T C ORMAN VE SU LER BAKANLII TEHLKEL

T. C. ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI TEHLİKELİ MADDE KİRLİLİĞİNİN KONTROLÜNE İLİŞKİN PROJE Su Kalitesi Yönetimi Dairesi Başkanlığı Yerüstü Suları Kalite Şubesi 15 Ocak 2014

Sunum Planı • Projenin tanıtımı • Kirleticilerin seçimi ve önceliklendirilmesi • Kirleticilerin kaynaklarının belirlenmesi • İzleme Sonuçları • Çevresel Kalite Standartları • Deşarj Standartları • TEMBİS & DESPRO

Projenin Tanıtımı Yürütücü: İO Çevre Çözümleri Ar-Ge Ltd. Şti. Projenin Bütçesi : 2. 165. 000 TL + KDV Projenin Süresi : 2011 -2013 Pilot Havzalar: • Ergene Havzası • Susurluk Havzası • Konya Kapalı Havzası

Projenin Tanıtımı Projenin Hedefleri: • Pilot havzalarda yer alan yüzeysel su kaynakları ile evsel ve endüstriyel atıksularda bulunan ve/veya bulunması muhtemel tehlikeli maddelerin araştırılması ve spesifik kirleticilerin belirlenmesi • Sektörel tehlikeli madde envanterinin oluşturulması • Çevresel Kalite Standartlarının ve Deşarj Standartlarının tespit edilmesi • Tehlikeli Maddeler Bilgi Sistemi’nin oluşturulması ve Ulusal Su Bilgi Sistemi’ne entegrasyonu

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması Tehlikeli maddelerin incelendiği kaynaklar: • AB Suda Tehlikeli Maddeler Direktifi (76/464/EEC) ile Kardeş Direktifler • AB Su Çerçeve Direktifi (2000/60/EC-WFD) • 2000/60/EC ve 2008/105/EC’yi Değiştirmeyi Öneren Direktif (2013/39/EU) • US EPA tarafından izlemeye alınan endokrin bozucu listesi

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması Tehlikeli maddelerin incelendiği kaynaklar: • Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği (26/11/2005 tarihli ve 26005 sayılı Resmi Gazete – 76/464/EEC ve 2006/11/EC) Ek-1 ve Ek-2 listesindeki kirleticiler • İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (17/02/2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmi Gazete)’teki kimyasal parametreler

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması İncelenen sektörler: • 01 - Hayvansal Üretim • 03 - Deniz Ürünleri Yetiştiriciliği • 05 - Kömür ve Linyit Çıkarılması • 06 - Ham Petrol Çıkarımı • 07 - Metal Cevherleri Madenciliği • 08 - Diğer Madencilik ve Taş Ocakçılığı • 10 - Gıda Ürünlerinin İmalatı • 11 - İçeceklerin İmalatı • 12 - Tütün Ürünleri İmalatı • 13 - Tekstil ürünlerinin imalatı

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması İncelenen sektörler: • 15 - Deri ve İlgili Ürünlerin İmalatı • 16 - Ağaç, Ağaç Ürünleri ve Mantar Ürünleri İmalatı (Mobilya Hariç); Saz, Saman ve Benzeri Malzemelerden Örülerek Yapılan Eşyaların İmalatı • 17 - Kağıt ve Kağıt Ürünlerinin İmalatı • 18 - Kayıtlı Medyanın Basılması ve Çoğaltılması • 20 - Kimyasalların ve Kimyasal Ürünlerin İmalatı • 21 - Temel Eczacılık Ürünlerinin ve Eczacılığa İlişkin Malzemelerin İmalatı • 22 - Kauçuk ve Plastik Ürünlerin İmalatı • 23 - Diğer Metalik Olmayan Mineral Ürünlerin İmalatı • 24 - Ana Metal Sanayi

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması İncelenen sektörler: • 25 - Fabrikasyon Metal Ürünleri İmalatı • 27 - Elektrikli Teçhizat İmalatı • 28 - Başka Yerde Sınıflandırılmamış Makine ve Ekipman İmalatı • 29 - Motorlu Kara Taşıtı, Treyler ve Yarı Treyler İmalatı • 35 - Elektrik, Gaz, Buhar ve İklimlendirme Üretimi ve Dağıtımı • 36 - Suyun Toplanması, Arıtılması ve Dağıtılması • 37 - Kanalizasyon • 38 - Atığın Toplanması, Islahı ve Bertarafı Faaliyetleri; Maddelerin Geri Kazanımı • 52 - Taşımacılık için depolama ve destekleyici faaliyetler

