Taal begint thuis Over de rol van ouders

Taal begint thuis: Over de rol van ouders bij taal en geletterdheid Roel van Steensel Vrije Universiteit Amsterdam en Erasmus Universiteit Rotterdam

1. Hoeveel taalaanbod -in woorden- denkt u dat uw kind in de eerste vier levensjaren heeft gehoord? 2. Tijdens welke drie ouder-kindactiviteiten denkt u dat kinderen de meeste woorden aangeboden krijgen? 3. Hoeveel procent van de woorden in een tekst moet je kennen om die tekst te kunnen begrijpen?

Ouders maken het verschil

Ouders maken het verschil “When we listened to the children, we seemed to hear their parents speaking …”

Ouders maken het verschil Hoge SES Ouder Midden SES Lage SES Kind Ouder Kind Aantal taaluitingen 487 per uur 310 301 223 176 168 Aantal verschillende 382 woorden per uur 297 251 216 167 149

Ouders maken het verschil Hoge SES Ouder Midden SES Lage SES Kind Ouder Kind Aantal taaluitingen 487 per uur 310 301 223 176 168 Aantal verschillende 382 woorden per uur 297 251 216 167 149 2 -3 keer zo veel

Ouders maken het verschil Hoge SES Ouder Midden SES Lage SES Kind Ouder Kind Aantal taaluitingen 487 per uur 310 301 223 176 168 Aantal verschillende 382 woorden per uur 297 251 216 167 149 2 keer zo veel

Ouders maken het verschil “ 30 million word gap” Afbeelding gedownload van http: //www. parentcorticalmass. com

Ontluikende geletterdheid • Een stukje theorie …

Ontluikende geletterdheid • Klanken onderscheiden • Letters onderscheiden • Klanken en letters koppelen • Kennis van schriftconventies

Ontluikende geletterdheid • Klanken onderscheiden • Letters onderscheiden • Klanken en letters koppelen • Kennis van schriftconventies Codegerelateerde vaardigheden

Ontluikende geletterdheid • Narratieve vaardigheden • Kennis van de wereld • Woordenschat Mondelinge vaardigheden

Ontluikende geletterdheid Codegerelateerde vaardigheden Mondelinge vaardigheden Schaaf Schaars Schraag Schaak Schaal Schaam Schaap Schaar Schaats

Ontluikende geletterdheid Codegerelateerde vaardigheden Mondelinge vaardigheden

Ontluikende geletterdheid Aanvankelijk lezen Codegerelateerde vaardigheden Lezen (begrijpend + technisch) Mondelinge vaardigheden

Ontluikende geletterdheid Aanvankelijk lezen Codegerelateerde vaardigheden Lezen (begrijpend + technisch) Mondelinge vaardigheden Technisch lezen Begrijpend lezen Mondelinge vaardigheden

Waarom woordenschat zo belangrijk is voor lezen De samenhang tussen woordenschat en begrijpend lezen blijft sterk, want … 1. Je moet veel woorden kennen om een tekst te kunnen begrijpen. 2. Als je veel woorden kent, lees je vlotter en houd je meer “cognitieve ruimte” over. 3. Woordenschat is een indicator voor iets anders: kennis van de wereld.

Waarom woordenschat zo belangrijk is voor lezen Mentale representatie

Waarom woordenschat zo belangrijk is voor lezen Voorbeeld: Hij liep naar de bank … … want hij had geld nodig.

Tussentijdse conclusie Een goede vroege mondelinge taalvaardigheid is belangrijk: 1. Goede mondelinge vaardigheden = goede code-gerelateerde vaardigheden 2. Goede vroege mondelinge vaardigheden = goede latere mondelinge vaardigheden 3. Goede latere mondelinge vaardigheden = goede (begrijpend) leesvaardigheid

Geletterd gezinsklimaat (Grofweg) twee typen geletterde activiteiten: 1. Formele activiteiten: focus op letters. 2. Informele activiteiten: focus op inhoud.

Geletterd gezinsklimaat Formele activiteiten Codegerelateerde vaardigheden Aanvankelijk lezen Informele activiteiten Mondelinge vaardigheden Begrijpend lezen

Geletterd gezinsklimaat Piekmomenten in taalaanbod Uit Broekhof e. a. (2017)

Geletterd gezinsklimaat Uit Broekhof e. a. (2017)

Geletterd gezinsklimaat Van Steensel (2006): • 116 gezinnen: 48 autochtoon, 68 migrant. • Interview: • Eigen lees- en schrijfactiviteiten van ouders: boeken, kranten, tijdschriften, reclamefolders lezen, boodschappenlijstjes maken, kaarten/brieven schrijven, computergebruik. • Ouder-kindactiviteiten: voorlezen, liedjes zingen, rijmpjes zeggen, bibliotheekbezoek, verhalen vertellen, samen schrijven, educatieve televisie kijken.

