Uczenie si przez dowiadczenie pedagogiczne czyli podejcie eksploracyjne

Uczenie się przez doświadczenie pedagogiczne, czyli podejście eksploracyjne, implikuje ciekawość badawczą, chęć zbierania informacji o swojej pracy, analizowanie zebranych danych oraz krytyczną refleksję.

Cykl uczenia się refleksyjne uczenie się / nauczanie

Obserwacja jako metoda zbierania danych pedagogicznych

• Obserwacja pozwala na uzyskanie informacji o uczniach, które trudno zdobyć innymi metodami badań (uczniowie klasy 1, reakcje uczniów, etc. ) • Tradycyjnie określa się obserwację jako metodę nieingerującą, w której badacze nie manipulują sytuacją, nie zadają pytań uczestnikom i nie wywołują zdarzeń.

• Fakt, że lekcja przebiega sprawnie albo że jest podobna do innej lekcji nie oznacza, że nie warto jej obserwować. • Obserwacja polega na głębszym wejrzeniu w sytuację, która na powierzchni wydaje się typowa, normalna i dobrze znana. • Obserwacja nie ma zbyt dużej wartości, jeżeli kończy się stwierdzeniem „to była fajna lekcja”.

• Znasz szkołę zbyt dobrze… - z perspektywy ucznia.

• Fakt, że lekcja przebiega sprawnie albo że jest podobna do innej lekcji nie oznacza, że nie warto jej obserwować. • Obserwacja polega na głębszym wejrzeniu w sytuację, która na powierzchni wydaje się typowa, normalna i dobrze znana. • Obserwacja nie ma zbyt dużej wartości, jeżeli kończy się stwierdzeniem „to była fajna lekcja”.

Techniki obserwacji niestandaryzowanej Umożliwiają one opis i analizę jakościową zgromadzonego materiału obserwacyjnego. Do technik tych można zaliczyć: • technikę obserwacji dorywczej • technikę dzienniczków obserwacyjnych • technikę obserwacji próbek zdarzeń (Łobocki, 2009: 65)

Technika obserwacji dorywczej (anegdotycznej) • „Polega na zapisywaniu szczególnych przejawów zachowania się uczniów, które – według osobistego uznania nauczyciela – na to zasługują. Tak więc, nie tyle cel obserwacji wyznacza postrzeganie i gromadzenie danych obserwacyjnych, ile chwilowe i szybko na ogół przemijające zainteresowanie obserwatora. W ten sposób odnotowuje on praktycznie wszystko, co zwraca jego uwagę w zachowaniu się uczniów. ” • (technika bardzo subiektywna)

• „Technikę obserwacji dorywczej można stosować zwłaszcza w przypadkach, w których nie mamy lepszego rozeznania. Nie znamy bliżej klasy, nie mamy żadnych konkretnych zamierzeń i planów badawczych. Wskutek jej zastosowania klasa staje się nam bliższa. ” • „Wnioski wypływające z obserwacji dorywczej są raczej pozbawione głębszego uzasadnienia naukowego. Stanowią podstawę formułowania hipotezy roboczej, której zweryfikowanie wymaga bardziej rzetelnych technik badawczych”. (Łobocki, 2009: 66)

Technika dzienniczków obserwacyjnych • Technika dzienniczków obserwacyjnych polega na opisywaniu zdarzeń lub zjawisk w ich naturalnym następstwie czasowym i na przestrzeni możliwie długiego okresu czasu. • Dokonujemy zapisu spostrzeżeń z dnia na dzień lub po każdorazowym kontakcie • Zachowania i sytuacje przedstawiamy w formie narracyjnej • Obserwator nie określa z góry dokładnie przedmiotu obserwacji, toteż zapisuje przeważnie to, co zwraca jego uwagę. Wskutek tego dokonywane przez niego zapisy są często tendencyjne i stronnicze. • Tego rodzaju technikę obserwacyjną można polecić nauczycielom młodszym, stawiającym pierwsze kroki w swym. zawodzie. Zapisy te oczywiście służyć mają nie tyle celom poznawczym, ile czysto praktycznym, mianowicie zwielokrotnieniu i pogłębieniu ich doświadczenia pedagogicznego. (Łobocki, 2009: 67 -68)

