TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI UMUMIY VA RADIATSION GIGIYENA OVQATLANISh

TOSHKENT TIBBIYOT AKADEMIYASI UMUMIY VA RADIATSION GIGIYENA OVQATLANISh AHOLI SALOMATLIGINI BELGILOVCh. I OMIL SIFATIDA

Ma'ruzaning rejasi 1. Ovqatlanish - inson organizmi salomatlik holatini belgilovchi muhim omil. O'zbekiston Respublikasi aholisi ovqatlanishining hozirgi kundagi ahvoli 2. Ovqat etishmovchiligini klinik ko'rinishi. O'zbekiston Respublikasida dolzarb bo'lgan alimentar-bog`liq kasalliklarning profilaktikasi Ovqat etishmovchiligi belgilari 3. Hozirgi zamon ekologik sharoitda ovqatlanishni ratsionalizatsiyalashtirish imkoniyatlari

Gippokrat (Buqrot) «Parxez haqida» oziq-ovqat mahsulotlari va ichimliklar tarkibi xilma-xil u yoki bu oziq - ovqat mahsulotlari tarkibini kuchaytirish yoki susaytirish mumkin ovqat yoki ichimlik inson organizmiga, uning jismoniy holatiga ta'sir ko'rsatadi ovqatning miqdori odamning yoshiga vazniga, ob-havosiga, yashash joyiga, yil fasliga bog`liq

Abu Ali Ibn Sino «Tib qonunlari» Sifat ta'siri Modda ta'siri Ayrim substantsiyalar ta'siri

Sog`lom ovqatlanish – organizmning me'yoriy o'sishi va rivojlanishi, uzoq faol hayot kechirishi, salomatligini mustahkamlovchi hamda kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini oshiruvchi Sog`lom turmush tarzining eng asosiy omillaridan.

Ratsional ovqatlanish yoshi jinsi ish og`irligi fiziologik holati алмашув salomatlik holati жараёнларинг iqlim sharoiti бузилиши,

Kimyoviy tarkibli modifikatsiyalashtirilgan tabiiy mahsulotlar An'anaviy (tabiiy mahsulotlar) XXI ASR OVQATI Genetik modifikatsiyalashtirilgan tabiiy mahsulotlar Biologik faol qo'shimchalar (nutritsevtlar)

Ijtimoiy xarakterli (tabiiy ofatlar, urushlar, diniy omillar) Ovqatlanishni buzilish sabablari elem Ovqatla nish entl arin (raf i bil inat mas s i y lik alan mah g kon sulotla an serv r, antl ar) sh i i n in a l r t a ala hi q Ov oid zilis q bu

Ов. Ovqatlanishning қатланишнинг учturi тури uch Ортикча Ortiqcha Me`riy (оptimal) Etishmovchiligi

Jahon sog`liqni saqlash tashkiloti ma'lumotiga ko'ra 10 ta kasallik va o'lim sabablaridan 6 tasi bevosita noto‘g`ri ovqatlanish bilan bog`liq: - semirish - kamqonlik - yurak qon-tomir kasalliklari - jigar va buyrak kasalliklari - qand diabeti.

O'zbekiston Respublikasi SSV ma'lumotlariga ko'ra (2005), noinfektsion surunkali kasalliklar asosiy sabablari sifatida O'zbekistonda qo'yidagilar qabul qilingan: hayvon va o'simlik yog`lari, shakar va tuzni me'yordan ko'p iste'mol qilinishi; go'sht va sut mahsulotlari, meva va ko'katlar kabi biologik moddalarga boy mahsulotlarning kam iste'mol qilinishi; choyni me'yordan ko'p iste'mol qilish;

O'zbekiston respublikasi uchun Ўзбекистон Республикаси учун dolzarb alimentar bog`liqlikka долзарб алиментар боғлиқликка ega bo'lgan kasalliklar эга бўлган касалликлар Oqsil – energetik etishmovchilik (OEE) Alimentar anemiya Endemik bo`qoq Gipovitaminozlar Semirish

Аlimentar аnemiya (temir yetishmovchigi anemiyasi - ТYЕА) ТYЕА Аfrikа mamlakatlaridа 75 -80% Tarqalganligi Yuqori darajada rivojlangan mamlakatlarda 18 -20%

O`zbekistonni ba`zi bir regionlarida Asadov D. А. , Shayxova G. I va boshqalar o`tkazgan tadqiqotlari natijasi bo`yichа bola tug`ish yoshidagi ayollar o`rtasida temir yetishmovchiligi anemiyasi. Xorazm Qoraqalpag`iston Toshkent shahri

Fe saqlovchi mahsulotlaridan foydalanib oqilona ovqatlanish Temir etishmovchiligi Темир етишмовчилиги анемиясини anemiyasini asosiy profilaktik chora асосий профилактик чора тадбирлари tadbirlari Mahsulotlarni fortifikatsiyalash 2 - valentli Fe bilan boyitish Saplementatsiya. Fe saqlovchi preparatlarni qo'llash va xavfli guruhlar ovqat ratsioniga kiritish

