TRKMENSTAN Prof Dr mer Gksel yar Trkmenler M

TÜRKMENİSTAN Prof. Dr. Ömer Göksel İşyar

Türkmenler �M. Ö. 3000’lerden beri bölgede yaşayan Türklerden geliyorlar. � 1845 -ORAZ HAN liderliğinde, Türkmen kabileler konfederasyonu. �İran ve Hive, buna karşı birlikte hareket ettiler. �İran-Türkmen tarihsel rekabeti. �Türkmenler: Rusya-İran çatışmasından yararlandılar. �Genelde Rusya’nın yanında yer aldılar. �En büyük Türkmen kabilesi olan TEKELER ise, Rusya’ya karşı direndiler. 1881 -Rusların GÖKDEPE yenilgisi. �Fakat ardından, büyük Rus katliamı geldi. Böylece Rus işgali tamamlandı.

Ruslar � Rusların bu ülkedeki ilk üssü: Hazar kıyısındaki KRASNOVODSK (şimdiki Türkmenbaşı) kenti. � Bu aşamadan sonra Türkmen bölgeleri, Pamuk Üretim Merkezine dönüştürüldü. (Özbekistan gibi). Rus ekonomisi için önemli… � 1890: Rus göçmenlerinin yoğun gelişi. � Zaman zaman Türkmenlerin Ruslara başkaldırıları oldu. � 1916 -Zorunlu Askerlik Yasası: Türkmenler tepki gösterdiler. � Türkmen birliği tetiklendi: YAMUT kabilesinden Cüneyd Han’ın liderliğinde. � Cüneyd Han, 1916’da Aşgabat’ı ele geçirdi. � 1917/18’de başlayan Rus İç Savaşı: Beyaz-Kızıl Ordu gerginliği, Türkmen toprakları savaş alanı haline geldi. � Türkmenler, 1920 yılı ortalarına kadar direndiler. Kabileler direndiler. � 1920: Türkmen Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti. (Rusya Fed’e bağlı…) � 27 Ekim 1924: Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti. � Türkmenistan Komünist Partisi yönetimi: Ruslar hep ön planda oldular.

Brejnev döneminde �Partide, Türkmen yerel liderler ön plana çıkabildiler. � 1969 -1985: Parti 1. sekreteri-Muhammednazar Gapurov. �Türkmenistan, Sovyet ekonomisine 2 sektörde hizmet etti: pamukta (Özbekistan’dan sonra 2. sırada) ve doğalgazda (Rusya’dan sonra 2. sırada). �Fakat yine de, OA’nın, ekonomik açıdan en geri cumhuriyeti olarak kaldı. �Türkmenler, çoğunlukla tarıma yönlendirildiler. �Türkmen yöneticilerin hoşnutsuzluğu-pragmatizmi. �Sovyet ideolojisine tam bağlanamadılar… Şüphe çektiler. �Kabile yapı ve ittifakları, güçlerini sürdürmeye devam ettiler. �En büyük kabile olan TEKELER’in, ülke yönetiminde başat rolleri oldu.

Saparmurat Niyazov: � 1985: Parti 1. sekreteri oluşu. �Öldüğünde (2006), kesintisiz en uzun iktidarda kalan OA lideriydi. �Teke kabilesinden-Aşgabat nomenklaturasından… �Gorbaçov’un yenilikçi fikirlerine pek taraftar olmadı. �Moskova ile sıkı bağların devamını savundu. �Ancak ülke, 27 Ekim 1991’de referandumuyla, bağımsızlığına kavuştu.

Ülkenin; �%90’ı: 500 metre altı geniş düzlükler. �%80’i: KARAKUM ÇÖLÜ… (doğalgaz en çok buradan çıkıyor. ) �Tarım, yapay sulama kanallarıyla yapılıyor. �Tarım, ülkenin sadece %36’sında yapılabiliyor. �Çölleşme hızı çok yüksek. �Gaz rezervleri, 23 trilyon metre küp seviyesinde. �En önemli gaz yatakları (karada): Şahlı, Soutabad, Açe, Samantepe, Naip, Sakar, Koturtepe… �Etnik dağılımı: %86 -Türkmen, %6 Özbek, % 5 Rus… (toplam nüfus: 5. 800. 000 / 2018), 30. 000 Beluci, 50. 000 Kürt de yaşıyor.

