ttir r sgu stjrnufrinnar Til forna voru stjrnurnar

Þættir úr sögu stjörnufræðinnar

• Til forna voru stjörnurnar stærri þáttur í lífi fólks en nú er tímatal staðarákvarðanir trúarlegt hlutverk

Á fyrri tímum var almennt álitið að jörðin væri miðpunktur heimsins

Fylgst með gangi tungls á steinöld

Stjörnufræðin verður til • menningarsamfélög verða til gjarnan við ár – Níl (Fornegyptar) – Efrat og Tígris (Babýlóníumenn)

Fornegyptar • heimsmynd: – hugsuðu sér heiminn sem rétthyrndan kassa með lengri hlið í stefnu frá norðri til suðurs – Botninn í kassanum var eilítið íhvolfur og fyrir honum miðjum var Egyptaland – Flatt eða hvelft loft kassans myndaði himininn og fjórar súlur eða fjallstindar héldu honum uppi – Stjörnurnar voru lampar sem héngu í köðlum neðan úr himninum – Kringum rönd kassans rann mikið fljót og á því gekk bátur sem bar sólina. Áin Níl var kvísl úr þessu fljóti.

Egypsku faraóarnir voru konungar og guðir. Skrifarar mynduðu yfirstétt. Þeir lögðu stund á stjörnuskoðun, m. a. Til að fylgjast með árlegum flóðum í Níl.

Himingyðjan • Ekki aðeins stjörnurnar voru guðir og gyðjur heldur einnig himinhvelfingin • Á myndinni sést himingyðjan Nut hvelfa sig yfir jörðina

Boðberi nýrrar trúar • Ekhnaton faraó (14. öld f. Kr. ) boðaði að aðeins væri til einn guð og að sólin og alltumvefjandi geislar hennar væru tákn hans • Í myndinni eru Ekhnaton, Nefertiti og þrjár af dætrum þeirra að færa Aten gjafir

Ár og dagar • Babýloníumenn miðuðu tímatalið við göngu tungls • Babýlóníumenn skiptu dýrahringnum í 12 stjörnumerki sem hvert spannaði 30° • Egyptar miðuðu tímatalið við sólina og skiptu árinu í 12 mánuði • Frá Egyptum er komin sú venja að skipta sólarhringnum í tvo 12 eininga hluta

Babýlóníumenn • heimsmynd: – hugsuðu sér jörðina sem kringlótta eyju með geysimiklu fjalli í miðju, en kringum eyjuna væri hringlaga haf. – Hinum megin við hafið væri hringlaga fjallgarður sem myndaði endimörk heimsins og héldi uppi himninum er þeir hugsuðu sér sem festingu eða hola hálfkúlu úr föstu efni. – Dyr væru á himnunum til austurs og vesturs, og færu himintunglin um þær þegar þau kæmu upp eða settust – Undir jörðinni væri vatn sem héldi uppsprettum við, og einnig væru vötn ofan festingarinnar og þau féllu til jarðar sem regn.

Babýlóníumenn • Framkvæmdu samfelldar athuganir á stjörnum • Voru brautryðjendur í stærðfræðilegri stjörnufræði • Grunntala talnakerfis þeirra var 60. E. t. v. vegna þess að margar tölur ganga upp í 60 eða að jörðin fer í kringum sólu á u. þ. b. 360 dögum

Tímatal • Forn-Egyptar: 12 mánuðir, 30 dagar hver + fimm helgidagar • Júlíanska tímatalið: hlaupár fjórða hvert ár (meðalár 365¼ dagar) • Gregoríanska tímatalið: aldamótaár aðeins hlaupár í fjórða hvert skipti (meðalár 365, 2425 dagar)

• Trúarbrögð: vísindi síns tíma • Stjörnuspeki byggðist á þeirri hugmynd að gangur himintungla hefði áhrif á líf fólks

Stjörnuspeki • Til forna var stjörnuspeki notuð til að taka ákvarðanir um stríð, frið, veiði- og uppskerutíma o. fl. • Forn-Grikkir mótuðu stjörnuspeki eins og við þekkjum hana • Útreikningar stjörnuspekinga mótuðu upphaf stjörnufræði • Gegndi svipuðu hlutverki og véfréttir • Dýrahringurinn hefur færst um 2 -3 vikur síðustu 20 aldir • Gagnrýnd bæði af kirkju og vísindum á nýöld • Vinsæl á síðari hluta 20. aldar (20 millj. bækur í USA)

Stjörnuspeki og rómantík • http: //800 predict. lycos. com/love/romance. cfm

Jörðin: flöt eða kúla? • land rís úr sjó • bogamyndaður skuggi jarðar á tunglinu

Jörðin: flöt eða kúla • hæð Pólstjörnunnar • tunglmyrkvi gerðist ekki samtímis á mismunandi stöðum

Forngrikkir • Jarðmiðjukenningin – Aristóteles (384 -322 f. Kr) – Ptólemaios (100 -165 e. Kr) • Sólmiðjukenningin – Aristarkos frá Samos • fann út að jörðin var mun stærri en tunglið og sólin mun stærri en jörðin • Myrkur á miðöldum?