O'zbekistonda eng iste'molbop mahsulot bu 1 -chi nav un hisoblanadi. Shuni hisobga olib, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 11 avgustdagi №PQ-153 -sonli «Unni fortifikatsiyasi bo'yicha Milliy dastur» loyihasini amalga oshirish choralar haqida» gi qarori qabul qilindi. Unni fortifikatsiyalash bo'yicha Milliy dasturning asosiy maqsadi 5 yil davomida kamqonlik darajasini 20%ga kamaytirish

O'zbekistonda temir va foliy kislotasi bilan har haftalik saplementatsiyalash dasturi (Yu. NISEF va JICAning ko'magida) 2002 -2004 yillarda Qoraqalpog`iston Respublikasi, Xorazm, Farg`ona, Andijon, Namangan, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarida amalga oshirilgan Ushbu dastur 2006 yildan Qashkadaryo va Surxandaryo viloyatlarida amalga oshirilgan. Hozirgi kunda ushbu dastur bilan Buxoro, Navoiy, Samarkand, Toshkent viloyatlari va Toshkent shahri qamrab olinmagan

Jahon sog`liqni saqlash tashkiloti ma'lumotiga ko'ra 1996 yildan 2006 yillar orasida ortiqcha vaznli ayollar soni ortgan. Har 10 ta ayoldan 3 tasida ortiqcha vazn va semizlik mavjud. 15 -19 yoshdagi ayollarda semizlik - 8% 20 yoshdan oshganlarda - 24, 3%, 45 -49 yoshda esa 54% uchraydi, ya'ni 6 marta ko'payadi. Tana massasi indeksi 21 dan kam bo'lgan ayollarga nisbatan TMI 26 ga teng bo'lgan ayollarda Yu. IK 2 marta ko'proq uchraydi. Kasallik ko'rsatkichiga ko'ra 64% erkaklarda, 77% ayollarda ortiqcha vazn bo'lmaganda qand diabeti xavfi kamaygan bo'lar edi.

Ortiqcha vazn muammosi Buning sabablari: noto‘g`ri ovqatlanish kun tartibini noto‘g`ri tashkil etilganligi. Xalq orasida ortiqcha yog`li va engil so'riluvchi uglevodlar iste'moli ko'paymoqda. Ortiqcha vazn ba'zi bir surunkali kasalliklarga sabab bo'lmoqda: arterial gipertenziya bosh miya qon aylanishining buzilishi, qandli diabet yurak ishemik kasalligi

Muxa va Jambulat Хаtохоvlar

9 -yoshli Каbаrdinbаlgarlik Jаmbulat 150 kg tosh bosadi

3 kg, 50 sm -1 yoshga etmay 15 kg -5 yoshligidagi rasmi - G`arbda reklama sifatida ishlatishadi -Ginnes/g rekordlar kitobiga 5 -marotoba dunyo/g eng yirik bolasi -Olmp. rezrv-Yaponiya SUMO-15 yoshdan -Garderob 1 -yilda 3 -4 marotoba -bolalar/g-ovqat berishi JAMBULAT

OEY va semirishni oldini olish chora tadbirlari Oqilona ovqatlanish Respublikada ishlab chiqariladigan oziq ovqat mahsulotlarni miqdorini ko'paytirish va sifatini oshirish Aholi ijtimoiy-iqsodiy darajasini ko'tarish Maktabgacha va maktab muassalarida sifatli ovqatlanishini tashkil etish Aholi o'rtasida ovqatlanish madaniyati va sanitar bilimdonligini oshirish

JSST ma`lumotlari Er yuzida 2 -milliarddan ortiq kishi yod tanqis bo'lgan hududlarda hayot kechiradi 700 -millionga yaqin odamlar esa endemik bo`qoq va ruhiy o'zgarishlardan azob chekayapti Shulardan 50 -milliondan ziyodi esa aynan yod etishmasligidan aqlan zaif bo'lib qolgan Millionlab homilador ayollar kamqonlik, bepushtlik, bolalar esa soch to'kilishdan aziyat chekishmoqda

Yod taqchilligi Ayollarda Bepushtlik, kamqonlik, o'lik bola tug`ish, qon ketish, homladorlikning og`ir kechish hollari Bolalarda qo'l-oyoq, yuz shishi, injiqlik, aqliy zaiflik Erkaklarda Uyquchanlik, nafas siqilishi, soch rangining o'zgarishi yoki to'kilishi, darmonsizlik, bosh og`rig`i, tirnoq hamda tishlarni jinsiy zaiflik

Endemik bo`qoq O'zbekistonda biogeokimiyoviy fon ko'proq Farg`ona, Sirdaryo , Toshkent viloyati yomon. Endemik bo`qoq –jismoniy va ruhiy rivojlanganlikni susayishi, sababi-organizmga yodni etarli miqdorda tushmasligi. Chora tadbirlar yodlangan tuz, yod saqlovchi preparatlarni berish Bir kunlik yod miqdori 150 -200, Chaqaloq/r 50 -80, o'spirin/r 100 -120, homilador, emizikli ayol/r 230 -260 mkg