Toplumsal yapıda boylar-kabileler önemli: alt akrabalık grupları ve bölgesel kabile konfederasyonları şeklinde… �Kabilelerin en büyük ve organize olanı: TEKELER. (Aşgabat çevresinde yaşıyorlar) �İkinci en büyük kabile: YAMUTLAR. (İran sınırına yakın bölgelerde) �Üçüncü kabile grubu: ERSARILAR. (Nüfusunun en büyük kısmı, Kuzey Afganistan’dadır) �İran sınırındaki GÖKLEN kabilesi. �Diğer küçük kabile grupları: Doğu Türkmenistan’daki SALURLAR ve SARILAR. �En küçükleri: Çovdurlar, Atarlar, Seyidler.

TEKELER �Sovyet sınır hatları çizildiğinde, Türkmenistan’daki en hâkim kabile olarak bunlar ön plana çıktılar. �Bunlar Türkmen kimliğine ve ulusallaşmaya oldukça yatkındırlar. Çünkü dışarıda pek yoklar… �Yamutlar ve Ersarıların üçte biri, Kuzey İran ve Kuzey Afganistan’da kaldılar. Bölündüler. �Ülkede önemli bir Özbek azınlığı var… Özbekistan’la da komşu… Bu ülkeden tehdit algılayabiliyor. �Türkmenistan, devletin zayıflığının farkına vardı ve Reformasyona geçildi: 1994 -ABADANCILIK (REFAH) PROGRAMI… �Niyazov kaleme aldı; Halk Maslahatı onayladı.

ABADANCILIK PROGRAMI �Buna göre temel amaç: en stratejik ürün olan doğalgazın dışarıya pazarlanması. �Doğalgazda dünya 4. sü: 1) İran: 33. 6 trilyon, 2) Rusya: 33 trilyon, 3) Katar: 26 trilyon, 4) Türkmenistan: 23 trilyon metreküp… � 1994 -Asya Krizi: Rusya ve Ukrayna’nın, Türkmenistan’dan gaz talebi düştü. Bu ortamda, 3 GAZ PLANI yapıldı: �- 1) İran üzerinden Türkiye ve Batıya pazarlanması: hedef 1998. �- 2) Afganistan ve Pakistan üzerinden Hint Okyanusu’na ulaştırılması: hedef 1999. �- 3) Çin üzerinden Japonya’ya ulaşılması: hedef 2002.

Hatların akıbeti: 1. HAT � 1998 hattı: ABD olumsuz tavır aldı ve izin vermedi. (İran yaptırımları…) �Bunun alternatifi geliştirildi: 1999 -Aşgabat Anlaşması: TRANS-HAZAR projesi: NABUCCO. �Ama Rusya devreye girdi engelledi: 2 şekilde… � 1) Hazar’ın statüsü meselesi. � 2) 1997 -Mavi Akım’ın gelişimi: 2002 -2005/6. � Mavi Akım-2’nin bile geliştirilmeye çalışılması. �Neticede, Türkmenbaşı Niyazov, Mayıs 2000’de Trans. Hazar’ın, verimli olmadığından iptaline karar verdi.

2. Hat � 1999 Hattı: Tacikistan ve Afganistan iç savaşları buna engel oldu. �Türkmenbaşı: Afganistan’da Taliban ve 1994’te Raşid Dostum’la (Kuzey İttifakı) anlaşarak projeyi hayata geçirmeye çalıştı. �Taliban’la anlaşma… Tanıma… �Ekim 1997’de 3’lü Komisyon kuruldu: Türkmenistan-Pakistan. Afganistan. �Bu projeye, ABD UNOCAL ve Arjantin Bridas ortak oldular. �Ancak, ABD-Taliban ilişkileri buna izin vermedi. (gerekçe: El Kaide varlığı) �Aralık 1998’de ABD, Afganistan’daki El Kaide kamplarını bombaladı. �Aralık 1998’de, UNOCAL projeden çekildi. �Nisan 1999’da bu hat için yeni bir konsorsiyum oluşturuldu: CENTGAZ: Suudi Delta Oil başı çekti… �Türkmenistan, 1999 -BM Afganistan yaptırımlarına da karşı çıktı. . �Sonra 2001 savaş ve proje iptal oldu.

