TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI Yuqumli va bolalar yuqumli kasalliklari

TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI Yuqumli va bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi GRIPP. O’RVI. Ma’ruzachi: t. f. n. , dotsent Niyazova T. A.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Reja: Kirish – 5 min. Tarixiy ma’lumotlar – 5 min. Etiologiyasi va epidemiologiyasi – 10 min. Patogenezi va patanatomiyasi – 10 min. Klinikasi – 30 min. Diagnostikasi – 8 min. Davolash – 10 min. Profilaktikasi – 7 min. Yakunlash – 5 min.

Gripp – yuqori nafas yo’llarining kataral yallig’lanishi va spesifik intoksikatsiya simptomlari bilan kechuvchi o’tkir yuqumli kasallikdir.

Etiologiyasi Gripp virusi RNK saqlaydi, RNK polimerazaga ega, tashqi qobig’i tarkibiga glikoproteidlar kirib, ular gemaglyutinatsiyalovchi va neyroaminidaza aktivligiga ega, ularning o’zgarishi esa gripp A virusning yangi podtipini paydo bo’lishiga olib kelishi mumkin.

Etiologiyasi • S va V viruslari antigen strukturasini o’zgartirmaydi, fizik va kimyoviy omillarga chidamsiz, qizdirilganda, quritilganda, UF nurlari ta’sirida tezda halok bo’ladi. • Gripp 3 ta aloxida antigenga ega A, V va S viruslari bilan chaqiriladi. Kasallik epidemiyasi grippning A va V viruslari bilan qo’zg’atiladi. S grippi uchun kasallikning sporadik kechishi xos.

Etiologiyasi • Virus tarkibida quyidagi antigenlar farqlanadi: • RNK va virus oksilini saklovchi Sichki nukleokapsid, u virionning 40% ini tashqi l kiladi. Tashqi qobiqda V-antigen, uning tarkibida N va N ham kiradi. • 1957 yilgacha N 1 N 1 viruslari, • 1957 -68 yillarda N 2 N 2, • 1968 yildan N 3 N 2 aniqlanyapti.

A va V gripp viruslari uchun antigenlarning o’zgaruvchanligi xos, bunda o’zgarvchanlik jarayoni bitta antigenni (antigen dreyfi), yoki ikkitasini (antigen shifti) almashishiga olib kelishi mumkin.

• Immunitet bu turli antigenlarga nisbatan maxsus antitelalarni bo’lishi bilan aniqlanadi, grippga moyillik gripp virusi antigenlarining o’zgaruvchanlik darajasiga bog’liq bo’ladi.

• Yangi antigen variantining paydo bo’lishi butun er shari aholisining noimmunligiga va kasallik tezlikda tarqalib, og’ir kechishiga hamda o’lim bilan tugashiga olib keladi.

Epidemiologiyasi • Gripp bilan og’rigan bemorlar kasallikning birinchi kunidan to 5 -6 kungacha yuqumli hisoblanadi, asoratlar bo’lganda 2 -3 haftagacha cho’ziladi. • Epidemiyalar har 2 -3 yilda qaytariladi va tez tarqalishga ega. 11, 5 davomida aholining 20 -50 % kasallanadi. • Gripp V epidemiyasi sekin rivojlanib, 2 -3 oy davom etadi, 25 %ga yakin aholi kasallanadi va har 2 yilda qaytariladi. • Gripp C virusi epidemiya chaqirmaydi.

Epidemiologiyasi • 2006 -2007 yil epidemik sezoniga bir vaqt ichida gripp virusini har xil serotiplari aylanishi kuzatilmoqda: • A (H 3 N 2) • A (H 1 N 1) • B (JSST)

Epidemiologiyasi

Patogenezi • Patogenezning 5 ta asosiy fazalari mavjud: • Nafas yo’llari to’qimalarida virusning reproduksiyasi • virusemiya, toksinemiya va toksik - allergik reaksiyalar • Lokalizatsiyasiga ko’ra nafas yo’llarining zararlanishi • bakterial asoratlarning bo’lishi • Patologik jarayonning orqaga qaytishi

