TUMAENJE PRAVA Dr Biljana Kneevi 24 decembar 2019

TUMAČENJE PRAVA Dr Biljana Knežević 24. decembar 2019. Univerzitet Megatrend

Pojam tumačenja prava Intelektualna delatnost koja se bavi utvrđivanjem pravog, istinitog značenja pravne norme. Glavni problem kod tumačenja prava predstavljaju nejasnost, pravne praznine i neodređenosti formalnih izvora prava

Tumačenje Može prava je svakodnevna pravnička aktivnost biti neobavezno(naučnici, advokati, pravni savetnici) i obavezno (nadležna državna i službena lica)

PREDMET TUMAČENJA PRAVA Egzegetička škola: predmet tumačenja prava mogu biti samo zakoni Danas: predmet tumačenja su sve pravne norme (opšte, pojedinačne, pisane i nepisane, a izuzetno i ljudske radnje – npr. prekršaji, manus u rimskom pravu itd.

Krugovi Prvi tumačenja prava krug čini jedna ili više normi koje su predmet tumačenja, drugi krug su sa njima povezane norme, treći krug su uži ili širi skupovi srodnih normi, sve do sistema prava.

Neposredno tumačenje: tumači se određena pravna norma Posredno Svi tumačenje: popunjava se pravna praznina neregulisani odnosi u društvu nisu pravne praznine, kao što su oni odnosi koje država nema interes da reguliše, ili oni koji su regulisani samo pojedinačnom normom.

VRSTE PRAVNIH PRAZNINA KOJE SE POPUNJAVAJU TUMAČENJEM Prave: nastaju kada je neki složeniji društveni odnos regulisan opštom normom, ali neki njen deo nije regulisan Neprave: postoje kada čitava oblast društvenih odnosa nije regulisana opštim normama. Prave pravne praznine su uobičajene u pravu, dok neprave nastaju u izuzetim situacijama (revolucija)

Tehničke: nastaju zbog nedostatka nekog glavnog elementa norme (dispozicije ili sankcije), zbog nejasnoća ili neodređenosti pojmova (savesnost, poštenje, ispravnost, poverenje) Vredosne: nastaju prosuđivanjem jednog ili više pravnih subjekata da norma uređuje društveni odnos nepravedno ili neispravno prema shvatanju mira, sigurnosti, ili drugih pravnih vrednosti.

NEDOUMICE POVODOM ODREĐIVANJA I POPUNJAVANJA PRAVNIH PRAZNINA Da li određeni društveni odnos regulisati opštom pravnom normom ili da se prepusti slobodnom regulisanju? Ne postoji pravni propis koji reguliše popunjavanje pravnih praznina. Sud ili drugi organ samostalno donosi pojednačnu normu, oslanjanjući se na sudsku ili drugu praksu, pravnu nauku, običaje itd.

VRSTE TUMAČA I TUMAČENJA PRAVA Obavezno i neobavezno: da li tumači vrše ili ne vrše pravnu vlast Autentično i neautentično: ono koje vrši sam stvaralac pravne norme, ili onaj ko nije stvaralac Doktrinarno i operativno: cilj koji se želi postići tumačenjem – saznajna i pedagoška analiza (doktrinarno), ili rešavanje nekog praktičnog problema (operativno)

Tumačenje državnih organa Tumačeje državnih organa je uvek obavezno, autoritativno, vrše ga svi od ustavotvorca do sudije Dve vrste tumačenje državnih organa Apstraktno: kada ga vrši zakonodavac (interpretativni zakon, deluje et pro futuro) Konkretno: tumačenje sudskih i upravnih organa Sudsko tumačenje se smatra konačnim

Tumačenje društvenih subjekata Fizička i pravna lica (ono je neautoritativno, kazuističko i operativno) Nije konačno

Doktrinarno tumačenje Tumačenje koje daje pravna nauka Ono služi saznajnoj ili pedagoškoj analizi i kritici, predlaže izmene u pravu Tumačenje prava proučava naučna disciplina HERMENEUTIKA

SREDSTVA TUMAČENJA PRAVA Tradicionalna sredstva tumačenja Najvažnija sredstva tumačenja pravao odredio je Fridrih Karl Fon Savinji (1779 -1861): jezik, logika, sistem prava, istorija norme, cilj norme Na taj način su nastala: jezičko, logičko, sistematsko, istorijsko i ciljno tumačenje prava