Zdarzenia krytyczne • Podstawą do wyciągania wniosków pedagogicznych mogą być także zachowania i sytuacje, które nie są powtarzalne (to znaczy nie powtarzają się zbyt często). • Są to zdarzenia, które mogą rzucić światło np. na pewne cechy zachowania nauczyciela lub jego styl nauczania. • Np. nauczyciel może nagle zareagować zbyt emocjonalnie, kiedy uczeń przedstawi mu pracę o bardzo niskiej jakości – to może pokazywać na poziom tolerancji frustracji i to że osiągnięte zostały granice tego poziomu. • Zdarzenia są krytyczne, pomimo faktu, że nie są rutynowe, mogą pokazać rzeczy bardzo istotne. – Są to zwykle nietypowe zdarzenia.

• Obserwacja zogniskowana jest obserwacją selektywną, skoncentrowaną na jednym lub kilku zagadnieniach. Przykładowe zagadnienia, które mogą stanowić zakres obserwacji, to:

Obserwacja zogniskowana Przykładowe zagadnienia, które mogą stanowić zakres obserwacji: • wykorzystanie czasu podczas lekcji, • wzory interakcji, • techniki aktywizacji uczniów, • techniki organizacji pracy w klasie, • sposób udzielania instrukcji i wyjaśnień, • użycie języka obcego i języka natywnego, • sposoby poprawiania błędów, feedback nauczyciela, • ocenianie osiągnięć ucznia, • strategie utrzymania dyscypliny w klasie, • strategie działania w obliczu problemów, itd.

• Obserwacja standaryzowana i niestandaryzowana • W przypadku obserwacji standaryzowanej przed rozpoczęciem obserwacji należy przygotować listę kategorii zachowań, które są interesujące ze względu na badany problem i które planujemy obserwować. Taki zestaw kategorii nazywany jest schedułą obserwacyjną.

• Zadanie 1: • Opracowanie scheduły obserwacyjnej dla poszczególnych obserwacji - powyżej

• Obserwacja ustrukturyzowana jest systematyczna i umożliwia badaczowi uzyskanie danych liczbowych • Dane liczbowe z kolei ułatwiają dokonywanie porównań pomiędzy sytuacjami. • Umożliwia ilościowe opracowanie zebranych danych

Obserwacja ustrukturyzowana: techniki • Próbki zdarzeń (event sampling) • wymaga wprowadzenia znaku określającego wystąpienie danego zdarzenia: • • Nauczyciel krzyczy na dziecko ///// Dziecko krzyczy na nauczyciela /// Rodzic krzyczy na nauczyciela // Nauczyciel krzyczy na rodzica //

• Metoda dobra do pomiaru częstości i porównywania otrzymanych danych. • Możemy np. powiedzieć, że ten nauczyciel krzyczy najwięcej… • Problem: pomimo, że mamy częstość zdarzeń, gubimy chronologię zdarzeń.

• Technika próbek czasowych • obserwacja odbywa się w ciągu niedługich jednostek (próbek) czasowych. Najczęściej stosuje się okresy 5 minutowe lub krótsze.

• Obserwator odnotowuje obserwacje w interwałach czasowych, np. co minutę, co 20 sek. • Z wybiciem tego momentu odnotowuje, co dzieje się dokładnie w tym momencie i wprowadza dane do odpowiedniej kategorii w arkuszu. Chronologia zdarzeń jest zachowana.

Observation techniques:

(Interval sampling) • zamiast wpisywania tego, co się dzieje w danym momencie, zapisuje się to, co się działo w czasie trwania interwału poprzedzającego zapis. • pozwala odnotować częstość oraz przybliżoną sekwencję zdarzeń, jednak pewne elementy chronologii zdarzeń zostają zagubione. Np. jeżeli w interwale poprzedzającym zapis miały miejsce 3 zdarzenia, wtedy kolejność tych zdarzeń nie jest odnotowana.

