T C TARIM ve ORMAN BAKANLII SUCUL ORTAMDAK

T. C. TARIM ve ORMAN BAKANLIĞI SUCUL ORTAMDAKİ MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ VE ARITMA YÖNTEMLERİNİN ARAŞTIRILMASI UZMANLIK TEZİ Nilüfer TUTOĞLU Tarım ve Orman Uzman Yardımcısı

SUNUM İÇERİĞİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ TAŞINIM VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ ve GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

TEZİN MAKSADI Türkiye’de mikroplastiklerin su kaynakları üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılmasına yönelik yol haritası ortaya konulması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda; sucul ekosistemde ve gıdalarda gözlemlenen • mikroplastik özelliklerinin, • kaynaklarının, • analiz ve arıtma yöntemlerinin, • insan sağlığına etkilerinin değerlendirilmesi hedeflenmiştir.

BÖLÜM 2 MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ ü Uluslararası standartlaştırılmış bir tanım bulunmamaktadır. ü 5 mm ve daha küçük plastik parçacıklar olarak tanımlanmaktadır. ü Avrupa Komisyonu Çalışma Grubu Raporu’nda; v 5 mm’den küçük, v Yüksek polimer içerikli sentetik malzemelerden üretilmiş, v Suda çözünmeyen ve parçalanmayan katı parçacıklar.

MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ Plastiklerin Doğada Bozunma Süresi

MİKROPLASTİKLERİN SINIFLANDIRILMASI İKİNCİL BİRİNCİL • Tüketici Ürünleri • Tekstil Ürünleri • Endüstriyel Döküntüler • Su ortamında büyük plastik parçalar • Araç lastiklerinin aşınmasından oluşan plastik tozlar • Fabrikaların plastik artık ve döküntü parçacıkları

MİKROPLASTİKLERİN BOYUTLARI Plastik Sınıflandırılması (EPA) Megaplastik > 1 m Makroplastik < 1 m Mezoplastik < 2. 5 cm Mikroplastik < 5 mm Nanoplastik < 1 nm

PLASTİK TİPLERİ Acrylonitrile butadiene styrene (Akrilonitril Bütadien Stiren) Acrylic AC (Akrilik ) Acrylonitrile styrene acrylate ASA (Akrilonitril Stiren Akrilat ) Epoxy resin EP (Thermoset ) Polyamide-Nylon PA (Polyamid ) Polybutylene terephthalate PBT (Polibütilen Tereftalat ) Polycarbonate PC (Poli Karbonat ) Polycaprolactone PCL (Poli kaprolakton ) Polyethylene PE (Polietilen ) Polyethylene high density PE-HD, HDPE (Yüksek Yoğunluklu Polietilen) Polyethylene low density PE-LD, LDPE (Düşük Yoğunluklu Polietilen) ABS PET, PETE PGA PLA PMMA Polyester POM PP PS PTFE PSE, EPS Polyethylene terephthalate (Polietilen Tereftalat ) Polyglycolic acid (Polyglokolik Asit) Poly(lactide) (Polylaktit) Polymethyl acrylate (Polimetil Akrilat) Polymethyl Methacrylate, (Polimetil Metakrilat, Pleksiglas ) Polyester Polyoximethylene (Polioksimetilen, Asetal ) Polypropylene (Polipropilen ) Polystyrene (Polistiren ) Polytetrafluoroethylene (Politetrafloretilen) Polystyrene-expandable (Genileştirilebilir Polistiren) PE-LLD Polyethylene linear low density (Doğrusal Düşük Yoğunluklu Polietilen ) PU, PUR Polyurethane (Poliüretan ) PVA Polyvinyl alcohol (Polivinil Alkol ) PVDC Polyvinylidene chloride (Poliviniliden Klorid ) PVC Polyvinyl chloride (Polivinil Klorid ) SAN Styrene Acrylonitrile (Stiren Akrilonitril) SBR Styrene-butadiene rubber (Stiren Bütadien Kauçuk)

PLASTİKTEKİ KİMYASAL KATKILARI Yaygın Plastik Kimyasal Katkıları BPA (Bisphenol A) MMP (Monomethyl phthalate) DEHP (Di-2 ethylhexyl phthalate) MBP (Monobutyl phthalate) DEP (Diethyl phthalate) Kullanımı Polikarbonat ve epoksi reçine üretiminde kullanılan bir monomer Plastikleştirici PVC plastikleştirici Yaygın Plastik Kimyasal Katkıları Phthalates (Phthalate esters) DMP (Dimethyl phthalate) BBz. P (Butylbenzyl phthalate) Plastikleştirici DBP (Dibutyl phthalate) Cilt yumuşatıcılar, renk ve koku düzeltici Alkylphenols TNP Plastikleştirici/ Stabilizatör (Tris nonylphenol phosphites) NP (Nonylphenol) OP (Octylphenol) Mono-en dialkyltin carboxylates Kullanımı Esneklik ve dayanıklılık geliştirici Plastikleştirici Tırnak cilası kırılma önleyici maddesi Plastikleştirici/ Stabilizatör Gıda ambalajında ve PVC'de kullanılan stabilizatör Plastikleştirici/ Stabilizatör Organotin Stabilizatör Tin mercaptans Stabilizatör Tin Sulfides Stabilizatör HBCD Alev geciktirici (Hexabromo cyclo dodecane) PBDEs (Polybrominated diphenyl ethers ) Alev geciktirici PP, PS sabitleyici TBBPA (Tetra bromo bisphenol A) Alev geciktirici

PLASTİKLERİN YÜZEYİNDE TUTUNAN KİRLETİCİLER DDT Dikloro Difenil Trikloroetan PAHs Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar PCBs Poliklorlu Bifeniller HCHs Hekza Klorsiklo Hekzanlar HCBs Hekza Klor Benzenler Klordanlar Organoklorin pestisit, böcek ilacı Pestisit, kalıcı organik kirletici (Yasaklı madde) Muhtemel kanserojen, kalıcı organik kirletici Kalıcı organik kirletici, böcek ilacı, (Yasaklı madde) Kalıcı organik kirletici, muhtemel kanserojen (Üretimi durdurulmuştur) PBDEs Alev geciktirici, en kararlı ve kalıcı pestisit Polibromlu Difenileterler Kalıcı organik kirletici, insan karsinojeni, (Yasaklı madde) Kalıcı organik kirletici, endokrin bozucu, (Yasaklı madde) Plastik katkı maddesi HBCDs Hekza Bromo Siklo Dekanlar Kalıcı organik kirletici PFAAs Perfluoro Alkil Asitler BPA Bisfenol A NP OP Ağır Metaller Nonilfenol Oktifenol Kadmiyum, Çinko, Nikel, Çinko vb. Kalıcı organik kirletici Kimyasal katkısı, endokrin bozucu, sentetik organik bileşik Plastik katkı maddesi, endokrin bozucu Mirex

BİYOBOZUNUR PLASTİKLER Kaynağı doğal ve yapı taşları arasındaki bağlar mikroorganizma enzimleri ile parçalanmakta • Birincil Nesil Polimerler: Düşük yoğunluklu polietilen, nişasta ve katkı maddeler. Toprakta bozunması 3 -5 yıl sürmektedir. • İkincil Nesil Polimerler : Etilen, akrilik asit, vinil asetat ve polivinil alkol gibi hidrofilik kopolimer ilave edilmiş düşük yoğunluklu polietilen ve nişasta. Nişastanın bozunması 40 gün, filmin bozunması en az 2 -3 yıl sürmektedir. • Üçüncül Nesil Polimerler: Tamamen biyobazlı materyallerden oluşmaktadır. Doğal veya genetik modifiye edilmiş mikroorganizmalar tarafından üretilen polimerlerdir.