Geletterd gezinsklimaat Rijk klimaat: • Veel ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Beperkt klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Weinig ouder-kindactiviteiten Komt het meest voor in autochtone gezinnen en gezinnen met hoogopgeleide ouders Komt het meest voor in migrantengezinnen en gezinnen met laagopgeleide ouders Acculturatie? Kindgericht klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Komt het meest voor in migrantengezinnen

Geletterd gezinsklimaat Rijk klimaat: • Veel ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Beperkt klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Weinig ouder-kindactiviteiten Kindgericht klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten effect op leesontwikkeling

Geletterd gezinsklimaat Rijk klimaat: • Veel ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Beperkt klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Weinig ouder-kindactiviteiten Kindgericht klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Extra effect op leesontwikkeling bovenop opleiding/etniciteit?

Geletterd gezinsklimaat Rijk klimaat: Opleidingsniveau en etniciteit zijn niet/nauwelijks veranderbaar, thuisklimaat wel • Veel ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Beperkt klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Weinig ouder-kindactiviteiten Kindgericht klimaat: • Weinig ouderactiviteiten • Veel ouder-kindactiviteiten Extra effect op: 1. Woordenschat groep 3 2. Begrijpend lezen groep 3/4

Geletterd gezinsklimaat Family literacyprogramma’s Opleidingsniveau en etniciteit zijn niet/nauwelijks veranderbaar, thuisklimaat wel

Family literacy-programma’s

Family literacy-programma’s Waarom zou die vos lachen? Waar hadden we laatst een pompoen gezien? Welke kleur heeft het konijn? Waar zie je een kabouter? Had die ook van die oogjes?

Family literacy-programma’s 10 tot 25 procent van kinderen die meedoen is beter af dan kinderen die niet meedoen Van Steensel, Herppich, Mc. Elvany, & Kurvers (2012): 1. Programma’s hebben gemiddeld een klein, maar positief effect. 2. Er zijn aanzienlijke verschillen in effecten.

Family literacy-programma’s Manz e. a. (2010) Ontluikende geletterdheid Manz e. a. (2010) Afrikaans. Amerikaans/ Hispanic Geen effect Europees. Amerikaans Middelgroot effect Ontluikende geletterdheid Mol e. a. (2008) Woordenschat Lager opgeleid Geen effect At-risk kinderen Geen effect Hoger opgeleid Niet-at-risk kinderen Middelgroot effect Klein effect Leesvaardigheid ouders Voorleesprogramma’s Beschikbaarheid boekjes in andere talen Voorleesvaardigheid ouders

Family literacy-programma’s • Teleurstellend?

Family literacy-programma’s • Teleurstellend? Er zijn ook effectieve programma’s. • Volgend jaar: grote overzichtsstudie naar wat werkt voor ‘at risk’gezinnen. • Voorstudie: Wevers & Van Steensel (2017).

Family literacy-programma’s Voorlopige bevindingen: 1. Uitval is een probleem. Onderneem initiatieven om ouders te binden: huisbezoeken, koppeling met andere activiteiten. % ouders dat aanwezig is bij ouderbijeenkomsten 90% 85% 80% 75% 70% 65% 60% 55% 50% 89. 6% 83. 8% 65. 7% 63. 5% 55. 1% n Se 1 ss io n Se 2 ss io n Se 3 ss io n Se 4 ss io n Se 5 ss io n Se 6 ss io n 7 58. 6% ss io Se 80. 2%

Family literacy-programma’s Voorlopige bevindingen: 1. Uitval is een probleem. Onderneem initiatieven om ouders te binden: huisbezoeken, koppeling met andere activiteiten. 2. Niet ieder gezin is het zelfde. Probeer aan te sluiten bij de individuele situatie van het gezin.

Family literacy-programma’s • Onderzoek naar de Voorlees. Express: • ORIM-raamwerk: 1. Ouders kunnen verschillende rollen vervullen: kansen bieden; erkennen en aanmoedigen; een taalvoorbeeld zijn; samen praten. 2. Geletterheid heeft verschillende verschijningsvormen: boekjes; letters en symbolen in de omgeving; oefenen met schrijven; mondelinge taal.

Family literacy-programma’s Vormen Boekjes Rollen Letters en symbolen Schrijven oefenen Mondelinge taal Kansen bieden Erkennen en aanmoedigen Een taalvoorbeeld zijn Samen praten

Family literacy-programma’s Vormen Boekjes Rollen Letters en symbolen Schrijven oefenen Mondelinge taal Kansen bieden Erkennen en aanmoedigen Een taalvoorbeeld zijn Samen praten Aan de basis ligt: ga in gesprek met ouders over wat ze al doen en in huis hebben en bouw daarop voort.

Samenvattend • Belang van mondelinge taalvaardigheid in de vroege fasen. • De rol die ouders kunnen spelen in de mondelinge taalontwikkeling. • De effectiviteit van Family Literacy Programma’s. • Een perspectief op effectieve programma’s voor kinderen uit gezinnen in een achterstandspositie?