TDE 1000 Trk Dil BilgisiII Prof Dr A

TDE 1000 Türk Dil Bilgisi-II Prof. Dr. A. Mevhibe COŞAR Arş. Gör. Aysun KANMAZ Edebiyat Fakültesi Trabzon 2020

SÖZ DİZİMİ 1. KELİME GRUPLARI 2. CÜMLE BİLGİSİ

METİN ÜZERİNDE İSİM TAMLAMALARINI VE İYELİK GRUPLARINI BULALIM Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Annemin masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı.

METİN ÜZERİNDE İSİM TAMLAMALARINI VE ÇEŞİTLERİNİ BULALIM Annem belediye doktoruydu. Penceresinden kavak ağaçları görünen bir sağlık ocağında çalışır, çoğu günler beni de yanında götürürdü. Orada tek çocuk olmanın krallığını yaşar, oyalanır; haşarılıklarımın, afacanlıklarımın hoş görüleceğini bilmenin kolaylıklarından fazlaca yararlanır, buna karşılık beni mıncıklamalarına, yanaklarımı pembeleştiren makaslar almalarına ses çıkarmazdım. Pencereden uzanır, uçuşan pamukçukları yakalamaya çalışırdım. Kavakları silkeleyen rüzgâr oyun arkadaşım olurdu. Koca bahçe, önümde mülkümmüş gibi uzanır bense onu tasasız gözlerle izlerdim. Annemin masasında, güzel çerçeveler içinde benim ve babamın resmi dururdu. Gurur duyardım. Kocaman bir masası ve koltuğu vardı annemin. Annemi makamında daha çok severdim sanki, ya da sevgim başka bir boyut kazanırdı.

METİN ÜZERİNDE SIFAT TAMLAMALARINI BULALIM Cebren ve hile aziz vatanın, bütün kaleleri zaptedilmiş, bütün tersanelerine girilmiş, bütün orduları dağıtılmış ve memleketin her köşesi bilfiil işgal edilmiş olabilir. Bütün bu şerâitten daha elîm ve daha vahim olmak üzere, memleketin dahilinde, iktidara sahip olanlar gaflet ve dalâlet ve hatta hıyanet içinde bulunabilirler. Hatta bu iktidar sahipleri şahsî menfaatlerini, müstevlilerin siyasi emelleriyle tevhit edebilirler. Millet, fakr ü zaruret içinde harap ve bîtap düşmüş olabilir. Ey Türk istikbalinin evlâdı! İşte, bu ahval ve şerâit içinde dahi, vazifen; Türk İstiklâl ve Cumhuriyetini kurtarmaktır! Muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur!

SAYI GRUPLARINI BULALIM 2014’te Bursa’da 300 öğrenciden oluşan bir «karate ordusu» kurdular. İngiltere’de iki yüz bin kişilik gönüllü ordusu görev yapıyor.

SAYI GRUPLARINI BULALIM İki bin / on dört[büyük sayı + küçük sayı] iki / bin [küçük sayı + büyük sayı] on / dört [büyük sayı + küçük sayı] Sayı Grubu Sıfat Tamlaması Sayı Grubu üç / yüz [küçük sayı + büyük sayı] Sıfat Tamlaması iki / yüz bin [küçük sayı + büyük sayı] yüz / bin [küçük sayı + büyük sayı] Sıfat Tamlaması

AŞAĞIDAKİ GRUPLARI ADLANDIRALIM Sakar Osman Hicap etmek Gaziantep Etekleri zil çalmak Ahmet Ümit Yavuz Sultan Selim Nihat Sami Banarlı Osman amca Doktor Ayşe Koyvermek Koparıvermek

AŞAĞIDAKİ GRUPLARI ADLANDIRALIM Sakar Osman Birleşik İsim Grubu Hicap etmek Gaziantep Birleşik İsim Grubu Etekleri zil çalmak Ahmet Ümit Birleşik İsim Grubu Yavuz Sultan Selim Br. İ. Grb. Nihat Sami Banarlı Br. İ. Grb. Osman amca Unvan Grubu Doktor Ayşe Unvan Grubu Koyvermek Koparıvermek

Ünlem Grubu Bir ünlem ile bir isim unsurundan meydana gelen kelime grubudur. • ünlem + isim unsuru ünlem grubu • Ey + Türk Gençliği Ey Türk Gençliği Bu grupta isim unsuru sonda, ünlem başta bulunur. • A canım, sende ne düşünüyorsun? • Ey, hanların gönlümü sızlatan duvarları. • Hey, beni dinleyin…