MİKROPLASTİK ŞEKİLLERİ Sheet (Küçük Plastik) Film (İnce Tabaka Plastik) Fiber (Lifli Plastik) Fragment (Tanecikli Plastik) Pellet (Granül) (Yuvarlak Plastik) Foams (Köpük Plastik)

BÖLÜM 3 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

1 - EVSEL/ KİŞİSEL KAYNAKLI MİKROPLASTİK ve KULLANIM ALANI PLASTİK ADI KULLANIM ALANI ABS (Acrylonitrile butadiene styrene) Elektronik aletler, otomotiv, mutfak gereçleri vb. AC (Acrylic) Akrilik Kişisel giyim ürünleri, ev tekstil ürünleri, araba tavanları, branda, dış mekan mobilyaları, endüstriyel toz filtresi, inşaat yapımında güçlendirici dolgu malzemesi, araba aküleri vb. ASA (Acrylonitrile styrene acrylate) Ev aletleri, inşaat malzemeleri, elektrikli parçalar, kulplar, ev eşyaları, borulama, spor malzemeleri, anahtarlar, mobilya, otomotiv döşemeleri, otomotiv IP'leri, oyuncaklar vb. EP (Epoxy resin) (Thermoset) Epoksi Reçine Boyama, yapıştırma, kaplama, uzay, denizcilik ve havacılık uygulamalarında vb. PA (Polyamide-Nylon) Fiber, diş fırçası kılları, misina, balık ağları vb. PBT (Polybutylene Terephthalate) Tekstil, halı vb. PC (Polycarbonate) Alevi iletmeme ve kendini söndürme özelliği yüksektir. Bu ürünler BPA içerebilir. Tıbbi aletler, su şişesi, kapak, mutfak gereçleri, otomotiv, CD, trafik ışıkları, gözlük çerçevesi vb. PE (Polyethylene) HDPE (Polyethylene High Density) LDPE (Polyethylene Low density) PE-LLD (Polyethylene linear low density) PET, PETE (Polyethylene terephthalate) Paketleme, plastik mutfak ürünleri, otomotiv sanayi, inşaat altyapı malzemeleri, beyaz eşya ve makina parçaları, oyuncak ve tekstil vb. Temizlik maddeleri, çamaşır deterjanı ambalajı, bazı poşetler, şampuan ve süt şişeleri, borular, tanklar, varil, kablo yalıtımı, oyuncak vb. Şişe, dondurulmuş gıda, alışveriş poşetleri vb. Mukavemet artırıcı Pet şişe ismi bundan gelir. Şeffaftır. Su, Meşrubat ve yemeklik yağ.

1 - EVSEL- KİŞİSEL KAYNAKLI MİKROPLASTİK VE KULLANIM ALANI PGA (Poly(glycolic acid)) Biyo çözünür polimerdir, Cerrahi uygulamalarda iplik vb. PLA (Poly(lactide)) Biyo çözünür polimerdir. Ambalaj malzemesi, plastik torbalar, ofis ürünleri, tek kullanımlık çatal, bıçak, bardak vb. PMA (Poly methyl acrylate) Akrilik cam PMMA Otomotiv farı, cihaz kapakları, levha, optik malzemeler, boya, elyaf, iplik ve ev dekorasyon ürünleri (Polymethyl methacrylate), Acrylic Polyester Tekstil endüstrisi POM (Polyoximethylene) Elektrik ve sıhhi tesisat bağlantıları PP (Polypropylene) Otomobil yan sanayi, bahçe mobilyaları, yiyecek kabı, çocuk bezleri, biberon, bahçe mobilyası vb. Gıda paketleme, elektronik ve beyaz eşya, film, levha, kaplar, kapaklar, et ve yumurta kutuları, şişe, PS (Polystyrene) köpüklü izolasyon, aydınlatma, buzdolabı, çamaşır makinesi parçaları, ambalaj, izolasyon vb. EPS (PSE) (Expanded polystyrene) Ambalaj, ısı yalıtım malzemesi PTFE (Polytetrafluoroethylene) PS-E, EPS (Polystyreneexpandable) Mutfak gereçleri, kaplar PU, PUR (Polyurethane) Dolgu ve ısı yalıtım köpükleri, yüzey kaplamaları, baskı silindirleri PVA (Polyvinyl alcohol) Lateks boya, kağıt kaplamalarında, saç spreylerinde, şampuan, yapıştırıcı, plastik şişelerde PVC (Polyvinyl chloride) Döşeme, ev dış cephe kaplaması, borular, streç film, şişe, bardak, suni deri, kredi kartı, spor malzemeleri vb. PVDC (Polyvinylidene chloride) SAN (Styrene-acrylonitrile) Yiyecek paketleme, evsel, endüstriyel gereçler Mutfak gereçleri, Buzdolabı parçaları, raf ayıraçları, ışık kapakları, kozmetik ambalaj vb. SBR (Styrene-butadiene rubber) Bilgisayar, bilgisayar aksesuarları, binicilik ekipmanları, hamile ürünleri, bebek ürünleri Elektronik, ambalaj, yalıtım, çatı ve cephe panellerde, dekoratif, döşeme

2 - ATIKSU ARITMA TESİSİ KAYNAKLI MİKROPLASTİK Mikroplastiklerin çoğu atıksu arıtma tesislerinde konvansiyonel arıtma prosesleri ile giderilemeden alıcı ortama deşarj edilmekte Etkin yönetilmeyen arıtma çamurları yağmur ve rüzgarla yüzey akışına geçerek Su kaynaklarını ve canlıları etkilemektedir. Arıtma çamuru içerisinde biriken mikroplastiklerin su kaynaklarını kirletmesini önlemek için etkin bir Atık Yönetimi !

DİĞER MİKROPLASTİK KAYNAKLARI 3 - TARIMSAL KAYNAKLI MİKROPLASTİKLER • Kontrollü Salınan Gübreler (CRF'ler); tarımda daha etkin ve uzun süre azot, fosfor ve potasyum gibi besin ihtiyacını karşılamak için üretilen gübre hapının polimer kaplaması, • Sulama hortumu parçaları. 4 - İNŞAAT KAYNAKLI MİKROPLASTİKLER • Plastik üretiminin % 20'sinden fazlası, inşaat sektöründe kullanılan malzemeleri paketlemek için kullanılmaktadır. • Temizleme, aşınma ve taşlama prosesleri • Plastiklerin ve köpüklerin parçalanması 5 - KARA YOLU ULAŞIMI KAYNAKLI MİKROPLASTİKLER • Araç lastik aşınımı neticesinde oluşan lastik yıpranma tozları. 1 -1, 4 kg/ kişi-yıl. • Örn: Norveç, İsveç, Hollanda ve Almanya için yıllık araç lastik tozu emisyonu 4. 500, 10. 000, 17. 000 ve 110. 000 ton 6 - TURİZM KAYNAKLI MİKROPLASTİKLER • Piknik, kamp, deniz turizmi vb. • Tek kullanımlık plastik ürünler • Turizm faaliyetlerinin yapıldığı alanlarda deniz çöpleri mikroplastik kaynağıdır. 7 - DENİZCİLİK KAYNAKLI MİKROPLASTİKLER • Ekipmanların temizliğinde kullanılan plastik aşındırıcılar, • Balıkçılık faaliyetlerinde kullanılan balık ağları, halatlar, şamandıralar, yem kutuları, kafesler ve eldivenler