Grippning klinik tasnifi Klinik shakli 1. TIPIK A)kataral B)subtoksik V)toksik G)toksik-kataral Variantlari A)Krup sindromli B)obstruktiv sindromli V)o’pqa ning birlamchi zararlinishi G)serebral sindromli D)abdominal sindromli E)gemorragik sindromli 2. ATIPIK SHAKLLARI A) bilinar-bilinmas belgili B) Yashin tezligidagi G) Akataral D) Afebril Kechim og’ir ligi Engil kechishi O’rtacha og’irlikda kechish Og’ir kechishi

Gripp uchun quyidagi simptomokompleks xos: • Yuqori isitma • Umumiy intoksikatsiya belgilari • Turli darajadagi respirator traktning zararlanish sindromlari

Klinikasi • Og’ir lik darajasiga ko’ra farqlanadi: • engil formasi - t 38ºC, umumiy intoksikatsiya simptomlari va kataral belgilar kuchsiz rivojlanadi • O’rta og’ir formasi- t 40ºC, umumiy intoksikatsiya simptomlari va kataral sindromlar kuchli rivojlanadi, quruq yo’tal bilan kechadi • Og’ir formasi - t 40ºCdan yuqori, davomli, umumiy intoksikatsiya simptomlari kuchli rivojlanadi va og’riqli yo’tal

Klinikasi (laborator ko’rsatgichlar) • Periferik qonda birinchi kunlari kuchsiz leykotsitoz, keyinchalik kasallikning 2 -3 kuni leykopeniya bilan almashinadi • ECHT - normal, ba’zan biroz oshadi • Bakterial asorat kushilganda sezilarli leykotsitoz, neytrofillar chapga siljishi, ECHT ning oshishi bilan kechadi

Grippning asoratlari • • • Maxsus asoratlari: O’pka shishi meningizm Seroz meningit ensefalit meningoensefalit Eshituv nervi nevriti soxta krup infeksion-allergik miokardit Reya sindromi • Nospesifik asoratlari: • O’tkir virusli-bakterial pnevmoniyalar • Sinusitlar • Evstaxeitlar • Otitlar, mastoiditlar • Angina va surunkali infeksiyaning aktivlanishi va (TVS, revmatizm, surunkali tonzillit, pielonefrit)

Grippning diagnostikasi • Gripp diagnozi klinikepidemiologik ma’lumotlarga asoslangan holda qo’yiladi. Kasallikning laborator tasdiqlanishi O’z. RSSV ning № 198, 101 buyrug’iga asosan o’tkaziladi. • Laborator tekshiruv o’z ichiga oladi: • 1 -umumiy qon va peshob analizi • 2 - virusologik • 3 - serologik (IFA, PSR, RTGA, RSK) • 4 - rinotsitoskopik

Gripp, kon’yunktivit, sklerada qon tomir in’eksiyasi

Grippda tomoqdagi o’zgarishlar

Grippda chap tomonlama follikulyar angina

Gripp. Tomoq shilliq qavatdagi qon tomirlar in’eksiyasi va enantemasi

Gemorragik pnevmoniya

Fibrinoz-nekrotik laringotraxeobronxit

O’pkaning segmentar yallig’lanishi

Grippning davosi • Bazis terapiya • Etiotrop terapiya • Sindromal terapiya

Bazis terapiya • 1 - tana harorati normallashguncha yotoq tartibi. • 2 - vitaminlarga boy parxez, sut maxsulotlari, o’simlik yog’iga tayyorlangan ovqatlarni iste’mol qilish, ko’p suyuqlik ichish • 3 - haroratni tushuruvchi dori vositalar: paratsetamol (Panadol, Koldreks); nosteroid yallig’lanishga qarshi preparatlar (nemisil, brufen yoshiga qarab ), 16 yoshgacha bo’lgan bolalarga atsetilsalitsil kislotasi (Aspirin) Reya sindromi rivojlanish xavfi bo’lganligi sababli man etiladi. • 4 – Mukolitiklar: Ambrobene, Mukaltin, solodka ildizi yoki altey damlamasi va boshqalar; • 5 - Askorbin kislotasi yoki polivitaminlar • 6 - Antigistamin preparatlar (Tavegil, Suprastin yoki Zaditen, Diazolin, Ketotifen va boshqalar)

