Uredjenje Osmanskog carstva i poloaj Srba Dravno uredjenje

Uredjenje Osmanskog carstva i položaj Srba

Državno uredjenje Osmanskog carstva • Osmansko carstvo bila je centralizovana apsolutistička država, sa elementima teokratske vladavine (oblik vladavine u kojem sveštenstvo ima i politički uticaj) • Sultan je od početka 16. veka, od Selima I, imao i titulu kalife, što znači da je bio i islamski verski poglavar • Dobilo je ime po osnivaču osmanske dinastije, Osmanu • Na čelu države nalazio se sultan

• Osmanska država imala je veoma složen državni aparat • Vlast je skoncentrisana oko sultana, dok je izvršnu vlast vršio Carski divan (savet), koji je bio poznatiji pod imenom Visoka porta, koju su činili veziri, na čelu sa velikim vezirom • Veliki vezir je bio drugi čovek u državi, sultanov zamenik u upravljanju državom, on je bio glavni vojni komandant, postavljao službenike po provincijama

• Posle osvajanja Carigrada, 1453. god. , osmanska prestonica preneta je iz Jedrena u Carigrad • Na mestu stare vizantijske carske palate podignut je sultanov dvor, Topkapi saraj

Topkapi palata

• U administrativnom smislu Osmansko carstvo bilo je podeljeno na beglerbegluke (ejalete), oni su se dalje delili na sandžake, a sandžaci na nahije • U početku, do sredine 16. veka, carstvo je imalo samo dva beglerbegluka: Rumeliju (evropski deo) i Anadoliju (azijski deo), kasnije su osnovani novi • Na čelu beglerbegluka nalazio se beglerbeg, koji je upravljao tom oblašću u ime sultana, od 16. veka nosili su titulu vezira • Sandžaci su se delili i na kadiluke (sudske oblasti), kojima je upravljao kadija • Kadija je sudio na osnovu šerijata (islamsko versko pravo) i kanuna (sultanovo zakonodavstvo)

Društveno uredjenje Osmanskog carstva • Stanovništvo carstva delilo se po staleškoj pripadnosti na vladajući vojnički stalež, asker i pokoreno stanovništvo, raju • U početku askere su činili isključivo muslimani, ali od 16. veka i mnogi hrišćani su bili uključeni u vojnički sloj • Isto tako, raja je mogla biti i muslimanska i hrišćanska

• Najvažniji i najbrojniji deo vojske činile su spahije, turski feudalci • Oni su služili u vojsci kao konjanici • Spahije su od sultana dobijale zemljišni posed, spahiluk, uz obavezu da lično učestvuju u vojnim pohodima i povedu odredjeni broj vojnika • Posedi su se prema veličini delili na timare, zeamete i hasove • Timari su bili najmanji posedi, bilo ih je najviše, pa se turski feudalni sistem drugačije naziva timarski sistem, zeameti su bili posedi srednje veličine • Hasovi su bili najveći posedi, to su bili sultanovi posedi, njegovih rodjaka ili visokih državnih službenika • Janičari su bili stalna vojska, koja je regrutovana putem “danka u krvi”, oni su služili kao pešadija

• Raja je imala obaveze prema sultanu; najznačajnija je plaćanje harača (glavarina) • Harač je porez koji je plaćao svaki punoletni hrišćanin • Osim harača, raja je imala obaveze i prema spahijama, tzv. spahijska glavnica, kao i deo poljoprivrednih proizvoda (desetak)

Položaj Srba u Osmanskom carstvu • Krajem 16. i početkom 17. veka pojavljuju se slabosti osmanskog feudalnog sistema • Tada dolazi do finansijske krize, korupcije u državnom sistemu, bezakonja u provincijama • Uzroci krize bili su višestruki: • Prestanak turskih osvajanja (nije bilo više novih timara, nije bilo ni ratnog plena, što se negativno odražavalo na državne finansije) • Kriza turske privrede i njeno ekonomsko zaostajanje