BÖLÜM 4 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

GIDA SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE ETKİLERİ Yapılan araştırmalarda günlük hayatımızda kullandığımız bir çok gıda maddesinde mikroplastikler tespit edilmiştir. Gıda Maddesi Mikroplastik Miktarı Bal 166 ± 147 MP lif/kg, 9 ± 9 MP parça/kg Şeker Bira 217 ± 123 MP lif/kg, 32 ± 7 MP parça/kg Levrek Çipura 0. 30 (0. 61) MP/balık Portekiz (Bessa vd. , 2018) 3. 14 (3. 25) MP/balık Portekiz (Bessa vd. , 2018) Bulunduğu Yer/Ülke Almanya, Fransa, İtalya, İspanya, Meksika‘nın yerel marketleri (Liebezeit vd. , 2013) Yerel marketler (Liebezeit vd. , 2013) 0 -14. 3 MP/L ABD’nin yerel marketleri (Kosuth vd. , 2018) 550– 681 MP/kg deniz tuzu, 43– 364 MP/kg göl tuzu, 7– 204 MP/kg kaya-kuyu tuzu Çin’in yerel marketleri (Yang vd. , 2015) Avusturalya, Fransa, İran, Japonya, Malezya, 1– 10 MP/kg deniz tuzu Yeni Zelanda, Portekiz, Güney Afrika‘nın yerel marketleri (Karami vd. , 2017) 50– 280 MP/kg deniz tuzu, 115 -185 MP/kg kaya tuzu İspanya’nın tuz üreticileri ( Iñiguez vd. , 2017) Tuz Türkiye’nin yerel marketleri (Gündoğdu S. , 16– 84 MP/kg deniz tuzu, 8– 102 MP/kg göl tuzu, 9– 16 MP/kg kaya tuzu 2018) 56 MP/kg deniz tuzu, 63 MP/kg göl tuzu, 28 MP/kg kaya tuzu Türkiye’nin yerel marketleri (Yurtsever, 2018) 46. 7– 806 MP/kg tuz Amerika Birleşik Devletleri (Kosuth vd. , 2018) 2– 44 MP/L tek kullanım plastik şişe İçme Suyu, 28– 241 MP/L geri dönüştürülebilir plastik şişe, Almanya’nın yerel marketleri (Schymanski 4– 156 MP/L cam şişe su, vd. , 2018) Kaynak Su 5– 20 MP/L karton kaplı su Küba, Ekvador, İngiltere, Fransa, Almanya, Musluk Suyu Hindistan, Endonezya, İrlanda, İtalya, Lübnan, 0– 61 MP/L Slovakya, İsviçre, Uganda, ABD (Kosuth vd. , ve Şişe Su 2018) 1. 4 -7. 0 MP/balık Güney Çin'de İnci Nehri Haliç ( Li vd. , 2018) İstiridye

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ � Avusturalya, Viyana Tıp Üniversitesi � Finlandiya, Hollanda, İngiltere, İtalya, Polonya, Rusya, Japonya ve Avusturya � 8 denek (yaş aralığı 33 -65 ) � Denekler bir hafta boyunca plastik ambalajlı yiyecekler ile pet şişelerden içecek tüketmiştir. � Gaita örneklerinde 9 çeşit mikroplastik bulunmuştur. Ø En sık tespit edilen: Polipropilen ile Polietilen Tereftalat Ø Sindirim sistemi için tehlikeli olabileceği düşünülmektedir. Bir kısmı atılmakta, Bir kısmı vücutta tutulmakta, Mikroplastiklerin yüzeyinde tutulan organik kirleticiler vücutta depolanmaktadır.

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ • Dış yüzeyine tutunan kalıcı organik maddelerden, • Yapısındaki kimyasal maddelerden kaynaklanmaktadır. Mikroplastiklerin insan sağlığına zararlı etkisi; • Kimyasal katkı maddeleri, • Kimyasal yan ürünler bulunmaktadır. Plastiklerin % 50'den fazlasının içerisinde;

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ Mikroplastiklerin hidrofobikliği, kimyasal yapısı (yüzey yükü) ve parça büyüklüğü insan sağlığına olumsuz etkilere neden olan belirleyici faktörlerdir. Mikroplastiklerin meydana getirdiği hava kirliliğinin solunum ve kalp hastalıkları ile yakından ilişkili olduğunu gösteren çalışmada 2, 5 μm (0, 0025 mm) altındaki plastik parçacıkların solunum organlarından geçerek, akciğerlerde büyük oranda tutulabildiği tespit edilmiştir. Atık bertaraf alanlarında yakma işlemi neticesinde plastiklerin yapısındaki furan, dioksin gazları, polisiklik aromatik hidrokarbonlar ile kurşun ve kadmiyum gibi toksik metaller çevreye salınmakta olup, bu tehlikeli maddelerin solunması insan sağlığına zarar vermektedir. Mikroplastikler solunum veya ağız yoluyla vücuda alınması durumunda; bağışıklık sistemini zayıflatmakta ve toksik etki gösterebilmektedir. Potansiyel zararlı etkileri mide, bağırsak sistemi ve akciğerde meydana gelmektedir. 50 μm'ye kadar olan nanoplastikler; lenf düğümlerine taşınabilmekte, karaciğer ve dalağa ulaşabilmektedir. Mikroplastiklerin potansiyel insan sağlığına etkileri büyük ölçüde parçacık özelliklerine bağlı olmakta, mikroplastik parçacıklardan ziyade nanoplastiklerin insan sağlını çok daha fazla olumsuz etkilemektedir.

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ Kemirgenler tarafından yutulan mikroplastiklerin kanda çok zor emildiği (<%1) tespit edilmiştir. Çok küçük bir kısmı kan dolaşımına lenf yoluyla ulaşabilmekte, ancak bu mikroplastik miktarı organlara nüfuz edememekte ve muhtemelen dalak yoluyla elimine edilmektedir. İnsan tarafından yutulan mikro ve nanoplastiklerin >% 90'ını vücudunun boşaltım sistemi yoluyla atıldığı tespit edilmiştir. Mikroplastikler büyüklüklerinden dolayı hücre membranlarından geçememektedir. Ancak, mikroplastiklerin bağırsakta iltihaplanma (inflamasyon) gibi lokal etkileri olabilmekte ve bağışıklık sistemini etkileyebilmektedir. Nanoplastikler plasenta ve beyin dahil tüm organlara nüfus edebilmekte ve hücre membranları içerisine taşınabilmektedir. Ancak nanoplastik toksisitesine ilişkin yeterli çalışma mevcut değildir. Mikroplastiklere kronik maruziyet zamanla oluşabilecek birikim etkisinden kaynaklandığı için etkileri henüz yeterince bilinmemektedir.

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ Polistiren (PS) • Mide hücrelerinin morfolojisine zarar vererek kanser, • Nörotoksin etkiler • Yağ dokusunda depolanabilme özelliği • Kırmızı kan hücreleri, karaciğer, böbrek ve mide üzerinde olumsuz etki • Kanser ve üreme anormalliklerine sebep olan toksik monomerlerin salınımı Polivinilklorid (PVC) • Kullanılan katkı maddeleri tıbbi malzemelerin kullanımı sırasında insanlara geçerek kanda birikebilir. • Öğrenme güçlüğü, bağışıklık ve hormon bozukluğu, doğum kusurlar Polikarbonat (PC) • Bisfenol-A salınımı Bisfenol A (BPA) • Endokrin bozucudur. • Beyin ve sinir hücrelerine toksik etki, insanlarda üreme anormallikleri, • Kadınlarda ve erkeklerde kısırlık, • Hamilelikte maruz kalınması durumunda kız çocuklarında davranış ve duygusal sorunlar, Kalıcı Organik Kirleticiler (POPs) • Doğada uzun süre bozunmadan kalmakta, • Uzun mesafeler boyunca taşınmakta, (sıcak bölgede buharlaşır sonra da yoğunlaşır) • Yağ dokusunda birikim yapmaktadır.