Türkmenbaşı, enerji alanında denge arayışlarından vazgeçmedi. Alternatif rota arayışları oldu. �Afganistan Operasyonu sonrası: Hamid Karzai ile anlaşmayı yeniledi. (150 sayfalık yeni anlaşma): TRANS AFGAN BORU HATTI PROJESİ: 30 Mayıs 2002 Anlaşması… �Projede Amerikan Exxon da bulunacaktı… �Pakistan devlet başkanı Pervez Müşerref de, bu projeye destek verdi. �ABD ile tekrar yakınlaşma oldu. �USAID yardımları, �Gelişim Liderliği Programı-FLEX. �ABD-Özgürlüğü Destekleme Yasası yardımları… �RUSYA bu yakınlaşma karşısında ŞOK OLDU….

Bu aşamada Türkiye-Türkmenistan yakınlaşması da oldu… �Mayıs 2003= Devlet Bakanı Kürşat Tüzmen ve büyük heyetin Aşgabat ziyareti. �Ocak 2005= Niyazov’un ani kararı: Rusya’ya satılan gazın fiyatını 42 dolardan 58 dolara çıkardı. �Rusya da renkli devrim sonrası, Ukrayna’ya sattığı doğalgazın fiyatını, 50 dolardan 230 dolara çıkarmıştı. �Türkmenistan, Kiev ile 58 dolar üzerinden satma pazarlığı yapmıştı… Yuvçenko almayı kabul etmişti.

� 3. HAT: başarılı oldu: Aralık 2009’da Çin kısmı devreye sokuldu… �Niyazov’un Ağustos 2006’daki Çin ziyareti. Proje canlandırıldı. �Çin ile yeni anlaşma yapıldı: Pekin, 30 milyar metreküp almayı taahhüt etti.

Enerjik diplomasi �Türkmenistan bu projelerin kapanmaması için komşu ülkelerle iyi ilişkiler içinde olmaya çalıştı: 12 Aralık 1995 -BM’de, DAİMİ TARAFSIZLIK… � 1996’da bir BM projesi olarak DEMİR İPEK YOLU PROJESİ’ne katıldı: �İran/Basra Körfezi ve OA’yı Türkmenistan üzerinden demiryoluyla (Yeni Tajan – Serah – Meşed demiryolu hattı) birbirine bağlama projesidir.

Türkmenistan’da Siyasi hayat: siyasi kurumlar gelişemedi: SAPARİSTAN’a dönüştü. � 1991: Türkmenistan Komünist Partisi, TUDP’ye (Türkmenistan Ulusal Demokratik Partisi) dönüştürüldü. �Niyazov, parti başkanlığına seçildi. �İktidar partisi bu oldu. �Niyazov, 1992’de çok partili sisteme geçişe kalkıştı: TUDP’den bir grubun ayrılarak, Köylü Adalet Partisi’ni kurmalarını istedi. (resmî muhalefet)…

Başta, bazı bağımsız siyasi oluşumlar vardı �İlk Bağımsız siyasi oluşum: 1989 -AĞIZBİRLİK HAREKETİ: Türkiye modelini baz aldı. 1993’te tek adamlığa itiraz edince, kapatıldı. Ayrılanlar, DEMOKRAT PARTİ’yi kurdular. �Bilimler Akademisi mensuplarının kurduğu: PAYKHAS. Kültürel gelişmeyi esas aldı. Bağımsız dergi çıkardı: DAYANAK. (Entelektüel hareket…) �Ülkeden ayrılanlar oldu. İlk dışişleri bakanı Abdi Kuliyev: 1992’de Moskova’da TÜRKMENİSTAN KURUMU’nu oluşturdu. Sürgündekiler katıldılar. Bunlar, sonradan, BİRLEŞİK TÜRKMENİSTAN MUHALEFET HAREKETİ’ni kurdular.

ÜST KURUM: Halk Maslahatı- Türk geleneğinde 5000 yıldır mevcut… Yılda en az 1 kez toplanır. �Tüm siyasal kurumların bir arada toplandığı, en üst kurumdur. Fakat fiiliyatta Niyazov’un totaliterliğinin aracı oldu… �Fonksiyonları: �- merkezi üst örgüt, �- en stratejik kararlar, �- anayasal düzenlemeler, �- referandum kararları, �- ekonomik-sosyal gelişme stratejileri, �- devlet sınırlarında değişiklikler, �- uluslararası antlaşmaların onaylanması, �- savaş ilanları.