Gripp va O’RVIlarda qo’llaniladigan virusga qarshi dori vositalar 1. Adamantandan tarkib topgan: Remantadin, algirem, amantadin 2. Neyraminidaza aktivligini ingibitorlari: Ozeltamivir – tamiflyu, zanamivir - relenza. 3. Interferon preparatlari (IFN) va ular induktorlari: • Grippferon, viferon, reaferon, arbidol, amiksin, sikloferon, neovir, kagotsel, larifan, ridostin • • •

ETIOTROP TERAPIYA • Remantadin 50 mg dan 2 mahal kuniga (10 yoshgacha bolalarga) va 50 mg dan 3 mahal kuniga (10 yoshdan keyin va kattalarga) ichishga yoki arbidol 100 mg dan 2 mahal kuniga va 100 mg dan 3 mahal kuniga yoshga qarab. • Grippga qarshi yuqori antitelolar saqlovchi normal donor immunoglobulini: 2 yoshgacha bolalarga 1, 5 ml, 2 yoshdan 7 yoshgacha-3 ml, 7 yoshdan keyin va kattalarga-4, 5 -6 ml. m/o.

ETIOTROP TERAPIYA Odam leykotsitar interferoni (Ch. LI) intranazal 3 -5 tomchidan 4 marta kuniga (2 -3 ampulo’ Ch. LI, 3 -5 ml qaynatilgan yoki distillangan suvda eritiladi (ingalyator IP-2)

ETIOTROP TERAPIYA • 7 yoshgacha bolalarga Viferon-1, 7 yoshdan kattalarga Viferon -2. Har kuni 1 suppozitoriya har 12 soatda 5 kun davomida. • Amiksin, arbidol ovqatdan keyin yoshiga qarab

Grippning nospesifik profilaktikasi • Bemorni o’z vaqtida 7 kunga ajratish. • Uy shariotida bemorni aloxida xonada ajratish. • Xonalarni tez-tez shamollattirib turish. • Bemor bilan muloqotni kamaytirish. • Bemorga faqat 4 -6 qavatli dokali niqobda xizmat ko’rsatish.

Grippning nospesifik profilaktikasi

Spesifik profilaktika Gripp profilaktikasida ishlatiladigan grippga qarshi vaksinalar avlodi Butunvirionli vaksinalar Gemagglyutinin Neyraminidaza Lipidli kavati Ichki antigenlar Split vaksinalar ichki antigenlar Gemagglyutinin Neyraminidaza Sub’edinik vaksinalar Gemagglyutinin Neyraminidaza Know How vaksino’ Inflyuvak sub’edinitso’ v vide sferopodobno’x «rozetok» obespechivayut immunno’y otvet ravno’y SVV.

Grippning spesifik profilaktikasi • Vaksigrip — Paster-Mere (Fransiya) firmasining tozalangan inaktivlangan grippoz vaksinasi • Inflyuvak – Solvay pharma firmasining yuqori tozalangan sub’edinik vaksinasi • IRS-19 - suyuq intranazal yuborish uchun vaksina aerozolda • Flyuariks - Smith. Kline Beecham (Germaniya) • Grippol - FGUP «Mikrogen» , g. Ufa

Grippga qarshi har yili maqsadga muvofiq vaksinatsiya o’tkazish tavsiya etiladigan shaxslar • 60 yosh va undan katta yoshdagi shaxslar • Tibbiyot Tashkilotlarida statsionar davolanayotgan barcha shaxslar • Surunkali o’pka yoki yurak-tomir kasalliklari bilan og’rigan kattalar va bolalar xamda bronxial astma bilan kasallangan bolalar. • Immun etishmovchiligi bilan og’rigan kattalar va bolalar, shu jumladan VICH-bilan zararlangan bemorlar va immunodepressantlar qabul qilayotgan shaxslar • Uzoq muddat atsetilsalitsil kislotasi (aspirin) bilan davolanayotgan bolalar va o’smirlar (6 oydan 18 yoshgacha), chunki bunda Reya sindromi rivojlanish xavfi ko’proq bo’ladi.

