Technologia produkcji zb cz I Znaczenie gospodarcze Zboa

Technologia produkcji zbóż cz. I

Znaczenie gospodarcze • Zboża mają największe znaczenie w gospodarce żywnościowej spośród wszystkich roślin uprawnych • Szerokie rozprzestrzenienie uprawy w różnych strefach klimatycznych • Wysokie właściwości odżywcze wynikają z odpowiedniego stosunku białka do węglowodanów (1: 6), zawartości witamin i soli mineralnych

Kierunki użytkowania • Bezpośrednie spożycie: pieczywo, makaron • Surowiec przemysłowy: gorzelnictwo, browarnictwo • Pasza dla zwierząt

Systematyka botaniczna Klasa: jednoliścienne – Monocotyledones Rodzina: trawy – Gramineae Żyto – Secale cereale Pszenica – Triticum aestivum Pszenżyto – Triticale Jęczmień – Hordeum sativum Owies – Avena sativa

Rozwój roślin zbożowych • Owoc – ziarniak zbudowany jest z zarodka, bielma i okrywy owocowo – nasiennej • Bielmo zawierające białko, tłuszcz i witaminy stanowi źródło pokarmu dla zarodka, będącego zaczątkiem nowej rośliny • Podczas kiełkowania ziarniaka najpierw rozwijają się korzenie zarodkowe, następnie pierwszy liść otoczony pochewką

Rozwój roślin zbożowych • Głębokość korzenienia się zależy od składu mechanicznego gleby, jej uwilgotnienia i żyzności • Najintensywniej rozwinięty system korzeniowy mają żyto i owies • Łodyga zwana źdźbłem zbudowana jest z kilku międzywęźli, oddzielonych od siebie kolankami (węzłami) • Z wyjątkiem prosa źdźbło jest wewnątrz puste, wypełnione poprzecznie tylko w węzłach

Rozwój roślin zbożowych • Wzrost źdźbła odbywa się przez wydłużanie międzywęźli. Nadmierny ich wzrost prowadzi do wylegania zbóż • Dolna część międzywęźla jest otoczona pochwą liściową, co wzmacnia najsłabszą część źdźbła • Kwiatostanem zbóż jest kłos lub wiecha

Rozwój roślin zbożowych • Wzrost źdźbła odbywa się przez wydłużanie międzywęźli. Nadmierny ich wzrost prowadzi do wylegania zbóż • Dolna część międzywęźla jest otoczona pochwą liściową, co wzmacnia najsłabszą część źdźbła • Kwiatostanem zbóż jest kłos lub wiecha • Kłos składa się z kłosków, a każdy z nich z dwóch plewek, wewnątrz których mieści się jeden lub kilka kwiatów

Rozwój roślin zbożowych • Kwiaty zbóż są obupłciowe, samopylne u pszenicy, jęczmienia i owsa, obcopylne u żyta • Kwiat zbóż składa się ze słupka z dwoma pierzastymi znamionami oraz z trzech pręcików

Fazy rozwoju roślin zbożowych • • Kiełkowanie Wschody Krzewienie Strzelanie w źdźbło Kłoszenie Kwitnienie Dojrzewanie

Kiełkowanie nasion • Pęcznienie ziarna – pobieranie wody z gleby w temp od +1°C, optimum 18 - 20 °C • Zmiany biochemiczne powodowane przez enzymy, związki złożone przekształcane są w prostsze, służące do rozwoju zarodka • Kiełkowanie właściwe rozpoczyna się szybkim podziałem komórek wierzchołka wzrostu i korzenia zarodkowego

Wschody • Rozpoczynają się po wytworzeniu korzeni zarodkowych, gdy pierwszy liść otoczony pochewką wydostaje się nad powierzchnię gleby • Po 7 -10 dniach od siewu pojawia się pierwszy zielony liść (ponad 20 dni) • Do czasu wytworzenia czwartego liścia roślina korzysta z materiałów zapasowych zgromadzonych w ziarnie macierzystym, jest słabo związana z glebą i łatwo ją uszkodzić podczas zabiegów mechanicznych