Aday Parametre Listesinin Oluşturulması Literatür, mevzuat araştırmaları ve envanter çalışmaları TOBB Kapasite Raporları ÇŞB 1 ton ve üzeri üretilen veya ithal edilen kimyasallar listesi 177 parametre 39 parametre 2886 parametre 3102 parametre

Nihai Listenin Oluşturulması Ön değerlendirme Risk Kodları Toksisite, Log Pow, BCF Veri temini Molekül ağırlığı, sudaki çözünürlük, Henry sabiti, LC 50, EC 50, NOEC, PNEC, yarılanma ömrü (su), yarılanma ömrü (sediman), log Koc, log Kow, biyokonsantrasyon faktörü Nihai değerlendirme TTD, TED, COMMPS

Nihai Listenin Oluşturulması Veri Temini: • EPI Suite Program • ECOTOX Database • ESIS : European Chemical Substances Information System • PAN Pesticide Database • TOXNET- Toxicological Data Network • ECHA- European Chemical Agency • OECD- Ecological Categorization Results from the Canadian Domestic Substance List

Nihai Listenin Oluşturulması Toplam Tehlike Değerlendirmesi Toplam Tehlike Skoru (TTS) TTS= Pskoru + Tskoru + Bskoru + EDskoru P: Dirençlilik T: Toksisite • • B: Birikim ED: Endokrin bozucu Yarı Ömür > 40 gün NOEC<0. 01 mg/L BCF> 2000 Endokrin bozucu özelliği var => Pskoru =1 => Tskoru=1 => Bskoru =1 => EDskoru =1

Nihai Listenin Oluşturulması Toplam Etki Değerlendirmesi Toplam Etki Skoru (TES) TES= Çevreye olan etki X Maruz kalma potansiyeli Çevreye olan etki = (Toksisiteskoru + Biyoakümülasyonskoru) /2 Maruz kalma potansiyeli = (Yarı ömürskoru + Henry katsayısıskoru) / 2

Nihai Listenin Oluşturulması Toplam Etki Değerlendirmesi Yarı ömür Skor Henry katsayısı Skor Yarı ömür>1 yıl 10 H< 10 -4 10 Yarı ömür = 1 ay-1 yıl 7 H = 10 -4 -10 -3 7 H = 10 -3 -10 -2 3 H>10 -2 0 Yarı ömür =1 gün-1 ay Yarı ömür <1 gün Akut toksisite (mg/L) 3 0 Skor Biyoakümülasyon Skor <0, 001 10 >10, 000 10 0, 001 -0, 01 8 1, 000 -10, 000 8 0, 01 -0, 1 6 333 -1, 000 5 0, 1 -1 4 100 -333 2 1 -10 2 <100 0 >10 0

Nihai Listenin Oluşturulması Toplam Etki Değerlendirmesi Toplam Etki Skoru Değerlendirme 1 -20 Düşük etki 21 -60 Orta etki 61 -100 Yüksek etki

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Ön Değerlendirme Kriterleri: Risk Kodları: R 48, R 54, R 55, R 56, R 58, R 65, R 40, R 45, R 46, R 50, R 51, R 52, R 53, R 60, R 61, R 62, R 63, R 68 Risk Kodu Kombinasyonları: R 50/53, R 51/53, R 52/53, R 28/40, R 48/21, R 48/22, R 48/20/21, R 48/20/22, R 48/21/22, R 48/20/21/22, R 48/23, R 48/24, R 48/25, R 48/23/24, R 48/23/25, R 48/24/25, R 48/23/24/25, R 45/46, R 68/20, R 68/21, R 68/22, R 68/20/21, R 68/20/22, R 68/21/22, R 68/20/21/22 Risk kodları • Akut Toksisite • • • LC 50 (balık) ≤ 10 mg/L LC 50 (daphnia)≤ 10 mg/L LC 50 (algae) ≤ 10 mg/L • Biyoakümülasyon • • Log Pow ≥ 3 BCF ≥ 100

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Etki (Ölçüm Bazlı) Toksisite (T) Biyoakümülasyon (B) Ölçüm sonuçlarının ortalaması (Model Bazlı) Emisyon Yayılma Degredasyon (P)

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Etki Değerlendirmesi Etkiler Referans Parametre Metaller Organikler Doğrudan Etki PNEC 8 5 Dolaylı Etki BCF Log Pow Molekül ağırlığı - 3 İnsana Etki Risk kodları 2 2