Ünlem Grubu Bu grupta da isim unsuru bir kelimeden oluşabileceği gibi kelime grubu da olabilir. Ünlem grubu cümle kuruluşuna katılmaz, hitaplarda kullanılır ve cümle dışı unsur olarak cümlenin herhangi bir yerinde bulunabilir. • Ey, mavi göklerin beyaz ve kızıl süsü. • (Ünlem + B’li İT) • Ey, garip çizgilerle dolu han duvarları. • (Ünlem + ST) • Benim hakkım, sus ey bülbül, senin hakkın değil matem. • İlâhi bir kudretin, ebedi bir feyzin var, ey Türk.

Ünlem Grubu Ünlem grubunu oluşturan unsurlar arasına herhangi bir noktalama işareti girmez. Girerse ünlem grubu sayılmazlar. Kelime gruplarında genellikle asıl unsur sona gelir ancak ünlem grubunda asıl unsur olan ünlem baştadır. Ah, ne güzel günlerdi. Aman, Ahmet Bey, şaka etme Allah’ını seversen. Ünlem gruplarında vurgu ünlem üzerindedir.

Bağlama Grubu Bağlama edatları ile birbirine bağlanmış iki veya daha fazla isim unsurunun meydana getirdiği kelime grubudur. • isim unsuru + bağlama edatı + isim unsuru = bağlama grubu Bağlama edatı (ve, ile, veya ilâ, fakat, ama, değil vb. ) isim unsurlarının arasında bulunur. İsim unsurları, grubun kuruluşuna eşit olarak katılırlar. • kırmızı ve siyah, babalar ile oğulları, olmak ya da olmamak… Bu kelime grubunda bağlaçlar aynı değerdeki kelimeleri, kelime gruplarını veya cümleleri birbirine bağlarlar.

Bağlama Grubu ne güzel ne çirkin bir elbise. «ne…ne, hem… hem, da…da, ister…ister, ya…ya, mi…mi, gerek…gerek» gibi bağlama edatları ile kurulan bir bağlama grubunda edatlar, isim unsurunun başında ya da sonunda bulunur. hem ağlarım hem giderim dedi. ister şimdi dinlesin ister sonra okusun. Bu yapıdaki bir bağlama grubunda isim unsuru kadar bağlama edatı kullanılır. kâh konuştu kâh sustu kâh ağladı, ama çok hırpalanmıştı. ya bunu, ya şunu, ya da daha önce baktığımızı alalım.

Bağlama Grubu Kelime grubunu oluşturan unsurlar ikiden çok ise bağlaç en sondaki iki unsur arasında yer alır. Diğer unsurlar virgülle ayrılır. okumak, anlamak ve uygulamak ufak, yeşil ve çekik göz Bağlama grubu yapısındaki kelimelerden biri söylenmeyebilir. Bu durum bağlama grubunun dağılmasına yol açmaz. Doktor mudur hademe mi belli değil. Diğer kelime gruplarındaki kelimelerin yeri genellikle sabitken, bağlama grubunu oluşturan kelimelerin yeri değişebilir. Bu durum diğer kelime gruplarında olduğu gibi kelime grubunun anlamını ve yapısını değiştirmez.

Bağlama Grubu «ile» bağlama edatının ekleşmiş şekli olan –(y)l. A bağlama eki de isim unsurlarını birbirine bağlar. Bu yapı içerisinde iki isim unsuru yer alır ve bağlama edatı ilk isimle birleşir. Çocuğun annesiyle babası geldi mi? Bir adamla genç bir kadın bugün seni sordu. Bağlama grubunda isim unsurları tek kelime olabildiği gibi kelime grubundan da oluşmaktadır. Hicranla ağaran bu saçlar değil sevgisiz kalan kalp ihtiyarlamış. (ST) Bağlama grubu arasına cümlenin başka ögelerini alabilir. O, benim yüzüme değil hiçbir şey görmeden sağ ve sol tarafa bakmaktadır. Bağlama grubunda her unsur kendi vurgusunu taşır.