Krzewienie • Rozpoczyna się gdy rośliny wytworzą 3 -4 liście • Rozwijają się pędy boczne, każdy z nich tworzy węzeł krzewienia, wyrastają pędy boczne I, III rzędu z węzłów znajdujących się nad lub pod powierzchnią gleby • Zboża ozime krzewią się znacznie silniej niż jare najsilniej jęczmień, żyto, pszenżyto i pszenica

Strzelanie w źdźbło • Wzrost jest najszybszy, faza ta rozpoczyna się, gdy na dolnej części łodygi wytworzy się zgrubienie będące pierwszym kolankiem nad węzłem krzewienia • Wzrost źdźbła odbywa się przez wydłużanie międzywęźli, przy czym dolne są krótsze, a każde następne coraz dłuższe (7 -9) • Faza ta trwa około miesiąca, jest okresem krytycznym ze względu na zwiększone zapotrzebowanie na wodę. Susza może wyraźnie obniżyć plon

Kłoszenie • Rozpoczyna się podczas wysuwania kwiatostanów z pochwy ostatniego liścia • Wzrost źdźbła ustaje i usychają dolne liście • jęczmień ozimy – poł V, żyto – II i III dekada V, pszenica – poł VI, zboża jare – II poł VI, owies III dek VI

Kwitnienie • U zbóż samopylnych może zachodzić już wtedy, gdy kłos (jęczmień) lub wiecha (owies) znajduje się jeszcze w pochwie liścia • Pszenica kwitnie 2 -3 dni po wykłoszeniu a obcopylne żyto 7 -12 dni po wykłoszeniu • Kłoski w kłosie nie zakwitają równomiernie, najpierw kwitną kłoski środkowe

Zapylenie i zapłodnienie • U zbóż samopylnych przebieg pogody nie ma wpływu na zapylenie kwiatów. Pylniki pękają przy zamkniętych plewkach i pyłek trafia na znamiona słupków tego samego kwiatu, tam kiełkuje i następuje zapłodnienie. • U zbóż obcopylnych deszczowa pogoda podczas kwitnienia może powodować zmycie pyłku ze znamion, a w czasie suszy i wysokich temperatur pyłek może zamierać, powstają kłosy tzw. szczerbate lub przestrzelone. • Po zapłodnieniu rozpoczyna się rozwój ziarniaka

Dojrzewanie • Po 3 -4 tyg. od zapłodnienia ziarniaki uzyskują swoją ostateczną wielkość • Gdy zarodek jest całkowicie wykształcony, a ziarniaki mają maksymalną objętość bielmo zawiera ok. 60% wody, ma konsystencję płynną i barwę mleka – dojrzałość mleczna (ziarniak zielony, górne liście asymilują) • Gdy ziarniak zawiera 30% wody substancje zapasowe mają konsystencję ciastowatą a plewki stają się żółte – dojrzałość woskowa (ziarno osiąga pełną dojrzałość fizjologiczną, jest zdolne do kiełkowania)

Dojrzewanie • Gdy ziarno zawiera 15 -20 % wody staje się twarde, a cała roślina jest w tym czasie żółta, ziarniaki łatwo oddzielają się od rośliny macierzystej – dojrzałość pełna

Czynniki ograniczające plony • Wymarzanie – powodowane jest przez zamarzanie wody w przestrzeniach międzykomórkowych. Tworzący się lód powoduje odwodnienie komórek, które obumierają • Najbardziej wytrzymałe na mróz jest żyto, pszenica, jęczmień • Zimotrwałość zależy od mrozoodporności i przebiegu pogody (silny wiatr przy braku śniegu powoduje wysuszanie roślin przy jednoczesnym uniemożliwieniu pobrania jej przez korzenie)

Czynniki ograniczające plony • Właściwy rozwój i plonowanie zapewnia pionowa pozycja rośliny. Większe opady, silny wiatr oraz płytki system korzeniowy powodują, że rośliny wywracają się – wyleganie korzeniowe • Nadmierne wydłużanie dolnych międzywęźli powoduje wyleganie źdźbłowe • Przeciwdziałanie: dobór odmian, stanowiska, gęstość siewu, odpowiednie nawożenie, stosowanie preparatów: Antywylegacz, Bercema CCC