• • • Skale szacunkowe 1=wcale nie 2= bardzo mało 3= trochę 4= bardzo 5= w bardzo dużym stopniu W tym przypadku działanie obserwatora przesuwa się w kierunku większej inferencji (ponieważ musi on nie tylko odnotowywać przebiegające zdarzenia, ale także je oceniać). To może wprowadzić pewien stopień nierzetelności do obserwacji.

Wymagania poprawnej obserwacji: • Celowość • Planowość • Selektywność • Dokładność • Obiektywność

Obiektywizm • Polega na postrzeganiu i rejestrowaniu tego, co jest przedmiotem obserwacji niezależnie od osobistych doświadczeń, subiektywnych postaw lub oczekiwań obserwatora. Obserwacja obiektywna pozwala rozgraniczyć spostrzeżenia od ich interpretacji. • Należy unikać przedwczesnych wniosków. Zaleca się interpretację danych w końcowym etapie obserwacji.

O czym należy pamiętać prowadząc obserwację: • Nie dokonuj zbyt wczesnych interpretacji uzyskanych danych • Dbaj o obiektywizm – nie odnotowuj zdarzeń tylko w kontekście tezy, którą próbujesz udowodnić

O czym należy pamiętać prowadząc obserwację: • Nie ufaj zbytnio swojej pamięci. Informacje zapisane w pamięci narażone są na modyfikacje, zniekształcenie, zapominanie. Dlatego też zapisywanie danych powinno odbywać się na bieżąco lub bezpośrednio po obserwowanej lekcji. Nie możesz tej czynności odkładać do dnia następnego.

O czym należy pamiętać prowadząc obserwację: • Nie powinno się omawiać swoich spostrzeżeń z nikim przed ich zapisaniem. Takie omawianie może zniekształcać pamięć obserwowanych zdarzeń.

Omówienie obserwacji lekcji: • Obserwacja prowadzona w ramach praktyk pedagogicznych ma przede wszystkim charakter kształcący (a nie oceniający) • Omówienie powinno polegać głównie na opisie zaobserwowanych sytuacji • Staraj się minimalizować ewaluację lekcji

Informacja zwrotna • Monitorowanie zachowania uczniów • Rozmowa z opiekunem praktyk oraz innymi nauczycielami – staraj się uzyskać jak najwięcej informacji na temat własnej pracy

Konfrontacja z informacją zwrotną • Podstawą uczenia się o swojej pracy i rozwijania umiejętności • Jeżeli nie zgadzasz się z obserwatorem nie przyjmuj postawy obronnej i nie kłóć się. Zbyt nerwowa reakcja przeważnie ogranicza ilość przekazywanej nam informacji zwrotnej. • Nie przyjmuj postawy przepraszającej. Nie bądź zbyt krytyczny wobec siebie. Nie tłumacz się z każdego błędu. • Pamiętaj, aby w sposób otwarty nie negować spostrzeżeń obserwatora.

• Bądź otwarty na komentarze obserwatora i odpowiadaj w sposób pozytywny na jego sugestie i poprawki • Jeżeli się z czymś nie zgadzasz, nie zaprzeczaj, ale zaprezentuj kotrprzykłady, czyli przykłady przedstawiające w sposób odmienny dane zjawisko. • Rozmowa po obserwacji nie powinna mieć charakteru ataku i obrony.

• Jeżeli obserwujesz lekcję i zostajesz poproszony o informację zwrotną, unikaj wyrażania jednoznacznych pozytywnych lub negatywnych opinii (kiepska lekcja, świetna lekcja) • Unikaj niewerbalnych środków przekazywania negatywnej opinii: skrzywiona mina, kiwanie głową, gest, mimika twarzy.

„to co widzisz w danej szkole jest częściowo funkcją tego, jak szkoła widzi ciebie” (Walker i Adelman, 2005) • Twoja obecność będzie wywierała pewien wpływ na osoby obserwowane i ich zachowanie. Początkowo uczniowie i nauczyciele będą reagowali na oficjalny status przypisywany nowej osobie (czyli będą identyfikowali Cię głównie jako praktykanta). Z czasem jednak, reakcja ta będzie silniej kształtowana przez Twoją własną osobowość.