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Etki Değerlendirmesi Doğrudan Etki Su fazındaki organik maddeler Su fazındaki metaller PNECmaks PNECmin Birim 1 0, 000001 mg/L 0, 1 0, 000001 mg/L

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Etki Değerlendirmesi Dolaylı Etki log. Pow Molekül Ağırlığı Biyokonsantrasyon Faktörü Skor <3 ya da > 700 < 100 0 3≤ log. Pow < 4 ve < 700 100 ≤ BCF < 1000 1 4≤ log. Pow < 5 ve < 700 100 ≤ BCF < 1000 2 ≥ 5 ve < 700 > 10000 3 Varsayılan (log. Pow yok) ve < 700 BCF yok 3

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Etki Değerlendirmesi İnsana Etki Kanserojen Mutajen Üremeye etki Kronik etki (oral) Skor R 45 R 46 R 47, R 60 ya da R 61 - 2 R 40 R 62, R 63 ya da R 64 - 1, 8 - test yok R 48’in R 23 -R 28 ile kombinasyonu R 48’in R 20 -R 22 ile 1, 4 - - test yok - - - R 33 1 - - 0 kombinasyonu 1, 2

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi İzleme bazlı değerlendirme • Her bir gözlem istasyonundaki ölçüm sonuçlarının aritmetik ortalaması esas alınarak hesaplanır. Model bazlı değerlendirme • Emisyon, dağılım ve bozunmayı esas alarak hesaplanır.

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi İzleme Bazlı Değerlendirme Cmaks Cmin Birim Organikler 100 0, 0001 µg/L Metaller 200 0, 2 µg/L

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi Model Bazlı Değerlendirme I_MAR = 1, 37 (log(EEXV) + 1, 301) EEXV= Emisyon X Dağılma X Bozunma

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi Model Bazlı Değerlendirme Emisyon faktörü Kimyasalın yıllık kullanım miktarı (ton) ve kullanım şekli esas alınarak hesaplanır. Ana kullanım kategorisi Fraksiyon 1 Kapalı sistemde kullanım 0, 01 2 Bir matrise katılma ile sonuçlanan kullanım 0, 1 3 Dispersiv olamayan kullanım 0, 2 4 Dispersiv kullanım 1, 0 Varsayılan 1, 0

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi Model Bazlı Değerlendirme Dağılım faktörü Kimyasalın farklı ortamlardaki dağılım oranları esas alınarak hesaplanır • • • Hava Su Toprak Sediman Askıda Katı Madde Balık (biyota) MACKAY Modeli (I) Sudaki çözünürlük, Buhar basıncı, Faz yoğunluğu, Fazdaki organik karbonun kütle fraksiyonu, Balığın yağ oranı Sıcaklık, Gaz sabiti

Nihai Listenin Oluşturulması COMMPS Metodu Maruziyet Değerlendirmesi Model Bazlı Değerlendirme Bozunma faktörü Biyobozunurluk Faktör Çabuk bozunabilen 0, 1 Doğal olarak bozunabilen 0, 5 Kalıcı 1, 0 Varsayılan değer 1, 0

Nihai Kirletici Listesi İzleme kapsamındaki 122 parametre SÇD öncelikli madde 70 parametre TED, TTD ile belirlenmiş aday spesifik kirletici 52 parametre 7 COMMPS ile İdare tarafından belirlenmiş aday önerilen aday spesifik kirletici 3 68 parametre 37 parametre Aday spesifik kirleticiler 147 parametre ÇKS’lerin belirlenmesi Ulusal kirletici listesi 217 parametre Kirleticilerin kaynaklarının belirlenmesi

Kirleticilerin Sektörel Değerlendirmesi ANALİZ SONUCU VAR MI? E TESPİT EDİLDİ Mİ? H H KAPASİTE RAPORUNDA VAR MI? H Alt sektör envanteri E E SEKTÖR SPESİFİK KİRLETİCİLER LİSTESİNE EKLE SEKTÖR SPESİFİK KİRLETİCİLER LİSTESİ DIŞINDA BIRAK

İzleme Çalışmaları • İzlenen parametre sayısı: 119 + 26 • Pilot tesis sayısı: 39 • Pilot tesislerde numune alınan noktası sayısı: 65 • Alıcı ortamda numune alınan nokta sayısı: 19 • Numune alınan dönem sayısı: 4 İzleme Sonuçları