Grippga qarshi har yili maqsadga muvofiq vaksinatsiya o’tkazish tavsiya etiladigan shaxslar Gripp virusini yuqishi yuqori guruxiga kiradigan shaxslarga yuqtirish ehtimoli katta bo’lgan shaxslar Vrachlar, hamshiralar va statsionarlar, ambulator meditsina tashkilotlari xodimlari. Tibbiy muassasalarga tez-tez murojat qilib turadigan aholi Yuqori yuqish guruxiga kiruvchi odamlarga yordam beradigan tibbiy va boshqa xodimlar Yuqori yuqish guruxiga kiruvchi odamlar oila a’zolariga

Grippning spesifik profilaktikasi • alfa-interferon (leykotsitar yoki rekombinant). Burunga 3 -5 tomchi kuniga 2 -3 marta • 12 yoshdan yuqori bolalarda gripp profilaktikasi uchun remantadin 25 mg kuniga 1 marta yoki arbidol 100 mg kuniga 1 marta 10 -14 kun. • Ko’p kasal bo’ladigan bolalarda grippga qarshi immunoglobulin 0, 1 -0, 2 ml/kg m/o qo’llaniladi.

Adenovirus infeksiyasi • Kasallik manbai - bemorlar. • Kasallikning o’tkir davrida virus burun va burun halqum shillig’i bilan, keyinroq axlat bilan ajraladi. • Zararlanish havo-tomchi yo’li bilan ba’zan alimentar yo’l bilan yuqadi. • Kasallanish –yilning sovuq vaqtida kuzatilib, ko’pincha 6 oydan 5 yoshgacha bo’lgan bolalar kasallanadi. • 95% katta odamlarda immunitet saqlangan.

Adenovirusli infeksiyaning klinik tasnifi Asosiy sindrom bo’yicha Yuqori nafas yo’llari katari qo’shimcha sindrompar A) bo’gma sindromi Rino-faringo. B)obstruktiv kon’yuktival isitma sindrom kon’yuktivit , keratokon’yuktivit Pardali kon’yuktivit Tonzillofaringit Zotiljam V)diareya sindromi Kechish og’irligi Engil o’rta og’ir Og’ir shakli

Adenovirus infeksiyasining asosiy klinik simptomlari: • • • rinofaringit rinofaringotonzillit faringokon’yunktival isitma kon’yunktivitlar keratokon’yunktivitlar Adenovirusli pnevmoniya

Adenovirusli infeksiya kon’yunktivit, burundan ajralma kelishi

Adenovirusli infeksiya o’ng tomonlama kon’yunktivit, sklerada qon quyilishi

Adenovirusli infeksiya. Ikki tomonlama kon’yunktivit

Adenovirusli infeksiya. Sklerada qon tomirlar in’eksiyasi

Adenovirusli infeksiya. Kataral kon’yunktivit, chap tomonlama kuchliroq namoyon bo’lgan

Adenovirusli infeksiya. Pardali kon’yunktivit, sklerada qon quyilishi

Adenovirusli infeksiya. Kataral angina, granulezli faringit

Kuyishda ko’zning zararlanishi

Tashxisot uslublari • Qon, siydik, najasning umumiy taxlili • Serologik tekshiruv (KBR va RTGA juft zardobi). • Lozim topilsa o’pka rentgenogrammasi.

Davolash tizimi • 1. To’shakli rejim • 2. Ko’proq suyuqlik (malina, limon, asalli choy, kampotlar) • 3. Etiotrop davo vositalari (interferon, remantadin, amiksin, grippga qarshi immunnoglobulin) • 4. Patogenetik davo vositalari : • 4. 1. Umumiy zaharlanishga qarshi gemodez, 5% glyukoza, reopoliglyukin buyuriladi • 4. 2. Umumiy kuvvatlantirish maqsadida C, B guruh vitaminlar tavsiya etiladi. • 4. 3. Gemorragik sindromga qarshi vikasol, ditsinon, rutin, kalsiy preparatlari buyuriladi • 4. 4. Neyrotoksikozga qarshi 10% eki 20% glyukoza eritmasi, 25%magniy sulfat, diuretiklar, kortikosteroidlar, neyroleptiklar (aminazin, propazin) • 4. 5. Astmatik sindromga qarshi dimedrol, diprazin, suprastin, tedin, efedrin, eufilin, kortikasteroidlar buyuriladi • 5. Simptomatik davo maqsadida antigrippin, litik aralashmalar • 6. Asoratlar paydo bo’lsa antibiotiklar benzilpenitsillin ampitsillin amoksitsillin oksatsillin tetratsiklin biseptol buyuriladi