Błąd i niepowodzenie • Nie każda próba działania w nowej sytuacji kończy się sukcesem • Ryzyko popełnienia błędu jest wpisane w proces uczenia się • Niepowodzenie może być cennym źródłem informacji na przyszłość – informacji tej nie powinno się wymazywać z pamięci

Błąd i niepowodzenie • Czasami więcej wartościowych wniosków można wyciągnąć z lekcji nieudanej niż z tej, która się udała • Wykreślamy z naszego słownika słowo ‘porażka’ • Błąd to bardzo ważna informacja zwrotna, stymulująca refleksję i dająca podstawy do uczenia się.

Dwukierunkowy przepływ informacji zwrotnej • Jednokierunkowy przepływ informacji zwrotnej jest podejściem ograniczającym. Tego rodzaju podejście może przyczyniać się do wykształcenia u praktykanta postawy „wyuczonej bezradności” przejawiającej się w braku umiejętności wyciągania wniosków i podejmowania decyzji w sposób samodzielny.

Niechęć do hospitacji • Ktoś (obserwator lekcji) poświęcił swój własny czas, przychodząc na twoje zajęcia, po to, abyś ty miał możliwość uzyskania informacji zwrotnej na temat własnej pracy. • Tego rodzaju podejście do obserwowanej lekcji redukuje negatywne uczucia z nią związane.

Auto-obserwacja • Niejednokrotnie nauczyciele doświadczają trudności w dokonaniu oceny własnej lekcji. Mają tendencję do oceniania własnych lekcji w sposób skrajny: jako ogromny sukces lub jako przytłaczającą porażkę. Co więcej, zdarza się, że w przeciągu kilku minut nauczyciel w swojej ocenie popada z jednego ekstremum w drugie.

Auto-obserwacja • Niezależnie od tego, jak przebiegła lekcja, zawsze będzie można wskazać na jej lepsze i słabsze strony. Przyjmowanie postaw skrajnych: zachwyt nad samym sobą lub też bezwzględny krytycyzm nie sprzyjają rozwojowi kompetencji.

Podejście eksploracyjne w nauczaniu • Manipulowanie kontekstem, wprowadzanie nowych zmiennych • Wytężona świadomość, wnikliwa obserwacja, analiza i refleksja • Podejście eksploracyjne zakłada, że doświadczenie pedagogiczne rozumiane tylko i wyłącznie jako staż pracy lub długość czasu spędzonego w szkole nie może stanowić podstawy do wnioskowania o kompetencjach nauczyciela i jego rozwoju zawodowym.

• Rozwój kompetencji może być zapewniony jedynie przez połączenie doświadczenia pedagogicznego z krytyczną refleksją nad doświadczeniem. • Stosowanie podejścia eksploracyjnego w nauczaniu wymaga od nauczyciela świadomej, systematycznej i refleksyjnej analizy zdobywanego doświadczenia pedagogicznego.

• Obserwacja innych osób nie oznacza tylko i wyłącznie zdobywania wiedzy o działaniach innych osób – oznacza ona także jednoczesne uczenie się o sobie samym. • Zakłada się przy tym, że nasze własne działania często nabierają innego wymiaru, gdy zostają skonfrontowane z działaniami innych.

Inne źródła informacji zwrotnej • Dane zebrane podczas obserwacji można uzupełniać o subiektywne spostrzeżenia uczestników obserwowanych zdarzeń. • Rozmawiaj z nauczycielami. Postaraj się też uzyskiwać informacje dotyczące tych samych kwestii od różnych osób.