Jezičko tumačenje predstavlja glavno prethodno sredstvo tumačenja- jezičko značenje Druga četiri sredstva služe da se odredi pravo značenje pravne norme (sociološka ispitivanja društvenih okolnosti)

Tumači retko kada biraju samo jedno sredstvo tumačenja Koristi se više postupaka i pravila kako bi se došlo do pravog značenja norme

POSTUPAK TUMAČENJA PRAVA Postupak tumačenja prava je intelektualni akt objašnjavanja i razumevanja pravne norme Sastoji se iz pripremnog i glavnog dela Sledi mu postupak primene prava

PRIPREMNI I GLAVNI DEO TUMAČENJA PRAVA Pripremni deo postupka tumačenja Utvrđivanje autentičnog teksta pravne norme Pronaći jednu ili više pravnih normi koje regulišu pravni odnos Utvrditi pozitivnost pravne norme (vremenski, prostorno i personalno važeća)

Glavni deo postupka tumačenja Utvrđuje istinito, stvarno značenje pravne norme Ako se ne slaže sa jezičkim tumačenjem, sledi ispravljanje jezičkog značenja

JEZIČKO TUMAČENJE Pravna terminologija koja ne postoji u običnom jeziku (nehat, stupanje na snagu, pravosnažnost, izvršnost, zastarelost, vanredni pravni lek) Pravna norma treba da bude što preciznija (naročito u krivičnom pravu), što razumljivija. Postoji leksičko, gramatičko, sintaksičko i interpunkcijsko tumačenje. Zakonodavac može da odredi koje od više značenja reči se koriste u datom opštem aktu, odnosno da odredi šta određena jezička konstrukcija znači

Jasno i nejasno jezičko značenje pravne norme Nedovoljnost (kada ništa ne kaže o onome što je predmet regulisanja) Besmislenost (protivrečnost) Neodređenost

Pravo značenje pravne norme Učenja pravnih škola o pravom značenju Postoje različite grupe pravnih škola: One koje zagovaraju dogmatski pozitivizam (Alojz fon Brinc). Smatraju da je u samoj normi potpuno jasno izražena volja zakonodavca, zbog čega je tumačenje prosta mehanička radnja Oni prema kojima zakon nije jedini formalni izvor prava (Fransoa Ženi i Škola interesne jurisprudencije), -svaka pravna norma ima tehničke praznine Oni koji odbaciju formalne izvore prava i tvrde da se u svakom novom slučaju stvara novo pravo (Božidar Marković, 1903 -2002).

VEZANO TUMAČENJE I NJEGOVE GLAVNE VRSTE Značenje pravnih normi ne može da se traži izvan jezičkog konteksta tvorca pravne norme, jer bi to onda bilo stvaranje prava Postoji nekoliko vrsta ovog tumačenja Subjektivno tumačenje (Fridrih Karl Fon Savinji 1779 -1861), pravo značenje norme je ono koje je hteo da joj prida njen tvorac Objektivno tumačenje (Rudolf fon Jering 1818 -1892), osnivač Škole interesne jurisprudencije, daje prvenstvo objektivnom tumačenju, tj. Onom značenju norme koje mu pridaje društvo tj. što je stvaralac norme „stvarno rekao“. Statičko tumačenje – pravo značenje norme je ono koje je norma imala u trenutku stvaranja Evolucionističko tumačenje – pravo značenje je ono koje norma ima u trenutku tumačenja.

SLOBODNO TUMAČENJE (STVARANJE)PRAVA Eugen Erlih (1862 -1922), Herman Kantorovic (1877 -1940) Treba se osloboditi krutih stega i prilagoditi životu u svakom konkretnom slučaju. Potrebno je da državni organi, posebno sudovi, raspolažu visokim stepenom slobode kada primenjuju pravo, što znači da mogu da sude i contra legem

LOGIČKO TUMAČENJE Predlaže primenu formalne logike pri tumačenju, pre svega načelo neprotivrečnosti i istovetnosti Prilikom tumačenja koristi se obična logika (Radomir Lukić, 1914 -1999) Prilikom tumačenja koristi se posebna, argumentativna ili retorička logika, jer cilj nije pronalaženje istine, nego postizanje saglasnosti oko predmeta spora (Haim Perelman 1912 -1984).