Oldini olish

RS-virus • Kasallik manbai –bemor odam. • Ko’pincha erta yoshdagi bolalarda va yangi tug’ilgan chaqaloqlarda kuzatiladi. • Patogenezida- pastki nafas yo’llarining patologiyasi, bronxlarning og’ir zararlanishi asosiy o’rin tutadi. • Asosiy klinik simptomi bo’lib quruq davomli xurujsimon yo’tal , 3 haftagacha hansirash, ko’krak qafasida og’irlik hissi, lablarda sianoz, o’pka da tarqalgan xirillashlar, dag’al nafas xizmat kiladi. 25% xollarda 1 yoshgacha bo’lgan bolalarda pnevmoniya bilan asoratlanib, 0, 5 % xollarda o’lim bilan tugashi mumkin.

• PARRANDA GRIPPI А/H 5 N 1/

Parranda grippi virusi А/H 5 N 1/ sirkulyatsiyasidan boshlab (1997 y. dan) yangi xususiyatlar egallagan: • • Odamlarga yuqori patogennligi (50% letallik); odamlarga to’g’rima-to’g’ri yuqish; interferonga chidamliligi; yallig’lanish sitokinlarini giperproduksiyasini chaqirish; • miya, jigar, buyrakda va boshqa sistemalarda chuqur patologik o’zgarishlarga olib kelishi.

Parranda grippi (epidemiologiya) • • • Yuqish manbai: Kasal uy parrandalari: tovuqlar, jo’jalar, o’rdaklar Suvda suzuvchi yovoyi qushlar Kasal parrandalarni muzlatilgan ichki mahsulotlari epidemiologik jihatdan xavf tug’diradi, chunki muzlatilgan maxsulotlari va tuxumda virus 1 yilgacha saqlanadi. To’la termik ishlov virusni oson o’ldiradi.

Parranda grippi (epidemiologiya) Yuqish mexanizmi: Fekal-oral Yuqish yo’llari: Ozik-ovqat – to’lik termik ishlov berilmagan kasal qushlarni go’shti orqali; • Kontakt – kasal qushlarni go’shtini taqsimlash vaqtida; • Suv – kasal qushlar ajralmalari bilan ifloslangan suv xavzalarida cho’milganda. • •

Odamlarda parranda grippi (klinika) Inkubatsion davr: • 1 kundan 7 kungacha; • o’rta cha 2 -3 kun Boshlanishi: • o’tkir

Odamlarda parranda grippi (klinika) • Tipik grippoz intoksikatsiyasi simptomlari (xolsizlik, kaltirash, bosh og’rishi, mushak va suyaklarda og’riq, uyqu buzilishi); • Davomiy giperpiretermik istma; • O’tkir respirator kasallik simptomlari (pastki nafas yo’llari shikastlanishi harakterli, pnevmoniya).

Odamlarda parranda grippi (klinika) Virusga pantropizm xos: • ko’zlar shikastlanishi (kon’yunktivit); • yurak shikastlanishi (miokardit); • Buyrak shikastlanishi (kreatininemiya, OPN – 30%); • Jigar shikastlanishi (transaminazemiya, gepatit) • Nerv sitemasi shikastlanishi (meningit, ensefalit, meningoensefalit).

Odamlarda parranda grippi (klinika) Qondagi o’zgarishlar: • leykopeniya (< 1, 0 109/l); • limfopeniya; • trombotsitopeniya

Gripp va O’RVIlarda qo’llaniladigan virusga qarshi dori vositalar 1. Adamantandan tarkib topgan: Remantadin, algirem, amantadin 2. Neyraminidaza aktivligini ingibitorlari: Ozeltamivir – tamiflyu, zanamivir - relenza. 3. Interferon preparatlari (IFN) va ular induktorlari: Grippferon, viferon, reaferon, amiksin, arbidol, sikloferon, neovir, kagotsel, larifan, ridostin

Parranda grippini davosi va profilaktikasi «Parranda gripp» ini davolash va profilaktikasi uchun: • neyroaminidaza ingibitorlari: Ø «Tamiflyu» (ozeltamivir) Ø «Zanamivir» (relenza)

E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!