İzleme Çalışmaları Tespit edilen önemli parametre grupları • Ağır metaller (çinko, nikel, bor, aluminyum, baryum, brom, krom, arsenik, kadmiyum) • Pestisitler (aldrin, endosulfan, para-DDT, sipermetrin, heptaklor, hekzaklorosiklohekzan) • Klorlu organikler (C 10 -13 Kloroalkanlar, 1, 1 -dikloroetan, 1, 2 -dikloroetan, karbontetraklorür, diklorometan) • Aromatikler (PCDD, PCDF, naftalen, pentaklorobenzen) • Endokrin bozucular (triklosan)

İzleme Çalışmaları Evsel AAT’lerde; • Ağır metaller • Aromatikler OSB lerde; • • Ağır metaller Pestisitler Aromatikler Klorlu organikler Otomotiv/Beyaz Eşya; • Ağır metaller Düzenli depolama tesisi; • Ağır metaller Maden/cevher işlem; • Ağır metaller Kimya; • Ağır metaller • Organikler

İzleme Çalışmaları Geri kazanım; • Ağır metaller • Pestisitler • Organikler Deri/kürk; • Ağır metaller • Organikler Karton; • Ağır metaller Tekstil; • Ağır metaller • Klorlu organikler Gıda; • Pestisitler

İzleme Çalışmaları Ergene Havzası’nda alıcı ortamlarda ÇKS’nin üzerinde tespit edilen maddeler: Ağır metaller • Kadmiyum, kurşun, krom, çinko, vanadyum, kobalt, alüminyum, antimon, brom, bakır, dibutil kalay bileşikleri, gümüş Pestisitler • Endosulfan, Heptaklor Hekzaklorosiklohekzan, Sipermetrin epoksit, Pestisitler ve metaller dışında kalan parametreler • C 10 -13 Kloroalkanlar, PCB-101, PCB-153, Propilbenzen, Metilbenzen

İzleme Çalışmaları Susurluk Havzası’nda alıcı ortamlarda ÇKS’nin üzerinde tespit edilen maddeler; Ağır metaller • Nikel, Çinko, Alüminyum, Antimon, Bakır, Kadmiyum, Kurşun, Bor, Vanadyum, Arsenik Pestisitler • Heptaklor, Endosulfan, Hekzaklorosiklohekzan Pestisitler ve metaller dışında kalan parametreler • PCB-153, PCB-28

İzleme Çalışmaları Konya Kapalı Havzası’nda alıcı ortamlarda ÇKS’nin üzerinde tespit edilen maddeler; Ağır metaller • Kadmiyum, Nikel, Alüminyum, Çinko, Gümüş, Civa, Krom, Antimon, Vanadyum, Bor, Bakır, Brom Pestisitler • Endosulfan, Hekzaklorosiklohekzan, Heptaklor, Sibutrin, Linuron, Sipermetrin Pestisitler ve metaller dışında kalan parametreler • PCB-153, PCB-28, PCB-180, C 10 -13 Kloroalkanlar

Çevresel Kalite Standartlarının Belirlenmesi Çevresel Kalite Standartları; • Alıcı ortamda sağlanması gereken kalite durumunu ifade eder. • İzleme verilerinin değerlendirilmesinde dikkate alınacak limitleri belirler. • Su kaynaklarında kirliliğin kontrol altına alınması için belirlenmesinde kalite kullanılır hedeflerinin ve iyileştirme çalışmalarının gerekliliğini ortaya koyar. • Bölgesel deşarj geliştirilmesinde kullanılır. standartlarının

Çevresel Kalite Standartlarının Belirlenmesi Spesifik Kirleticiler Listedeki tüm parametreler için su kolonunda ÇKS’lerin türetilmesi ·Verilerin derlenmesi ·AB Risk Değerlendirme Raporları (RARs) ·Teknik Doküman No: 27 BMF>1, BCF>100 ya da log Kow≥ 3 Hayır Biyota için standart türetilmesine gerek yok Evet ·Verilerin derlenmesi Biyota için ÇKS’ler türetilir ·AB Risk Değerlendirme Raporları (RARs) ·Teknik Doküman No: 27 log Koc≥ 3 ya da log KOW≥ 3 Hayır Evet Sediman için ÇKS’ler türetilir Sediman için standart türetilmesine gerek yok ·Verilerin derlenmesi ·AB Risk Değerlendirme Raporları (RARs) ·Teknik Doküman No: 27

