TRK DLNDE ADLANDIRMA EKM VE YNTEMLER Dildeki soyut

TÜRK DİLİNDE ADLANDIRMA ÇEKİMİ VE YÖNTEMLERİ

• Dildeki soyut veya somut varlık ve hareket adlandırmaları olan isimler ve fiiller ile bunların yerine kullanılabilen zamirler, söz öbeğinde veya cümlede kullanış sahasına çıktıklarında sayı, sahiplik, durum, soru, çatı, zaman, kip gibi çeşitli dilbilgisi kategorilerinde bulunurlar. İsimlerin, zamirlerin ve fiillerin söz öbeğinde veya cümlede kullanış sahasına çıkarılırken çeşitli biçimlere sokulurlar. İşte İsimlerin, zamirlerin ve fiillerin çeşitli biçimlere sokulmasına adlandırma çekimi denir.

• Sözden büyük dil birlikleri olan kelime öbekleri ve cümlelerin kuruluşu esas itibariyle adlandırma çekimi ile gerçekleştirilir. Adlandırma çekimi Türk dilinde öncelikle ekleme yöntemiyle yapılır. • Çekim ekleri, ulandıkları adlandırmalardan yeni adlandırmalar oluşturmaz. • Çekim eklerinin kullanış sahaları yapım eklerinden çok geniştir. • İsim olsun fiil olsun bütün kök ve gövdelere çekim eki getirilebilir. Fakat yapım ekleri kök ve gövdelerde ayni genişlikte kullanılmaz. Ayni cins iki kök ve gövdeden birinin aldığı bir yapım ekini diğerinin almadığı görülür. • Çekim ekleri kelimelerde en sonra gelen eklerdir. Bir kelimede çekim eki yapım ekinden önce gelemez. • Ayni cinsten iki çekim eki üste gelemez. Bunun çok nadir görülen bazı istisnaları vardır. Fakat onlarda üstüste gelen çekim eklerin den birinin çekim ekliği unutulmuş demektir.

• Ekleme yönteminin yanı sıra yardımcı sözler ve yer düzeni yöntemiyle de çekimin gerçekleştirilebildiği görülür. • Dildeki adlandırmalar, gerçeklikteki karşılıkları esas alınarak adlar ve fiiller olarak iki esas öbeğe ayrılır. Zamirler ise bu adlandırmaların yerlerine bir şekilde geçebilen bağımsız dil birimleridir. • Bu bilgi esasında adlandırmaların kullanış sahasına çıkarılırken çeşitli dilbilgisi kategorilerine sokulması ad çekimlenmesi ve fiil çekimlenmesi başlıkları altında toplanır.

Ad Çekimi • Türk dilinde adla ilgili dilbilgisi kategorileri sayı, iyelik, durum ve sorudur. Bazı dillerde görülen cinsiyet ve belirtme kategorileri Türk dilinde bulunmaz. • Türk dilinde bulunan adla ilgili kategorileri oluşturmak için başta ekleme kategorisi olmak üzere çeşitli dilbilgisi yöntemlerinden yararlanılır.

Sayı Kategorisi ve Çokluk • Sayı kategorisi, isimlerde adet ifade eden gramer kategorisidir. İsimler kullanış sahasına adet bakımından çeşitli şekilde çıkarlar. Dillerde isimlerin sayısı teklik veya çokluk biçiminde ifade edilir. Çokluğun belirli ve belirsiz biçimde belirtilebilir. • İsmin teklik ifade eden şekli tek nesneyi, çokluk ifade eden şekli birden fazla varlığı karşılar.

• Türk dilinde, adın teklik şekli için herhangi bir biçimbirim kullanılmaz. • Örnek: Kelime guruplarının büyük bir kısmı ile bütün cümlelerde örgüyü meydana getiren, kelime gurubunu veya cümleyi ayakta tutan şey çekim ek leridir. Birkelime gurubundan veya cümleden çekim ekleri çıkarılırsa ge riye bir kök ve gövde yığını kalır.

• Belirsiz çokluk, isimlerin çokluğunun belirsiz olarak ifade edilmesidir. Belirsiz çoklukta isimlerin adeti birden fazladır. Ancak kaç tane olduğu belirgin değidir. Türk dilinde belirsiz çokluğu ifade etmek için hem ekleme hem de öbek yönteminden yararlanılır. • Ekleme yöntemiyle belirsiz çokluk ifade etmek için « lar/ler» eklerinden yararlanılır. • Örnekler: Anneler babalar çocukları günlerce aradı.

• Türk dilinde isimlerin belirsiz çokluğunu ifade etmek için öbek yönteminden de yararlanılır. Öbek yöntemiyle belirsiz çokluk, çokluğu yapılacak isimden önce genelleme ifade eden sözler getirilmek suretiyle yapılır. • Örnekler: bir kaç kitap, bir çok insan

• Türk dilinde isimlerin belirli çokluğunu ifade etmek için sadece öbek yönteminden yararlanılır. Öbek yöntemiyle belirli çokluk, çokluğu yapılacak isimden önce sayı adları getirilmek suretiyle yapılır. • Örnekler: iki kitap, beş öğrenci, on kalem vb.

İyelik Kategorisi ve İyelik Ekleri • İyelik ismin kendisine bağlı olan unsurlarla, kendisinin ilgili bu lunduğukelimelerle sahiplik ilişkisini ifade eden gramer kategorisidir. İyelik şekli bir bağlılık, bir aidiyet, bir mülkiyet gösterir. İsimlerin iyelik şekli dillerde bir veya birden fazla farklı dilbilgisi yöntemleriyle ifade edilir. Bir çok dilde sahiplik ifadesi için öbek yöntemine başvurulurken Türk dilinde hem ekleme hem de öbek yönteminden yararlanılarak iyelik kategorisi gerçekleştirilir. • Ekleme yöntemiyle sahiplik ifadesi için isimlere iyelik gösteren çekim ekleri getirilir. Bu eklere iyelik ekleri denir. Türk dilinde sahiplik ekleri şahıslara göre ayrıdır.

İyelik Ekleri Tablosu

• Öbek yöntemiyle iyelik ifadesinde sahip olan varlığın adı veya ad yerine bir şekilde kulanılan zamir ekli ilgi halinde, sahip olunan varlığın adlandırması ise iyelik eki olmaksızın öbekte yer alır. • Örnekler: benim kitap, senin ev, bizim topraklar, sizin çocuk vb.

Kaynaklar • Ergin M. (1982) Türk Dil Bilgisi, İstanbul: Bayrak. • Ahanov K. (2008) Dil Bilminin Esasları, çev. Murat Ceritoglu, Ankara: TDK. • Karaağaç G. (2012) Türkçenin Dil Bilgisi, İstanbul: Akçağ. • Vardar B. vd. (1998) Açıklamalı Dilbilim Yerimleri Sözlüğü, İstanbul: abc. • Karaağaç G. (2013) Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü, Ankara: TDK. • Aksan D. (2015) Her Yönüyle Dil (Ana Çizgileriyle Dilbilim), Ankara: TDK. • Eker S. (2010) Çağdaş Türk Dili, Ankara: Grafiker. • Hasenov É. (2003) Til Bilimi, Almatı: Sanat. • Safiyullina F: S. (2001)Til Gıylimine Kiriş, Kazan: Ta. RİH.