Czynniki ograniczające plony • Porastanie zboża polega na przedwczesnym kiełkowaniu ziarna, najczęściej w okresie deszczowej i ciepłej pogody. Można wyróżnić porastanie: • Utajone – gdy nastąpiły przemiany biochemiczne w ziarnie, ale brak objawów zewnętrznych • Zamarkowane – gdy nad zarodkiem widać pęknięcie okrywy nasiennej • Widoczne – gdy pojawia się korzonek zarodkowy oraz kiełek

Odmiany zbóż W doborze odmian zbóż dla poszczególnych rejonów i warunków glebowych duże znaczenie mają: • Długość okresu wegetacji • Zimotrwałość • Brak skłonności do wylegania i porastania • Wymagania pokarmowe i wodne • Odporność na choroby

Żyto • Dańkowskie Złote: o małej skłonności do wylegania, wysokości około 157 cm, średnio odporna na choroby, ziarna barwy szarozielonej. W porównaniu z innymi odmianami bardziej podatna na rdzę brunatną i septoriozę liści. Plonuje bardzo dobrze na lepszych glebach.

Żyto • Warko: odmiana o średniej skłonności do wylegania, wysokości około 156 cm, odporna na choroby grzybowe, średnio odporna na porastanie. Odmiana bardzo plenna, o mniejszych wymaganiach glebowych, dużych co do kultury gleby.

Pszenica • Panda: wysoka wartość wypiekowa, źdźbła wysokie (111 cm) o małej skłonności do wylegania. Odporna na choroby grzybowe i porastanie. Ziarna o małej masie, ale dużej wydajności mąki.

Pszenica • Gama: średnia wartość wypiekowa, źdźbła długości ok. 98 cm, nie wylega. Odporna na choroby grzybowe, o dużej masie 1000 nasion, odmiana mrozoodporna. Odmiana wcześnie dojrzewająca, o dużych wymaganiach glebowych, i w stosunku do kultury roli.

Pszenica • Rosa: słaba wartość wypiekowa, odporna na większość chorób grzybowych, często porażana przez septoriozę liści i plew. Źdźbło średniej wysokości (104 cm) odporne na wyleganie, o średniej skłonności do porastania i małej mrozoodporności. Średnie wymagania glebowe, plenność lepsza niż innych odmian chlebowych.

Jęczmień • Kos: rośliny średniej wysokości (108 cm), o dość dużej odporności na wyleganie i wysokiej zdrowotności. Odmiana o dość dużej masie 1000 nasion, średniej zawartości białka i plenności. • Sigra: odmiana niemiecka o kłosie bezostnym, stojącym, źdźbła wysokości ok. 105 cm, o małej mrozoodporności. • Marinka: odmiana holenderska o kłosach dwurzędowych (wielorzędowe u innych odm), wrażliwa na mróz, odporna na wyleganie.

Pszenżyto • Presto: odmiana o średniej mrozoodporności i skłonności do wylegania. Wysokość źdźbła ok. 124 cm, odporna na choroby grzybowe z wyjątkiem septoriozy liści i plew oraz chorób podstawy źdźbła. Ziarno skłonne do porastania, małe wymagania glebowe. • Tornado: odmiana odporna na mróz, dość odporna na wyleganie, o średniej odporności na choroby i zawartości białka. Odmiana plenna o średnich wymaganiach glebowych.

Owies • Dragon: odmiana żółtoziarnista, wysoka (ok. 102 cm) średnio podatna na wyleganie o wysokiej zdrowotności. Ziarno dorodne o dużej zawartości białka i tłuszczu. • Santor: odmiana białoziarnista, niska (ok. 92 cm) dość odporna na wyleganie i choroby. Ziarno średniej wielkości o dość małej zawartości białka i tłuszczu. Odmiana o średniej plenności i przeciętnych wymaganiach glebowych.