MİKROPLASTİKLERİN İNSAN SAĞLIĞINA ETKİLERİ Dichloro Diphenyl Trichloroethane (DDT) • Kalıcı organik kirletici, yasaklı madde • Hayvanlarda karaciğer tümörleri Polisiklik Aromatik Hidrokarbonlar (PAHs) • Kalıcı organik kirletici, muhtemel kanserojen, • Hızlıca adsorbe edilme ve yağda çözünebilme özellikleri ile yağ dokularına geçebilmektedir. • Çok çabuk metabolize olup genellikle vücutta birikme yapmamaktadır. Poliklorlu Bifeniller (PCBs) • Kalıcı organik kirletici • Deride deformasyon, Timüs bezi problemleri, Bağışıklık eksikliği, • Üreme ve sinir sistemi sorunları • Kanser riskinde artış Hekza Klorsiklo Hekzanlar (HCHs) • Kalıcı organik kirletici, yasaklı madde • Muhtemel kanserojeni Mirex ve Klordanlar: • Kalıcı organik kirletici, yasaklı madde • İnsan kanserojeni • Bağışıklık sistemine zarar verir Polibromlu difenil eterler (PBDE) ve Tetrabromo bisfenol A (TBBPA) • Plastik katkı maddesi • Canlılarda toksik etki, • Tiroid hormonu aktivitesini bozma Ftalat Esterleri (Dn. OP, DEHP) • Plastik katkı maddesi • İnsanlarda gelişimsel anormallikler, • Gebelik ve solunum sağlığına olumsuz etki Butil benzil ftalat (BBP): • Plastik katkı maddesi

BÖLÜM 5 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

BESİN ZİNCİRİNDE MİKROPLASTİK BİRİKİMİ Deniz ortamında Su Ekosistemini etkilemektedir. • 1. Halka: Fitoplanktonlar (Bitkisel Plankton) • 2. Halka: Zooplanktonlar (Hayvansal Plankton) • 3. Halka: Bentik canlılar, genellikle sediment üzerinde yaşamaları ve yavaş hareket etmeleri sebebiyle ortamdaki plastik kirliliğinden en çok etkilenmektedir. • 4. Halka: Planktivor balıklar (hamsi, manta, büyük camgöz, uçan balık) • 5. Halka: Karnivor balıklar (etçil balıklar) (Turna, palamut, orfoz, çipura, köpek balığı) • 6. Halka: Deniz memelileri (Balina, Akdeniz foku)

DENİZLERİMİZDE MİKROPLASTİK İNCELEMESİ Kıdeyş ve ark. tarafından 2016 yılının yazında Türkiye’nin tüm denizlerinden alınan 3 dönem numune örneklemesinde mikroplastikler analiz edilmiştir. • 18 su yüzeyinde, 18 su kolonunda, 21 sedimentte ve balık mide ve bağırsaklarında • 846 balığın 514’ünün mide ve bağırsakları içerisinde toplam 1051 adet mikroplastik (%57’sinin sindirim kanalı) • En yüksek mikroplastik çeşitliliği, su yüzeyi örneklerinde (plastik tipi şeffaf naylon) tespit edilmiştir. ÇŞB-MAM tarafından; Denizlerde Bütünleşik Kirlilik İzleme Projesi kapsamında 2014, 2015, 2016 yılının yaz aylarında 3 istasyonda analiz yapılmıştır (ÇŞB, 2017). • Fiberler; Sediment > Su Kolonu > Deniz Yüzeyi

DOĞU AKDENİZ’DE MİKROPLASTİK İNCELEMESİ Güven ve ark. (2017) tarafından; 2015 yılında; 28 farklı balık türünde, 1337 adet balık incelenmiştir. � En çok Barbun ve İstavrit türünde, � Doğu Akdeniz’de 16. 339 - 520. 213 adet MP/km² (2015) � Balıklarda toplam 1822 adet MP 2016 yılında; 2 türde, 167 adet balık incelenmiştir. � Doğu Akdeniz’de 19. 748 - 1. 080. 324 adet/km² (2016) � Barbun ve İstavrit Mikroplastik � Tüm balıkların; Tiplerinin Yüzdesi 5 Ø %34’ünün midesinde (ort 1. 80 adet/balık) 1 3 Fiber Ø %41’ünün bağırsaklarında (ort 1. 81 adet/balık) 21 Sert Plastik Naylon Ø %58’inin hem mide hem de Diger 70 bağırsağında (ort 2. 36 adet/balık) Kauçuk

MİKROPLASTİK İNCELEMESİ Çipura balıkları üzerinde yapılan çalışmada, • Karaciğer örneklerinin %5, 3’ünde en az 1 adet MP, • Midesinde ve bağırsağında 0 -34 adet MP, • Kas dokusunda 1 adet MP belirlenmiştir. • Mikroplastiklerin balık bünyesinden atılımının %90’ı, 24 saatte gerçekleşmiştir. • Balıklar üzerinde strese, büyümesinde değişime, patolojik hastalığa ya da sindirim sisteminde birikime neden olmamıştır. • Bu da balıkların mikroplastikleri bünyelerinden atabildiğini göstermektedir. Japon balıkları üzerinde yapılan çalışmada, • Mikroplastiklerin vücut dışına atılımının %50’si 10 saatte, %90’si 33, 4 saatte gerçekleşmiştir. Gerçekleştirilen çalışmalarda mikroplastiklerin balıkların vücut dışına atılımında benzer süreler gözlenmiştir. Mikroplastiklerin balıkların sindirim sisteminde kalma potansiyelinin çok az olduğunu göstermektedir.

MİKROPLASTİK İNCELEMESİ Doğal Hayatı Koruma Vakfı (WWF) Raporuna göre, • Akdeniz’de yaşayan deniz kaplumbağası dahil 134 deniz canlı türünün bünyesinde plastik bulunmaktadır. • Deniz kuşlarının %90’ının midesinde plastik parçalar bulunmakta iken denize atılan plastiği azaltıcı herhangi bir tedbir alınmazsa 2050’ye gelindiğinde bu oran %99’a çıkması öngörülmektedir. • İri başlı deniz kaplumbağasında yapılan bir çalışmada, analiz edilen örneklerin %35’inin sindirim sisteminde plastik çöplere rastlanmıştır. Ton balıkları ve kılıç balıklarının %18’inin midesinde de plastik tespit edilmiştir. • Kıyıya vuran bir ispermeçet balinasının midesinde 9 metre balık ağı, 4, 5 metre hortum, 2 saksı ve plastik branda parçası tespit edilmiştir. Bu plastiklerin yutulması canlıların açlık hissini ortadan kaldırmakta ve uzun mesafelere göç eden hayvanlarda ise yağ depolanmasını engellemektedir.

BÖLÜM 6 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

MİKROPLASTİK ANALİZİ Numune Alma • Sahil Kumu • Deniz Suyu • Sediment • Yoğunluk Farkından Yararlanarak Ayırma (Ekstraksiyon) • Basınçlı Sıvı Ekstraksiyon • Vakumlu Filtrasyon Miktar Belirleme ve Tanımlama Saflaştırma. Temizleme (Purifikasyon) • Kimyasal Bozunma Yöntemi • Enzimatik Bozunma Yöntemi

1. NUMUNE ALMA Sahil Kumundan Numune Alma Deniz Suyundan Numune Alma • • 50 cm x 50 cm kuadrat ile 5 cm'lik kum miktarı Metal veya cam kap Yüzey suları : Mantra ağı (3. 0 ila 4. 5 m uzunluk) 5 mm krom elek Su kolonu : Neuston şişeleri veya Plankton ağı Mikroskop Ağ örgü açıklığı 0, 3 mm veya 0, 5 mm Gemide cam kaba, %95’lik etanol eklemesi 5 mm elek açıklığı Farklı göz açıklıklarına (500 μm, 200 μm ve 100 μm) sahip eleklerden oluşturulan süzme kolonu

1. NUMUNE ALMA Sedimentten Numune Alma Deniz yatağından Grap Kepçesi ile 5 cm yüzey kısmından, 250 ml numune 5 mm göz açıklığındaki elek, Na. CI çözeltisi Sedimanın çökmesi için bir saat süre Mikroplastikler çözelti üzerinden toplanmaktadır.