SISTEMATSKO TUMAČENJE Značenje norme utvrđuje se pomoću njenih veza sa drugim normama, koje čine pravni sistem

CILJNO (TELEOLOŠKO) TUMAČENJE Pretstavlja sociološko istraživanje uloga, tj. cilja pravne norme – šta se njome postiže? Određivanje cilja je veoma teško, norma može da ima više različitih ciljeva Na te teškoće ukazali su pripadnici Škole interesne jurisprudencije koji smatraju da sporovi moraju da se rešavaju merenjem konkretnih spornih interesa „za“ i „protiv“ nekih od njih (Filip Fon Hek i Maks fon Rimenlin)

ISTORIJSKOPRAVNO TUMAČENJE Sastoji se iz upoređivanja stare i nove norme kako bi se uočile promene u njima i otkrili povodi za njihovo donošenje Ni jedna pravna norma ne može da se shvati, ukoliko nam nije poznata njena istorija

UPOREDNOPRAVNO TUMAČENJE Vrsta pomoćnog tumačenja, do pravog značenja pravne norme dolazi se poređenjem istih ili sličnih normi u različitim pravnim sistemima (ombudsman)

POPUNJAVANJE PRAVNIH PRAZNINA Analogija – razlog sličnosti Na slučaj koji nije regulisan pravnom normom, primenjuje se norma predviđena za drugi slučaj koji je sličan slučaju koji predstavlja pravnu prazninu Neki pisci (Rudolf Karnap 1891 -1970), smatraju to stvaranjem novog prava i postavljaju pitanje opravdanosti analogije Rešenje: Ratio legis – zakonski razlog

Razlog suprotnosti (argumentum a contrario) Za sve slične slučajeve, koje norma ne obuhvata, primenjuje se njoj suprotna norma, korišćenjem razloga suprotnosti Rešenje: Ratio legis

Razlog „utoliko pre“ Predstavlja logičko pravilo kojim se zaključuje da obeležja jednog slučaja u još većoj meri ili sa još jačim razlogom postoje u drugom slučaju Ulpijanova manje“. izreka: Kome je dopušteno više, dopušteno je i

Razlog „autoriteta“ Sastoji se u autoritetu sudske prakse

Razlog „prirode stvari (rerum natura)“ Sastoji se od uviđanja skladnih pravilnosti postajanja i funkcionisanja, koje su date u samoj prirodi objekta ili odnosa.

Razlog „apsurdnosti“ Sastoji se od pretpostavke o „razumnom zakonodavcu“ – treba da se isključe sva besmislena značenje pravne norme

Usko tumačenje izuzetaka Norma koja predstavlja izuzetak u odnosu na neku opštu normu mora da usko da se tumači, odnosno da kao njen pravi smisao bude uzet njen najuži smisao

Popunjavanje pravnih praznina opštim pravnim načelima Izuzetno, pravne praznine se popunjavaju opštim načelima, umesto konkretnim normama (načelo da šteta treba da se nadoknadi, da ugovori moraju da se ispunjavaju) Prema školi egzegeze, postoje samo prividne praznine, jer ako neki odnos nije regulisan, on je prećutno regulisan nekom sličnom normom. Što je načelo opštije, recimo „pravičnost“, veća je pravna praznina.

UPOREĐIVANJE I ISPRAVLJANJE JEZIČKOG I PRAVOG ZNAČENJA Idealna U situacija: podudaranje jezičkog i pravog značenja slučaju da je pravo značenje različito od jezičkog, jezičko značenje ispravlja se pravim značenjem

Postoji više slučajeva ispravljanja: Ispravljanje jezičke omaške Ispravljanje pravne praznine (nepostojeće pravne norme)dostvarivanje prava Ispravljanje besmislene norme – ukoliko je u pitanju jezička omaška, ispravlja se taj deo norme, ukoliko je logički besmislena – poništava se (smatra se nepostojećom) Ispravljanje neodređene norme – najbolje se ipravlja uspostavljanjem ratio legis-a