Su Kolonu için ÇKS Yıllık Ortalama ÇKS (AA-EQS) Kirleticilerin uzun vadeli etkilerinden korunmak Kronik toksisite verileri kullanılır (NOEC, EC 10) Maksimum ÇKS (MAC-EQS) Kirleticilerin kısa vadeli yoğun etkilerinden korunmak Akut toksisite verileri kullanılır (EC 50, LC 50)

Su Kolonu için ÇKS Belirleme Yöntemleri Değerlendirme Faktörü Metodu (DF-Metod) • Az sayıda taksonomik grup ve toksisite verisi SSD Metodu (Species Sensitivity Distribution) • Çok sayıda ve güvenilir toksisite verisi veya Kronik toksisite verisi ≥ 10 Akut toksisite verisi ≥ 12 SSD

Sediman ve Biyota için ÇKS Sediman Biyota ÇKS sediman ÇKS biyota Dip canlılarını kirleticilerin etkilerinden korumak İnsanları, kimyasallarla kontamine olmuş besinlerin etkilerinden korumak Besin zincirinde üstte yer alan canlıları ikincil

Belirlenen Çevresel Kalite Standartları 129 madde için belirlenen ÇKS’ler 78 madde için uzman görüşü ile değerlendirme sonrası önerilen ÇKS’ler

Deşarj Standartlarının Belirlenmesi Her bir akarsu kolu için debi bilgileri (DSİ verileri) İlgili parametreyi deşarj eden sektörlerin NACE kodları (TEMBİS) Her bir kolun birbiriyle olan mansap-memba ilişkisi (TEMBİS) Deşarj debileri (TEMBİS) ÇKS (TEMBİS) Her bir kola deşarj eden ve ilgili NACE koduna sahip endüstriler (TEMBİS) Teknoloji bazlı deşarj standartları Cnehir x Qtoplam = C 1 x Q 1 + C 2 x Q 2 + C 3 x Q 3 +Cn x Qn Alıcı ortam bazlı deşarj standartları ÇKS x Qtoplam = C 1 x Q 1 + C 2 x Q 2 + C 3 x Q 3 +Cn x Qn

Tehlikeli Madde Bilgi Sistemi ( TEMBİS) Veri tabanı sunucusu (Oracle) OSİB Arc. GIS ve internet sunucuları 45

Tehlikeli Madde Bilgi Sistemi ( TEMBİS) • 12. 519 adet endüstriyel tesis ve bu tesislere • • • ilişkin tehlikeli madde bilgisi 201 adet OSB 529 adet atıksu arıtma tesisi 63 adet kanalizasyon sistemi 12 adet içme suyu arıtma tesisi 2. 307 adet alıcı su ortamı bilgisi 155. 560 adet hammadde bilgisi http: //tembis. ormansu. gov. tr/

Tehlikeli Madde Bilgi Sistemi ( TEMBİS) Sorgulama olanakları: • Pilot havzalarda atıksu arıtma tesisi bulunan endüstriyel tesisler, bu atıksu arıtma tesislerinin deşarj ettiği alıcı ortamlar ve bu tesislerden kaynaklanan tehlikeli maddeler, • Herhangi bir endüstriyel tesisten kaynaklanan tehlikeli maddeler ve bunların atıksuda ölçülmüş konsantrasyonları, • Alıcı ortamlarda tespit edilen tehlikeli madde konsantrasyonları, • Tehlikeli maddelerin kullanıldığı sektörler • vb. http: //tembis. ormansu. gov. tr/

Deşarj Standartları Programı (Despro) http: //tembis. ormansu. gov. tr/DESPRO/index. html#/parametre

Sonuç Proje ile; • Ulusal spesifik kirletici listesi oluşturulmuş, sektörel dağılımı yapılmış ve bu kirleticiler için çevresel kalite standartları belirlenmiştir. • ÇKS bazlı deşarj standartlarının uygulanmasının gerekliliği ortaya konulmuştur. • Geliştirilen Tehlikeli Maddeler Bilgi Sistemi ile ülkemizde ilk defa endüstriyel tesislere ilişkin tehlikeli madde kullanımı, atıksu debisi, uygulanan atıksu arıtma teknolojisi, atıksuyun deşarj edildiği alıcı ortam gibi bilgiler CBS tabanlı bir web uygulamasına entegre edilmiş ve bu bilgilere internet tarayıcıları aracılığı ile gerçek zamanlı olarak ulaşılabilmesi sağlanmıştır. Ayrıca, • Kısa vadede tehlikeli maddelerin zararlı etkilerin alıcı ortamların korunması sağlanacak, uzun vadede ise insan sağlığının korunmasına katkı sağlanacaktır.

ARZ EDERİM