• Kriza osmanskog carstva najviše se odrazila na položaj raje • Usled povećanih finansijskih potreba države raslo je opterećenje stanovništva, porezi se stalno povećavaju a uvode se novi vanredni nameti (kuluk, prinudni rad) • Položaj raje posebno je pogoršan pojavom čitlučenja

• Čitlučenje je proces pretvaranja državnih feudalnih poseda u privatnu svojinu, uglavnom od strane janjičara ili spahija • Oni su na taj način postajali čitluk-sahibije (gospodari čitluka) • Čitluk-sahibije su seljacima nametali veoma teške obaveze

• Srbi su se povlačili pred turskom vlašću i naseljavali nova područja • Prvi talasi iseljavanja počinju još nakon Maričke bitke (1371. god. ) sa prostora Makedonije prema severu, u Moravsku Srbiju • Novi talas seobe usledio je nakon Kosovske bitke, uglavnom na prostor južne Ugarske • Nakon pada despotovine, 1459. god. , počinju još intenzivnije seobe severno od Save i Dunava

Položaj Pećke patrijaršije pod turskom vlašću • Sa postepenim turskim osvajanjem srpskih zemalja, nad njima se širila nadležnost grčke Ohridske arhiepiskopije • Nakon smrti patrijarha Arsenija II (oko 1463. god. ) nije biran novi patrijarh • Smederevski episkop Pavle je u periodu 15301541. god. pokušao da obnovi Patrijaršiju, boreći se protiv ohridskog arhiepiskopa, ali je na kraju osudjen i raščinjen

Pećka patrijaršija

• Pećka patrijaršija obnovljena je 1557. god. velikom zaslugom velikog vezira Mehmed paše Sokolovića • Tome je doprinelo učešće Srba u turskom osvajanju Banata 1552. god. • Prvi patrijarh Makarije i njegovi naslednici bili su bliski rodjaci Mehmed paše Sokolovića

• Mehmed paša Sokolović • Poreklom je bio Srbin iz Hercegovine • Veliki vezir 1565 -1579

• U nadležnosti Pećke patrijaršije našli su se ne samo Srbi pod turskom vlašću, već i srpsko stanovništvo izbeglo u Ugarsku, Austriju, Veneciju • Obnova Pećke patrijaršije doprinela je ograničavanju procesa islamizacije • Islamizacija uglavnom nije bila prisilna • Proces islamizacije bio je posebno izražen u oblastima u kojima pravoslavna i katolička crkva nisu imale dovoljno uticaja, to je prostor Bosne • U islam su uglavnom prelazili pripadnici povlašćenih slojeva da bi zadržali svoj položaj, prelazak u islam oslobadjao je plaćanja harača • Islamizovano stanovništvo identifikovalo se sa Osmanskim carstvom, tako da je ono promenom vere vremenom izmenilo i svoju nacionalnu pripadnost (poturčenjaci)

• Srpska crkva je negovanjem kultova Nemanjića i kneza Lazara čuvala tradicije srpske državnosti i srpsku nacionalnu svest u periodu strane vladavine • Do početka 17. veka crkva je uspevala da održi dobre odnose sa osmanskim vlastima • Kriza u Osmanskom carstvu, koja je pogadjala pravoslavne vernike, uticala je na to da sveštenstvo počne da se okreće hrišćanskim silama, da od njih traži pomoć i podržava ratove hrišćanskih sila protiv Osmanskog carstva.

• Porta je konačno izgubila poverenje u Pećku patrijaršiju nakon dve velike seobe Srba na austrijsku teritoriju: prve 1690. god. , koju je predvodio Arsenije III Čarnojević i druge iz 1739. god. , koju je predvodio Arsenije IV Jovanović Šakabenta • Posle II velike seobe, na mesto patrijarha uglavnom su postavljani Grci, koji su Pećku patrijaršiju sve više dovodili u zavisnost od Vaseljenske (grčke) patrijaršije • Sultan Murat III je 1766. god. izdao ferman o ukidanju Pećke patrijaršije, nakon čega su Srbi u crkvenom pogledu došli u nadležnost Vaseljenske patrijaršije