Metin İçerisindeki Bağlama Gruplarını Bulalım Çocuğun hem adını hem soyadını birlikte söyledikçe onların gözünde büyüyordu. Elindeki kağıdı alıp önce kapıcıya, sonra koridorlarda rastladığı, doktor mudur hademe mi belli olmayan beyaz gömlekli birkaç kişiye gösterdi. Artık iki günde bir uğrayan doktora da her gün pansumana gelen asistana da bir şey söylemiyor, bir şey sormuyordu. Yeni yetişen doktorlar hastaya bakacaklar, afat olan yer ile sağlam yeri ayırt etmesini öğrenecekler.

Edat Grubu Bir isim unsuru ile bir edattan (çekim edatından) meydana gelen kelime grubudur. isim unsuru + çekim edatı = edat grubu yaşadığım + gibi = yaşadığım gibi Türkçede edat grubu oluşturan başlıca edatlar şunlardır: • için, sanki, kadar/aşkın, gibi, ile, doğru, karşı, göre, nazaran, yüzünden, yalnız, ancak, beri, değil, sonra, üzere, üzerine, diye, evvel, rağmen/karşın, bile, itibaren, ait, başka, ibaret, ziyade, dair, dolayısıyla. Edat grubunda isim başta çekim edatı • Hediyesini görünce çocuklar gibi sevindi. sonda bulunur. İsim unsuru grubun • Bir demet çiçek ile beni karşıladı. asıl unsurudur. • Dinlemesine rağmen anlamamış.

Edat Grubu Edat grubunda diğer kelime gruplarının aksine asıl unsur baştadır. Edat grubunda isim unsuru tek bir kelime, isim yerini tutan bir kelime grubu yahut bir cümle olabilir. Hiçbir zaman senin kadar rahat olamadım. İnsanlar virüsten dolayı dışarıya çıkamaz oldu. Profesör açık duran kapıya doğru yürüyerek ilave etti. Seni göremedim diye üzgünüm. Bu kelime grubunda vurgu isim unsuru üzerindedir.

Edat Grubu Edat grupları söz diziminde Çocuk gibi / adam isimlerden önce sıfat görevinde kullanılarak sıfat tamlaması kurar: Melek misali / bir kız Çocuk gibi / davranıyor. fiillerden önce zarf görevinde kullanılarak zarf tümleci olur: Uçak ile / gitti.

Metin İçerisindeki Edat Gruplarını Bulalım Ara sıra işlerinin yüzüstü kaldığından bahsetse bile, Avni’nin “Siz artık zahmet etmeyin, ben kendim gider gelirim” yollu tekliflerini asla kabul etmiyor, onunla birlikte karaborsada röntgen filmi arıyor, bulunca pazarlığını kendisi ediveriyor, Avni’nin bünyesini iyice anlamak için her birine birkaç defa gittikleri bakteriyologlar, dahiliyeciler, mide mütehassısları, asabiyeciler, kalpçiler, gözcüler, kulakçılarla o konuşuyor, çeşit çeşidi yapılan kan ve idrar tahlilleri için çeşit laboratuvarlara girip çıkıyor…

Metin İçerisindeki Edat Gruplarını Bulalım Ara sıra işlerinin yüzüstü kaldığından bahsetse bile, Avni’nin “Siz artık zahmet etmeyin, ben kendim gider gelirim” yollu tekliflerini asla kabul etmiyor, onunla birlikte karaborsada röntgen filmi arıyor, bulunca pazarlığını kendisi ediveriyor, Avni’nin bünyesini iyice anlayacağız diye her birine birkaç defa gittikleri bakteriyologlar, dahiliyeciler, mide mütehassısları, asabiyeciler, kalpçiler, gözcüler, kulakçılarla o konuşuyor, çeşit çeşidi yapılan kan ve idrar tahlilleri için çeşit laboratuvarlara girip çıkıyor…

Metin İçerisindeki Edat Gruplarını Bulalım Çünkü onun nasıl bir an bile yalnız kalmaya dayanamayıp hemen birilerinin yanına sokulduğunu, söylenecek meraklı, mühim bir şey bulup etrafın ilgisini kendi üzerine çekmek için, o mini, bal rengi gözlerini kırpıştırarak nasıl kafasını patlatırcasına gayretler sarf ettiğini görmüştüm. Doktorun zayıf yüzünün hafif bir gülümseme ile buruştuğunu hayal meyal fark etti ve uğuldayan kulakları onun yumuşak, cana yakın sesini uzaklardan gelir gibi işitti: “Yatak parası ve ameliyat için bin lirayı göze almalısın. ”