Türkmenbaşı � Devletin başı-cumhurbaşkanı… � En yüksek makamdır. . � Halk Maslahatı’nın önünde yemin ederek, göreve başlar. � Görev süresi: 5 x 2 yıl… Kağıt üzerinde kaldı… � Ayrıca 50 üyeli, MECLİS var… � Niyazov’un görev süresi, 1997’de doluyordu. � Referandumla, 2000’e kadar uzatıldı. � Ekim 1995 ve Aralık 1999’da, Halk Maslahatı, Niyazov’un yetki süresini ömür boyu yapma teklifinde bulundu. � Niyazov kabul etmedi. 2010’da bırakacağını açıkladı… � TÜRKMENBAŞI soyadını aldı. � Halkın ruhsal kalkınması için RUHNAME’yi yazdı. � 2002 -Halk Maslahatı: peygamberlik sıfatı verdi. Niyazov kabul etmedi.

Ay-gün isimleri değiştirildi. �Ocak-Türkmenbaşı, �Nisan-Gurban Sultan (annesi) �Eylül- Ruhname. �Diğer aylara, selçuklu sultanları ve diğer Türk büyüklerinin isimleri. �Gün isimleri: Perşembe- dua günü; Cumartesi-Ruh… �Niyazov’un doğum günü: ulusal bayrak günü…

1995’ten itibaren muhaliflere ağır baskılar oldu. �Hoşali Gorayev �Muhammedkuli Aytmuratov �Abdi Kuliyev �Durdumurad Hoca Muhammedov… �Seçim ve oylamalarda, aileden bir kişi gelmeyen aile fertleri adına da (sayısınca da) oy kullanabildi.

Kasım 2002 -suikast girişimi � Niyazov, Azerbaycan ve Özbekistan’ı suçladı. � Muhaliflerin bir kısmı da Rusya’da üslenmişlerdi. � Muhaliflerden Şihmuradov’a ömürboyu hapis cezası verildi. � Niyazov, yeni bir tasfiye süreci başlattı. � ABD de o sırada renkli devrim için çalışıyordu. � Niyazov, Rusya’ya yaklaştı. (Nisan 2003’te Moskova’ya gitti). � 25 yıllığına doğalgaz anlaşması yapıldı: Rusya, 2028 yılına kadar, Türkmenistan’dan 2 trilyon metreküp gaz alımı taahüdünde bulundu. (3 aşamada)… � ZAOZarit konsorsiyumu oluşturuldu. � Rusya, yüksek fiyattan gaz alımını kabul etti: 25 -27 dolar derken, 42 doları kabul etti. � Türkmenistan da Putin’in isteğiyle Ruslara 2. vatandaşlık hakkını iptal etti. Etnik Ruslar zor durumda kaldılar. � 2004’te Rus heyeti bayrak gününde Aşgabat’ı ziyaret etti.

Türkmenbaşı’nın Aralık 2006’da ölümü �Yerine kim geçecek tartışmaları. �Anayasa gereği, Meclis başkanı Ovazgeldi Atayev, vekalet edecekti ancak bir yolsuzluk nedeniyle görevden alındı. �Yerine, Sağlık Bakanı ve Başbakan Yardımcısı GURBANGULİ BERDİMUHAMMEDOV geçti. �Suikastten sonra Niyazov’a en sadık siyasetçiydi… �Halk maslahatı da onu destekledi.

Berdimuhammedov ile yumuşamanormalleşme: � -Azerbaycan’ın kapalı büyükelçiliği açıldı… � - Azeri-Güneşli-Çırak-Kepez sahalarındaki hak iddiası gündemden çıkarıldı. (Azerbaycan’ın estoppel ilkesi: uzun süredir ben kullanıyorum (45 -46’dan beri) o halde benimdir ilkesi) � - Karşılığında: Azerbaycan, 45 milyon dolarlık doğalgaz borcunu ödemeyi kabul etti. � - Rusya ile yeni, zamlı bir doğalgaz anlaşması yapıldı: PRİKASPİYSKİ HATTI çalışmaya devam etti. � - 2007 -2009 arası dönemde, Rusya ile yeni anlaşmalar: toplam 162 milyar metreküplük… � Trans-Hazar Projesi yeniden tartışıldı… 2015 -AB NABUCCO’yu tekrar canlandırmaya çalıştı. � Çin’le yeni fiyattan (Ocak 2008 -195 dolar) proje devam ettirildi ve 2009 sonunda da tamamlandı. � ABD ile yakınlaşma arayışları ve İran’a verilen gazın aniden kesilmesi…