2. AYIRMA (EKSTRAKSİYON) YÖNTEMLERİ Yoğunluk Farkından Yararlanarak Ayırma • Düşük yoğunluğa sahip mikroplastiklerin yüzmesi • Çözeltiler: Sodyum Politungstat (pahalı), Ca. Cl 2, Na. I(pahalı), Zn. CI 2(tehlikeli), Na. CI (düşük maliyetli ve deniz suyuna benzemekte) Basınçlı Sıvı Ekstraksiyon • Deniz sedimenti, % 94 - 98 verimi • Yukarı doğru su akışı ve havalandırma ile çözeltide askıda tutulmakta, 35 μm elek ile toplanmaktadır. Vakumlu Filtrasyon • 26 μm göz açıklığında filtre kağıdı üzerinde, • Vakumlu Filtrasyon ile süzme

2. SAFLAŞTIRMA (PURİFİKASYON -TEMİZLEME) YÖNTEMLERİ Organik ve inorganik maddelerin numune içerisinden uzaklaştırılması için uygulanmaktadır. 1. Kimyasal Bozunma Yöntemi % 10 - % 30 Hidrojen Peroksit (H 2 O 2) Çözeltisi 2. Enzimatik Bozunma Yöntemi Lipaz, Amilaz, Proteinaz, Kitinaz ve Selüloz gibi enzimler Kimyasal Bozunma Yöntemi Enzimatik Bozunma Yöntemi Sülfürik Asit (H 2 SO 4) Çözeltisi

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 1. Görsel Analiz Yöntemi: Mikroskobik Sayım Metodu 2. Spektroskopik Yöntem: FTIR Spekrometre (Fouirer Dönüşümü Kızılötesi Spektrometre) Raman Spektroskopisi 3. Kromatografik Yöntem: Sıvı Kromatografisi Gaz Kromatografisi 4. Etiketleme Yöntemi

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 2. Spektroskopik Yöntem 2. 1. FTIR Spektrometre • Fouirer Dönüşümü Kızılötesi Spektrometre • 500 µm’den büyük plastik parçacıkların kimyasal özelliklerini tanımlamaktadır. • Polimer parçacık analizini 400 -4000 dalga boyunda yapmaktadır. • Elmas kristal zemini inert bir temizleyici olan aseton ile iyice silindikten sonra numune bu kısma yerleştirilmektedir. • Işınlar malzemenin sahip olduğu kimyasal bağ enerjisine göre kızılötesi ışınları soğurması ile parçacık spektrumları belirlenmektedir. • Plastik polimerin kendine özgü spektrumları bulunmaktadır. • Belirlenen mikroplastik IR spektrumları ile veri tabanına önceden kayıtlı olan IR spektrumları karşılaştırılarak, bir ölçümle polimerlerin kimyasal yapısına ilişkin özellikleri yüzdelik olarak belirlenmektedir.

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 2. 2. Raman Spektroskopisi • Bir saçılma metodu • Polimer analizinde, 532 nm lazer • Numunenin molekülündeki bağlar ile etkileşen ışığın dalga boyuna göre saçılan ışığın dalga boyunda oluşan farklar (Raman kayması) ölçülmektedir. • Biyolojik, organik ve inorganik katı maddelerin numuneden uzaklaştırılması gerektirmektedir. • Teknik esas olarak aromatik bağlar, C-H ve C-C çift bağları olan bileşikler için kullanılmaktadır.

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 3. Kromotografik Yöntem • Kromatografi bir karışımda bulunan maddelerin, biri sabit faz diğeri hareketli (taşıyıcı) faz olmak üzere birbirleriyle karışmayan iki fazlı bir sistemde ayrılması ve saflaştırılması yöntemidir. • Ana amaç, hedef bileşiği (polimer vb. ) belirlemek ve miktarını ölçmektir. • Maddenin bir hareketli faz (elüent) yardımı ile sabit bir faz üzerinde değişik hızlarla hareket etmeleri esasına dayanan analitik bir metottur • Kolon çıkışındaki dedektör ile elde edilen kromatogram yardımıyla kolunu terk eden maddelerin nitel analizi (kalitatif) ve nicel analizi (kantitatif) yapılmaktadır.

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 3. Kromotografik Yöntem Sıvı Kromatografisi (LC) yöntemi • • Uçucu olmayan organiklerin tespiti Sıvı formda polimer analizi Taşıyıcı sıvı sisteme yaklaşık 40 atm basınçta verilir. Analizi yapılacak polimerler uygun çözeltide tamamen çözündükten sonra analizi yapılmaktadır. Çeşitli Polimerler ve Çözücüler için Çözünürlük Parametreleri (ɣ) • Bir polimerin bir çözücü içinde çözünebilmesi için: ɣs - ɣp < 2 olması gerekmektedir. • ɣ değerleri birbirine yakın olan polimer ve çözücü sistemler için uygundur.

3. TANIMLAMA VE MİKTAR BELİRLEME 3. Kromotografik Yöntem • Gaz Kromatografisi (GC) • Enjeksiyon bloğu (numune verilmesi), • Kontrol paneli (sıcaklık, gaz akış hızı, taşıyıcı gazın basıncı, taşıyıcı gaz hızı ve enjeksiyon hızını kontrol edilmekte), • Fırın, (280 0 C) • Kolon (fırın içerisinde bulunmakta, ayrılma işlemi gerçekleşmekte) ve • Detektörden oluşmaktadır. • 350 μg'nin altında kütlelere sahip polimerler ve organik plastik katkı maddeleri tanımlanabilmektedir. • Enjeksiyon tüplerinin çapı 1. 5 mm olduğundan analiz yapılabilen maksimum plastik parçacık boyutu 1. 5 mm ve daha küçüğü ile sınırlıdır. • 1. 5 mm’den daha küçük plastik parçacıkların cımbız ile enjektöre aktarılmasının zor olması cihazın kullanımında bir dezavantajdır. • Polyetilen ve polypropilen gibi sınırlı çeşitte polimere ait veri tabanı bulunduğu için tercih edilmemektedir.

BÖLÜM 7 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

MİKROPLASTİKLERİN ATIKSU ARITMA TESİSLERİNDE ARITILMASI Atık su arıtma tesisleri, su kaynaklarındaki mikroplastiklerin en önemli kaynaklarındandır. Atıksu Arıtma Tesisi Karaduvar AAT Silifke AAT Tarsus AAT Kapasite (m 3/gün ) Ortalama mikroplastik sayısı (10 L) 150. 000 12. 000 43. 1 17. 8 23. 1 Üç tesisten denize gelen toplam mikroplastik yükü; � Günde: 765 milyon adet, � Yılda: 280 milyar adettir.

