endingane som hadde verka, forsvann ofte før norrøn tid (700) Eksempel på neste side. febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 7

Omlyd (lagt til på helgesml. og etterpå) • *landu > *lǫndu > lǫnd • *landum > lǫndum • *sofir > *søfir > søfr • *bo: tijan > * bø: tijan > bø: ta Forklaringar: • landu > lǫndu (u-endinga verka på rotvokalen) > lǫnd (endinga fall); dette gjeld fleirtal av «land» • sofir > søfir (i-en i endinga verka på rovokalen) > søfr (vokalen fall) febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 8

Bryting (endra på og etter helgesml. ) • A eller u i lette stavingar virka på kort e i rota • Til ja, jo, io o. likn. • eka > (aust: ) jag, jeg // (vest, utan bryting: ) ek > eg • erþu (th) > jǫrð, febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 9

Monoftongering • diftongar som har to lydar som glir over i kvarandre • Monoftongering vil seie: går over til å bli ein lyd • Austnordisk, dvs. Sverige og Danmark; i Noreg helst nær svenskegrensa • ei >e • au > ø • øy > ø (skriven «ey» i norrønt febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 10

Assimilering • ulike lydar blir meir like kvarandre eller blir til éin lyd I urnordisk tid: • omlyd • konsonantar som blir like febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 11

Assimilering av konsonantar (lagt til på helgesml. ) Ulikt i språkområda • Trinken, drink, drikka • Vinter, vetter / vetr febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 12

Etterhengd bestemt artikkel bátr-inn (-inn) sól-in (-in) land-it (-it) febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 13

Refleksivending • skilja + sik > skiljast febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 14

Oppgåver (frå tekst i fillageret) Bruk moment ovenfor og frå Leitre 1990 (ev. tilsvarande i 1975 -utg. ), og tillegg eksempel frå Leitre under omtala av dette. 1) Gje eit kort oversyn over kva som skil eldre og yngre urnordisk språk. 2) Gje eit kort oversyn over viktige endringar i synkopetida. (Overlappar med førre spm. ) 3) På kva vis fekk vi ulike språk i Norden i yngre urnordisk tid? 4) Kva er omlyd? 5) Vel ut ein typane omlyd og forklar. 6) Kva er bryting? 7) Kva er monoftongering? 8) Kva er assimilering? Korleis var det aktuelt i urnordisk og tidleg norrønt for vokalar og konsonantar? febr. 2016 Urnordisk, NOSP 103 -F (Fjernord), Ivar Utne, bygd på Leitre mfl. 1975 og 1990 15