Podsumowanie praktycznych wytycznych dotyczących obserwacji lekcji • Przed rozpoczęciem obserwacji • Każdą prowadzoną przez ciebie obserwację powinna poprzedzać rozmowa z nauczycielem, którego lekcję będziesz obserwować. Podczas rozmowy z nauczycielem postaraj się omówić następujące kwestie: • cele lekcji, którą będziesz obserwować, • charakterystyka nauczanej klasy (rok nauki w szkole, ilość uczniów w klasie, ilość godzin języka obcego tygodniowo, poziom zaawansowania językowego, uczniowie z specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ogólne wrażenia dotyczące klasy)

Podsumowanie praktycznych wytycznych dotyczących obserwacji lekcji • materiał nauczany podczas lekcji, planowane techniki pracy, wykorzystywane podręczniki, inne wykorzystywane materiały, • sposób, w jaki nauczany materiał wiąże się z materiałem zrealizowanym wcześniej, • przewidywane problemy.

• podczas obserwacji • Po wejściu do sali lekcyjnej obserwator powinien starać się w żaden sposób nieingerować w przebieg lekcji. Staraj się wybrać miejsce, w którym nie stanowisz przeszkody dla realizowanych podczas lekcji czynności. Staraj się ‘pozostawać niezauważonym’.

• Podczas obserwacji lekcji: • Zachowuj się cicho, z nikim nie rozmawiaj, nie ingeruj w przebieg lekcji, nie pomagaj uczniom rozwiązać zadania, staraj się w miarę możliwości pozostawać niezauważony. • Staraj się nie nawiązywać kontaktów wzrokowych ani z uczniami ani z osobą prowadzącą lekcję. (Kontakt wzrokowy często stymuluje interakcję. ) Nie przerywaj, nie zadawaj pytań i nie komentuj.

• Staraj się zminimalizować wpływ swojej obecności na uczniów i przebieg lekcji. Jeżeli obserwowana jest lekcja, którą ty prowadzisz, pamiętaj, aby koncentrować się na uczniach i na swojej pracy, nie na obserwatorze.

• Po zakończonej lekcji zastanów się: • Co cię zaskoczyło podczas lekcji? Co odbyło się zgodnie z twoimi oczekiwaniami? Co zrobiłbyś inaczej powtarzając tego typu lekcję? Czego się nauczyłeś o nauczaniu?

• Każda przeprowadzona i obserwowana przez ciebie lekcja powinna być omówiona z opiekunem praktyk. • Lekcję można omówić bezpośrednio po jej zakończeniu, kiedy wszystkie szczegóły jej przebiegu są jeszcze żywe w pamięci.

• Opiekun praktyk może jednak zdecydować się na odroczony termin omawiania lekcji, na przykład kolejnego dnia, dając w ten sposób studentowi czas na refleksję i samodzielne sformułowanie wstępnych wniosków. • W przypadku gdy obserwator nie jest zadowolony z lekcji, poproś o możliwość powtórzenia obserwacji.

• Zapisz swoje refleksje. Zastanów się, czego nauczyłeś się podczas obserwacji. Odnotuj te elementy lekcji, które uważasz za godne naśladowania. Opisz też te aspekty lekcji które, według ciebie, wymagają modyfikacji.

• Konsultacja uzyskanych w obserwacji danych umożliwia ich bardziej obiektywną interpretację. Dlatego też rozmawiaj jak najczęściej z opiekunem praktyk, innymi nauczycielami oraz studentami odbywającymi praktykę pedagogiczną na temat swoich obserwacji.

• Pamiętaj jednak to tym, że wszelkie dane osobowe, jakimi dysponujesz są poufne. Omawiając więc sytuacje zaobserwowane w szkole nie wymieniaj nazwisk nauczycieli ani uczniów. Staraj się aby omówienie dotyczyło raczej zaobserwowanego w warunkach szkolnych zjawiska, a nie konkretnych osób.

• Konarzewski, Krzysztof. 2000. Jak uprawiać badania oświatowe. • Łobocki, M. 2009. Metody i techniki badań pedagogicznych. • Łobocki, M. 2007. Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych. • Pilch, T. , Bauaman, T. 2001. Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe. • Ellis, M. 2001. Observation. A course for Teachers of English. • Freeman, D. 1998. Doing Teacher-Research: from Inquiry to Understanding. • Brown, J. D. 1990. Understanding Research in Second Language Learning. • Hopkins, D. 1996. A Teacher’s Guide to Classroom Research.