İÇME SUYU VE ATIKSU ARITMA TESİSLERİNDE MİKROPLASTİKLERİN ARITILMASI (Talvitie vd. , 2017) Membran : % 99, 9 mikroplastik giderimi Hızlı Kum Filtresi : % 97 giderim Çözünmüş Hava Flotasyonu (DAF): %95 giderim Disk Filtre : %70 giderim

GİDERİM YÖNTEMLERİ BİYOLOJİK AKTİF FİLTRE TOZ AKTİF KARBONULTRA FİLTRASYON (TAK -UF) • Çalışma prensibi geleneksel kum veya granüler aktif karbon filtre sistemine dayanmaktadır. • Granüler aktif karbon filtresi ile verimli giderim için daha fazla yüzey alanı oluşmaktadır. • Biyofilm sayesinde mikrokirletici ve mikroplastik parçacıkların giderimi sağlanmaktadır. • Aktif karbon ile beraber kullanılması sayesinde en yüksek arıtma verimliliği elde edilmektedir. • Adsorpsiyon yolu ile mikroplastik, toz aktif karbon kalıntıları dahil tüm kirletici maddelerin arıtımı sağlanmaktadır. • UF ve MF membranlar ile virüsün yanı sıra log mertebesinde bakteriler ve/veya protozoon kistler/okistleri (Giardia & Cryptosporidium) giderilmektedir. • Toz aktif karbon dozunu belirlerken adsopsiyon için yeterli temas süresinin sağlanması gerekmektedir. ULTRA FİLTRASYONBİYOLOJİK AKTİF FİLTRE ( UF-BAF(GAC) ) • Biyolojik Aktif Karbon filtreler membran aşamasından sonra sisteme eklendiği için membran üzerindeki kirletici yükünü azaltmakta, • Sistemin kirletici giderim verimi filtre malzemesinin tipi ve adsorpsiyon kapasitesi ile belirlenmektedir. • Dezavantajları; • Temizlemesinde kimyasal maddeler, • İşletmesi sırasında yüksek enerji kullanımı, • Atık konsantrelerin bertaraf edilmeden önce arıtılması gerekmektedir. ELEKTROKOAGÜLASYON • Farklı konsantrasyonlarda küçük polietilen parçacık içeren atık sularda mikroplastik giderim verimliliği için deneysel bir araştırma yapılmıştır. • Çalışmada; • Seri reaktör olarak çalıştırılan 1’er litrelik tanklarda alüminyum elektrotlar kullanılmış, • p. H değeri 3 ila 10 arasında olan atıksularda % 90'ın üzerinde mikroplastik giderim verimi (optimum p. H 7. 5’de, %99, 24 giderim ) belirlenmiştir. • Arıtma sistemine flokülasyon ve nötralizasyon proseslerinin ilave edilmesi ile sistemin işletme maliyetinin azaltılması mümkündür.

BÖLÜM 8 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

ULUSAL MEVZUAT DÜZENLEMELERİ Çevre Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun kapsamında; • Madde 5: plastik poşet ile ilgili idari cezalar • Madde 7: kaynağında ayırma ve sıfır atık ile ilgili teşvik • Madde 8: plastik poşetlerin ücretlendirilmesi, plastik ambalajların depozito uygulaması Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği • Plastik poşetlerin 1 Ocak 2019 tarihinden itibaren satış noktalarında ücretlendirilmesi • Plastik poşet kullanımının 31 Aralık 2019 tarihine kadar yıllık kişi başı %90’ı, 31 Aralık 2025 tarihine kadar %40’ı aşmaması hedefi: Türkiye’de plastik poşet kullanımının %90 oranında azaltılması hedefi • Ambalaj atıklarını piyasaya sürenlerin 2005 yılından 2018 yılına kadar en az yönetmelikle belirlenen oranlarda geri kazanım hedeflerini sağlamakla yükümlülüğü

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Plastikler için Avrupa Birliği’nde Yasal Düzenlemeler • 2015 yılından beri mikroplastiklerin kullanımının kısıtlanması amacıyla yasaklar uygulanmaktadır. • Avrupa Kimyasallar Ajansı'ndan konuyu bilimsel temeli gözden geçirmesine ilişkin yasal düzenleyici eylem süreci başlatılması istenmiştir. • Avrupa Komisyonu tarafından tek kullanımlık plastik ürünlerin atığını azaltmak ve geri dönüşümünü daha karlı hale getirmek maksadıyla; Döngüsel bir Ekonomide Plastikler için Avrupa Stratejisi sunulmuştur. • AB tüm plastik ambalajlar 2030'a kadar geri dönüştürülebilir olması, • Tek kullanımlık plastik tüketiminin azaltılması, • Mikroplastiklerin kasıtlı kullanımının kısıtlanması hedeflenmektedir. • Mikroplastik kirliliğin daha iyi anlaşılması ve yayılmasını önlemek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğu belirtilmektedir. Atıksu arıtma tesislerinde mikroplastik giderim yöntemleri ve kaynağında giderimi konusunda önlem alma yöntemleri araştırılmaktadır. • Mikroplastiklerin, insan sağlığı üzerindeki etkilerinin hala araştırılmakta olduğu için içme suyunda izlenmesi önerilmektedir.

Bazı Plastik Ürünlerin Çevreye olan Etkisinin Azaltılması konusunda Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi 28 Mayıs 2018 tarihinde Brüksel’de teklif edilen önlemlerle, • Terkedilmiş balıkçılık malzemeleri, • Avrupa denizlerinde en çok bulunan tek kullanımlık 10 plastik ürünü hedefleyen kurallar önerilmektedir. Denizlerdeki çöpü azaltmayı hedefleyen yeni Avrupa Birliği kuralları; • Tek kullanımlık plastik ürünlerin satışı yasaklanacağı; • Ulusal azaltma hedefleri konarak, satış noktalarında alternatif ürünler • Plastik Üreticileri: Daha az kirlilik yaratan alternatifleri geliştirmesi için teşvikler • Toplama Hedefleri: 2025'e kadar tek kullanımlık plastik içecek kutularının %90'ının toplanması • Tasarım ve etiketleme gerekliliği; atıkların nasıl bertaraf edilmesi gerektiğini, ürünün olumsuz çevresel etkilerini ve ürünlerde plastik olduğunu belirten açık ve standartlaştırılmış etiketlerin bulunması • Yeniden kullanım sistemleri ve atık yönetimi konusunda müşterilerde farkındalık oluşturulması.

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Microboncuk için Yasal Düzenlemeler Ülke ABD Güney Kore Tayvan Kanada Yasal Düzenleme 2015'teki Microbead-free Waters Yasası (yürürlükte) Kozmetik bakım ürünleri, dış macunu Kozmetik Güvenlik Standartları Yönetmeliği’nde değişiklik önerisi 2016’da temizlik ürünleri, Şubat 2017’de diş temizleme ürünleri Kozmetik ürünleri; saç ve yüz yıkama, banyo ürünleri, sabun, diş macunu Tuvalet malzemeleri kişisel temizlik ürünleri dahil olmak üzere hijyen ürünleri Arındırma veya temizlik için kullanılan durulama kozmetik ürünleri Plastik Mikroboncuk İçeren Kişisel Bakım ve Kozmetik Ürünlerinin Üretimi, İthalatı ve Satışı Hakkında Kısıtlamalar (yürürlükte) Tuvalet Yönetmeliğinde Mikroboncuklar (yürürlükte) Kanada Çevre Koruma Yasası (MP’ler toksin olarak sınıflandırıldı) Katı plastik parçacıkları içeren peeling veya temizleme amaçlı durulanan kozmetik ürünlerinin piyasaya sürülmesini yasaklayan kararname Yeni Zelanda Atık Azaltma (Microbeads) Yönetmeliği 2017 Fransa İsviçre Birleşik Krallık Belçika İtalya Hollanda Yasaklanan Ürünler Peeling, temizlik veya cilalama amacıyla eklenmiş katı plastik parçacıkları içeren kozmetik yüz yıkama ürünleri yasaklayan Taslak Düzenleme 1990 Çevre Koruma Yasası kapsamında yayımlanan Çevre Koruma (Microbeads) Yönetmeliği 2017/2018 Tüketici ürünlerinde mikroplastiklerin değiştirilmesini desteklemek için Sektör Taslak Anlaşması Biyolojik olarak parçalanamayan ve gübreleşmeyen pamuk tomurcuklarının ve mikroplastik içeren kozmetik ürünlerin (peeling) veya deterjanların pazarlanmasını yasaklayan teknik düzenleme taslağı 2016 yılında mikroboncuksuz ürün üretme niyetini ilan etmiştir Kozmetik yıkama ürünleri, temizlik ürünleri Kozmetik yıkama ürünleri Durulama kişisel bakım ürünleri Kozmetik ürünleri, temizlik ürünleri Arındırıcı durulama kozmetik ürünleri ve deterjanlar

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Deniz Çöpleri için Yasal Düzenlemeler Gemilerden Kirliliğin Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi (MARPOL 73/78) (1973) Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) • Akdeniz Eylem Planı (UNEP-MAP) • Oslo/Paris Sözleşmesi; Kuzey Doğu Atlantik (OSPAR), Deniz ortamının Korunması ve Baltık Denizi Çevre Koruma Komisyonu-Helsinki Komisyonu (HELCOM) 2018 Dünya Gününde, gezegenimizdeki plastik atıkların önemli ölçüde artmasına tepki olarak bir “Plastik Kirliliğine Son” kampanyası başlatılmıştır. 2018'de Okyanus Plastikleri Tüzüğü G 7'nin beş üye ülkesi tarafından kabul edilmiştir.