Erastosþenes (3. öld f. Kr. ) • Mældi ummál jarðar og sýndi þannig fram á að jörðin væri hnöttur Alexandría a 1 a 2 Syene a 1 = a 2 a 1: 7, 2°, vegalengdin milli Alexandríu og Syene: 900 km. Hvert er ummál jarðar?

Aristarchos (3. öld f. Kr. ) • Sólmiðjukenning • Áætlaði fjarlægðina til tunglsins • Áætlaði fjarlægðina til sólar J S T

Nicolaus Kopernikus (1473 -1543) • Pólskur. Sérfræðingur í kirkjurétti. Starfaði sem kanúni og læknir. Lagði stund á stjörnufræði í hjáverkum

Sólmiðjukenning Kópernikusar • Miðja jarðar er aðeins þungamiðja þeirra hluta sem eru á eða við jörðu, en ekki miðja alheims • Sólin er miðja alheims. Reikistjörnurnar (m. a. jörðin) snúast um sólu • Sýndarhreyfing sólar og stjarna stafar af möndulsnúningi jarðar og snúningi um sólu • Fastastjörnur sýna ekki afstöðubreytingu eftir árstíðum vegna þess hve fjarlægar þær eru

“Aukabaugar” eru dæmi um sýndarhreyfingu reikistjarna. Á myndinni sést hvernig Júpíter virðist leggja lykkju á leið sína

Sólmiðjukenningin leiðir í ljós að “aukabaugar” eru sýndarhreyfing Umferðartími jarðar um sólu er styttri en umferðartími t. d. Mars Því virðist sem Mars snúi við og stefni í vestur þegar jörðin “fer fram úr” honum

Á okkar tímum er auðvelt að reikna út Innbyrðis afstöðu reikistjarnanna

Blaðsíða úr handriti Kópernikusar

Galileo Galilei (1564 -1642) • Brautryðjandi á sviði raunvísinda við upphaf nýaldar • Gerði grundvallaruppgötvanir í eðlisfræði og stjörnufræði • Beitti við rannsóknir mælitækjum sem hann fann sjálfur upp (hitamælir, tímamælir)

Galilei smíðaði fyrsta nothæfa stjörnusjónaukann. Uppgötvaði: • Sólbletti • Kvartilaskipti Venusar

• Fjölda fastastjarna sem ekki sjást með berum augum • Ójöfnur á tunglinu • Fjögur af tunglum Júpíters (Castillo, Io, Evrópu, Ganimedes)

Falllögmál Galileis: • Allir hlutir falla með sömu hröðun í lofttæmi (miðað við sama stað) • Fallvegalengdin er í réttu hlutfalli við falltímann í öðru veldi

Johannes Kepler (1571 -1631) Þýskur stjörnufræðingur. Skrifaði rit um stjörnufræði og ljósfræði. Starfaði með Tycho Brahe á Tímabili. Byggði kenningar um gang himintungla að nokkru á athugunum Brahes. Átti mikinn þátt í að festa sólmiðjukenninguna í sessi

Lögmál Keplers: • Farbrautir reikistjarna eru sporbaugar með sól í öðrum brennipunkti • Tengilína sólar og reikistjörnu fer alltaf yfir jafn stóran flöt á jafnlöngum tíma • Þegar meðalfjarlægð reikistjörnu frá sól er sett í þriðja veldi og deilt með umferðartíma hennar um sól í öðru veldi fæst sama tala fyrir allar reikistjörnurnar:

• 1. lögmál; brautir reikistjarnanna eru sporbaugar með sólina í öðrum brennipunkti

• Ef T er mælt í árum og a í stjarnfræðieiningum (AU) þá gildir:

Tycho Brahe (1546 -1601) • Danskur stjörnufræðingur • Þekktur fyrir nákvæmar stjörnuathuganir • Sýndi fram á að halastjörnur eru handan tungls; einnig sprengistjarna sem birtist 1572 • Setti fram “málamiðlunarheimsmynd”

Isaac Newton (1624 -1727) Enskur stærðfræðingur og eðlisfræðingur • Undirstöðureglur diffrunar og tegrunar • Þyngdarlögmálið • Undirstöðulögmál aflfræðinnar • Ljósfræðirannsóknir • Rannsóknir á hreyfingum reikistjarna

Hreyfilögmálin • Hlutur heldur hreyfingarástandi sínu óbreyttu (kyrrstaða eða jöfn hreyfing) ef engir kraftar verka á hann • Kraftverkun á hlut veldur hröðun hans í kraftstefnuna. Hröðunin er háð massa hlutarins. • Þegar kraftur verkar á hlut, verkar jafnsterkur kraftur á móti Þyngdarlögmálið Sérhver hlutur dregur annan hlut að sér með krafti sem er í réttu hlutfalli við margfeldi massanna en í öfugu hlutfalli við fharlægðina á milli þeirra í öðru veldi