Bemor va aholi bilan ishlash jarayonida UASh quyidagilarga e'tibor qilishi lozim Sochi, badan terisi, ko'z, lablar, tishlar, milk, til, qalqonsimon bez, suyak-skelet sistemasi, jigar, asab sistemasining muayyan holatiga Sochlar ranging o'zgarib, qurib qolishi, ingichkalashishi, depigmentatsiyalanishi va soch/g to'kilishi-OET, A 1 V 6 gipovitaminozlar Yuz terisidagi yog` bezlar/g ko'p miqdorda moy ajratishi-muvozanatlashmagan ovqatlanishda

. Angulyar stomatit, lab burchaklarida yorilishlar, shishishi va giperemiyasi-OET, B 2 gipovitaminoz Mushaklarning gipotrofiyasi, bosh suyaklarning yumshashi, suyak epifizlarning yo‘g`onlashuvi va gepatomegaliyaning rivojlanishiga-bolalarda OET Vitaminlar/g gipovitaminozi holatida psixomotor siljishlar (apatiya, tormozlanish, shartsiz reflekslarning buzilishi)-OET, B 6, PP Organizm/g himoya funktsiyasi/g pasayshi (C)

Sog`lom ovqatlanish shartlari: turli-xil oziq-ovqat mahsulotlarini iste'mol qiling. kuniga bir necha mahal har xil sabzavot va mevalar iste'mol qilish, yaxshisi yangi uzilgan mahalliy sabzavot va mevalar (kuniga kamida 400 g) iste'mol qiling. non (250 -300 gr), yirik tortilgan (qora yoki 2 chi navli) un mahsulotlari (50 g), yormalar (50 -80 g) va kartoshka (150 -200 g) har kuni iste'mol qilinishi lozim.

tana vaznini me'yorida saqlab turish uchun har kuni jismoniy harakatlar qilib turing. Yog` iste'mol qilishni nazorat qilish, hayvon yog`larini o'simlik yog`lariga (20 -25 g) almashtirish boring. Yog`li go'sht va ulardan tayyorlangan mahsulotlarni dukkaklilarga, baliq, tovuq (100 g) yoki yog`siz go'sht (100 g)larga almashtiring.

tarkibida yog` kam bo'lgan sut (200 ml) va qatiq yoki kefir (200 ml), shuningdek yog` va tuz miqdori kam bo'lgan sut mahsulotlari – tvorog, yogurt va pishloq (60 -80 g) iste'mol qiling. tarkibida qand miqdori kam bo'lgan mahsulotlarni tanlang va qandni kamroq iste'mol qiling, shirinliklarning iste'molini chegaralang. Tuzni kam iste'mol qiling. Kunlik ovqatlanish ratsionidagi umumiy osh tuzi miqdori bir choy qoshiq, ya'ni 5 g dan oshmasligi lozim. Faqat yodlangan tuzni iste'mol qiling.

Ovqatlanganda choy ichmang. Choy o'rniga sabzavot va mevalarning tabiiy sharbatlari yoki oddiy qaynatilgan suv ichishingiz mumkin. Choyni asosiy ovqatlanishlar orasidagi tanaffuslarda iste'mol qiling. Ovqat tayyorlash jarayonida uning xavfsizligi ta'minlanishi zarur. Taomlarni bug`da dimlash, mikrovolnovka yoki duxovkada pishirish, qaynatish uning xavfsizligini ta'minlashga va tayyorlash jarayonida sarf qilingan, yog`, tuz va qand miqdorini kamaytirishga yordam beradi. Chaqaloqlar hayotining dastlabki 6 oyi mobaynida faqat ona suti bilan boqishga harakat qiling. Keyinchalik ona sutidan ajratmasdan, aste-sekinlik bilan qo'shimcha ovqatlar berish lozim bo'ladi.

Ovqatlanishni qanday yaxshilash mumkin? qisqa yo'l: faqat ona suti, qo'shimcha ovqatni to‘g`ri berish, sog`lom ovqatlanishni targ`ib etish, mikroelementlar qo'shish. Uzoq yo'l: Daromadni oshirish, ta'lim tarbiya, savdo sotiq siyosati, makro va mikroiqtisodiyat siyosati.

Biologik faol qo`shimchalarni qo`llash bo`yicha UASH uchun tavsiyalar Bu farmakologik preparat emas xavfsiz bo'lib, sifat sertifikatiga ega bo`lish kerak Tarkibi, komponentlar xususiyati va farmakodinamikasini o'rganish Klinik aprobatsiyadan o'tgan biologik faol qo'shimchalarni tavsiya etish Salomatlik holatini nazorat ostida, tavsiya etilayotgan dozasini hisobga olib uzoq vaqt qo'llash

Sog`lom bo'lish uchun badavlat bo'lish shart emas. Ya'ni, kambag`al bo'la turib sog`lom bo'lish yoki boy-badavlat bo'la turib, sog`lom ovqatlanish bilimlarini bilmaslik natijasida xastaliklarga duchor bo'lish mumkin.

Buyuk olim Gippokrat: “Iste'mol qilayotgan taomingiz dori vositalari vazifasini o'tasin, dori vositalari esa oziq-ovqat mahsulotlaridan iborat bo'lsin” - degan

E'tiboringiz uchun tashakkur!