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Plastik Kullanımı için Yasal Düzenlemeler 1999/31/EC Atık Depolama Sahası Direktifi 1999/31/EC Atık Depolama Direktifi 2008/98/AT Atık Çerçeve Direktifi (WFD) 94/62/EC (PPWD) Ambalaj ve Ambalaj Atığı Direktifi 2015/720 AB Direktifi

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Plastik Kullanımı için Yasal Düzenlemeler AB Komisyonu'na göre, denizlerdeki çöpün %85 ini plastik maddelerden oluşmaktadır: -yarısı tek kullanımlık plastik ürünlerden, -dörtte biri ise balıkçıların kullandığı malzemelerden Avrupa Komisyonunda tek kullanımlık plastik ürünlerin yasaklanmasını öngören tasarı ile 2021 yılına kadar AB’de tek kullanımlık plastik ürünlerin kullanımı yasaklanacaktır. Tasarıda yer alan öneriler; • Plastik üreticilerinin, denizlerdeki çöplerin temizlenme süreci ve çevre için bilgilendirme kampanyalarını finanse etmesi, • Plastik çöpe vergi getirilmesi, • Plastik içeren sigara filtreleri sayısının 2025'e kadar % 50, 2030'a kadar da % 80 oranında azaltılması, • 2025 yılına kadar plastik şişelerin % 90'ının geri dönüşümünü sağlamakla yükümlü olması, • Plastik şişelerin de en az % 35'inin geri dönüştürülebilen malzeme ile üretilmiş olması.

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Plastik Kullanımı için Yasal Düzenlemeler Almanya, plastik atıkların azaltılması için beş maddelik bir eylem planı hazırlamıştır. • Almanya, Avrupa Birliği'nin tek kullanımlık plastik ürünlere koyduğu yasağı desteklemektedir. • Avrupa Birliği'nin tek kullanımlık plastik ürünlere ilişkin yasak dışında bağlayıcılığı henüz bulunmamaktadır. • Plastik atık miktarını azaltmayı ve geri dönüşümünü artırmayı hedeflemektedir. • Piyasadaki şirketleri gereksiz ambalaj kullanılmaması konusunda ikna etmeyi, • Su tüketiminde pet şişe kullanımının düşürülebilmesi için, şehirlerde çeşme ve içme suyu istasyonlarının artırılması, • Ürünlerinde geri dönüşümü kolay ambalaj maddesi kullanan üreticilere mükâfat sisteminin getirilmesi planlanmaktadır. • Atık maddelerin yeniden değerlendirilmesinin kamu yatırımları ile de desteklenmesi istenmektedir.

ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMESİ Plastik Kullanımı için Yasal Düzenlemeler Ülke Amerika Açıklama Birleşik Plastik alışveriş poşetlerinin kullanım yasağı ilk olarak Kaliforniya eyaletinin San Francisco şehrinde bulunan mağazalarda Devletleri başlanmıştır. Kuzey Carolina sahillerinde, Portland şehrinde de benzer yasaklar uygulanmaya başlamıştır. İngiltere 2007 yılında İngiltere’nin Modbury şehrinde plastik poşet kullanımı yasaklanmıştır. Her yıl 13 milyara yakın plastik poşetin kullanıldığı İngiltere’de bu yasakla birlikte atık plastik poşet miktarı azaltılmaya çalışılmaktadır. Müşteriler alışverişe giderken yanlarında bez, kağıt, file gibi taşıma çantaları götürmektedir. Meksika’nın başkenti ve en büyük şehri olan Meksiko’da da bu yasağa uyulmaktadır. Hindistan, bu yasağa uyan ülkelerin başını çekmektedir. Delhi, Mumbai, Karwar, Tirumala, Vasco, Rajasthan gibi şehirlerde bu yasağa uyulmaktadır. Myanmar (Burma) Resmî adıyla Myanmar Birliği Cumhuriyeti olan ülke de bu yasağı uygulayanlar arasındadır. Bangladeş’in 1988 ve 1998 sel felaketlerinden sorumlu tuttuğu plastik poşetler Bangladeş’te 2002 yılından bu yana kullanılmamaktadır. Plastik poşetler drenaj sistemini tıkadığı için büyük sel felaketlerine sebep olabilmektedir. Ruanda Afrika kıtasında yer alan bu ülkede uzun süredir plastik poşet kullanılmıyor. Dünyadaki en temiz ülkelerden biri olarak bilinmektedir. Avustralya Her yıl yaklaşık 6. 7 milyar atık plastik poşetin çıktığı düşünülen Avustralya’da plastik poşet kullanım yasağı ilk olarak Sidney kentinde uygulanmaya başlandı. İstanbul 2010 yılının mart ayında Kadıköy ilçesinde plastik poşet kullanımı yasaklanmıştır. Fas Amerika’dan sonra plastik poşet kullanımının en yaygın görüldüğü ülkelerden biridir. Halk bu yasağa başta tepki göstermiştir. Eritre Doğu Afrika’nın kuzeyinde yer alan bu ülkede 2005 yılında konulan yasa ile ülkedeki çoğu mağaza ve markette plastik poşet kullanımı yasaklanmıştır.

BÖLÜM 9 TEZİN MAKSADI ve ÖZETİ MİKROPLASTİKLERİN ÖZELLİKLERİ VE SINIFLANDIRILMASI KAYNAKLARI VE KULLANIM ALANLARI İNSAN SAĞLIĞINA ETKİSİ ÇEVRESEL ORTAMDA TAŞINIMI VE ÇEVRESEL ETKİLERİ ANALİZ YÖNTEMLERİ GİDERİM YÖNTEMLERİ ULUSAL VE ULUSLARARASI MEVZUAT DÜZENLEMELERİ DEĞERLENDİRME ve ÖNERİLER

DEĞERLENDİRME Mikroplastik kirliğinden sucul ekosistemin ne derece etkilendiği ve insan sağlığı dahil olmak üzere gün geçtikçe daha ciddi tehlike altında olacağı görülmektedir. Denizlere ve nihayetinde okyanuslara karışan plastiklerin çoğu karadan gelen büyük plastiklerden kaynaklanmaktadır. Büyük plastik atıklar rüzgârlar ve ultraviyole ışınların etkisiyle mikroplastiklere bölünerek nehirler ile göllere ve oradan denizlere ulaşmaktadır. Deniz ortamında su yüzeyinde, su kolonunda, sedimentte ve balıklarda gerçekleştirilen çalışmalarda mikroplastik kirliliği tespit edilmiştir. Deniz canlılarının mikro ve nanoplastikleri tüketimi neticesinde besin zincirine de karışmaktadır. Deniz canlıları üzerinde yapılan çalışmalarda balıkların mide ve bağırsaklarında mikroplastik tespit edilmiş, ancak balıklarda doku örneklemesine ilişkin yeterli çalışma gerçekleştirilmediği görülmüştür.

DEĞERLENDİRME Denize atılan milyonlarca ton plastiğin oluşturduğu kirlilik deniz canlılarını ve bu canlıları tüketen insanların sağlığını tehdit etmektedir. Ulusal ve uluslararası çalışmalar incelendiğinde mikroplastiklerin insan sağlığı üzerinde direkt olarak olumsuz etkisi bulunmamakla beraber mikroplastiklerin yapısında bulunan veya yüzeyinde tutunan BPA, Fitalatlar, DDT, PAH’lar, PCB’ler gibi tehlikeli maddeler sebebiyle insan sağlığını olumsuz yönde etkileyebileceği değerlendirilmiştir. Mikroplastikler ulusal ve uluslararası mevzuat açısından incelenmiş olup mikroplastiklerin uluslararası kabul görmüş bir tanımı bulunmamaktadır. Mikroplastiklerin tespitinde karşılaştırılabilir sonuçlar elde edilebilmesi için uluslararası standartlarda kabul edilmiş bir analiz yöntemi de bulunmamaktadır. Mikroplastik için “ 5 mm’den küçük plastik parçacıklar” tanımı kullanılmakta olup, mikroplastik analizinde yaygın olan organik ve inorganik maddeler numune içerisinden uzaklaştırdıktan sonra mikroskobik sayım metodu veya spektroskopik yöntem ile tespit edilmektedir.

DEĞERLENDİRME Ulusal ve uluslararası mevzuat, arıtma yöntemleri açısından incelenmiş olup mikroplastikler ile ilgili sınır değer ve arıtımı ile ilgili yasal zorunluluk mevcut olmadığından arıtma tesisleri mikroplastik giderimi için dizayn edilmemiştir. Ancak birçok ileri arıtma yönteminin mikroplastik gideriminde etkili olduğu görülmektedir. Ülke genelinde su kaynaklarında mikroplastik giderimi sağlayan arıtma proseslerinin değerlendirilmesi için uluslararası standart yöntemlerle düzenli analizler yapılarak küçük ve büyük ölçekte pilot çalışmalar gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Pilot çalışmalardan elde edilen sonuçlar neticesinde mevcut sisteme ilave edilecek ileri arıtma prosesleri detaylıca değerlendirilmelidir. Atıksu arıtma tesislerinde çıkan çamurların içerisinde biriken mikroplastiklerin su kaynaklarını kirletmesini önlemek için etkin bir atık yönetimi uygulanması gerekmektedir. Uygun bertaraf edilmeyen arıtma çamurları yağmur ve rüzgarlarla yüzey akışına geçerek su kaynaklarını kirletmektedir.

DEĞERLENDİRME Sucul ekosistemin ve nihayetinde insan sağlığının mikroplastik kirliliğinden ne derece etkilendiği ve gün geçtikçe daha ciddi tehlike altında olacağı öngörülmektedir. Günümüzde artık plastikleri üretimleri noktasında bir tür kirletici olarak düşünmek ve mikroplastiklerin çevre ile insan sağlığı üzerindeki etkileri göz önüne alınarak yönetmek gerektiği ortaya konulmuştur.

ÖNERİLER Türkiye’deki mikroplastiklerin özellikle insan sağlığına olumsuz etkilerinin ortaya konulması için mikroplastik kirliliğinin mevcut durumunun tespit edilmesi gerekmektedir. Ulusal ve uluslararası alanda kabul görmüş bir mikroplastik tanımı ortaya konulmalı, Mikroplastiklerin kaynakları, kara ortamında, sucul ortamda ve atmosferde taşınım mekanizmaları, taşınım mesafeleri ve nihai birikim noktalarındaki durumu detaylı çalışmalar ile belirlenmeli, Mikroplastiklerin mevcut durumuna ilişkin doğru ve karşılaştırılabilir tespitler yapılabilmesi için standart, güvenilir ve sürdürülebilir bir analiz yöntemi geliştirilmeli, Mikroplastik kirliliğinden etkilenen alanlarda (denizler, nehirler, göller vb. ) su kaynaklarında uzun dönem izleme çalışmaları yapılmalı, Mikroplastik kirliğinden etkilenen tüm gıda ürünlerinde (balık, tuz, şeker, ambalajlı ürünler, su vb. ) uzun süreli ve belirli sıklıkta izleme çalışmaları yapılmalı,

ÖNERİLER Kirliliğine maruz kalan canlılar üzerinde uzun dönem izleme çalışmaları yapılmalı, Canlılarda daha fazla toksikolojik çalışmalar yapılarak limit değeri belirlenmelidir. İçme suyu amaçlı kullanılan su kaynaklarında mikroplastik parametresine ilişkin de düzenli izleme yapılmalı, Laboratuvar çalışmaları ile insanlar üzerinde akut ve kronik etkisi olan mikroplastik miktarı belirlenmeli, bu veriler kullanılarak ülkemizde su kaynaklarına ilişkin arıtılabilirlik durumuna göre arıtma sınıfı limit değerleri belirlenmeli ve yasal mevzuatta düzenleme yapılmalı, Atıksu arıtma tesislerinin mikroplastikleri arıtılabilirlik durumları değerlendirilmeli, Atıksu arıtma tesislerinde giderilen mikroplastiklerin su kaynaklarımıza ulaşmaması için arıtmadan çıkan çamurlara ilişkin etkin atık yönetimi uygulanmalıdır.

ÖNERİLER Öncelikli olarak plastikleri kaynağında azaltma yoluna gidilmelidir. Kurumlar ve üreticiler tarafından mikroplastik ve plastik kullanımının kısıtlanması konusunda yasal düzenlemeler yapılması gerekmektedir. • Mikroplastik içeren kişisel bakım ürünleri, diş macunları, peeling ürünleri, deterjanlar vb. gibi ürünlerde üretimde kullanılan mikroplastik miktarları kontrol edilmeli ve muadilleri ile değiştirilmeli, • Gıda ürünlerinin ambalajlanmasında plastik kullanımı sınırlandırılması ve cam, kağıt ambalaj kullanımı teşvik edilmeli, • Sentetik tekstil ürünlerinin üretimi/kullanımı sınırlanmalı, • Gereksiz ambalaj kullanımından kaçınılmalı, plastik ambalajlı ürünler satın alınması caydırılmalı, • Plastik kullanımının zaruri olduğu durumlarda etkin bir atık toplama ve geri dönüşüm sistemi kurulmalı, • Plastik atığını azaltacak sürdürülebilir teknolojilere daha çok yatırım yapılmalı, • Tek kullanımlık plastik ürünlerin satışı sınırlandırılmalı ve atık üretimini azaltmayı hedefleyen üreticiye vergi azaltımı/ muafiyeti gibi teşvikler verilmeli, • Biyoçözünür olmayan plastik malzeme üretiminden kaçınılmalı, bunun yerine çevre dostu bakteriler ve enzimler tarafından biyolojik olarak çözünebilen plastik ürünler ve geri dönüştürülmüş ürünlerin üretimi teşvik edilmelidir.

ÖNERİLER Ülkemizde mikroplastik kirliliğinin mevcut durumunu belirlemek amacıyla pilot bir havza veya deniz ortamı seçilerek; mikroplastiklerin ve plastiklerin kaynakları, kullanım miktarı envanterleri, oluşum ve taşınım mekanizmaları, çevre ile insan sağlığına etkileri, biyobirikimleri detaylıca değerlendirilmelidir. Özellikle yüzme suyu bölgelerinde ve mavi bayraklı plajlarda izleme çalışmaları yapılarak “mikroplastiksiz plajlar” belirlenmelidir. Ülkemizde turizm gelirlerine katma değer sağlayacak çevre dostu plajlarımız ön plana çıkartılmalıdır. Mikroplastiklerin su kaynaklarına ulaşması ile besin zinciri yoluyla çevre ve insan sağlığı için tehdit oluşturduğu dikkate alınarak plastik kullanımı konusunda halkın bilinçlendirilmesi sağlanmalıdır. Bu kapsamda, basın ve yayın yoluyla daha çok farkındalık oluşturulması gerekmektedir.

ARZ EDERİM